174 דאנהאלטן ר 1ווררווררוורוו1רופורוורורורוא 1 צום 175'טן געבורטסטאָג פון אלעקסאנדער סערגייעוויטש פּושקין. דאָרף. -- דער נאכטיזעפיר און אנד. לידער אין דער איבערזעצונג פון דאָװיד האָפּשטײן + + + + + + 3 יעכיעל פאליקמאן פײַער און אש (ראָמאן. פאָרזער צונג). צייכענוננען פון ג. קראװצאָ , .* *.ף * 8 ארן װערגעליס. פנעם ליבעיציקל (לידער). -- מיר נעמען שוין אזא מין פאל... (פּאָעמע), + + . . . . . 58 אף די שפורן פון געשעענעם. כאסקל זײַען קאפיטאן אלעקסאנדער מוק -- נאצ;אַנאלער העלד פון טשעכאָסלאָ וואקיע: יאקאָװ שװארצמאן דער מאָסקװער הימל און די מאָסקװער ערד; לעאָניד װערטליב. ער איז געװען צװישן די ערשטע! יאקאָװ קראָטשעקי ידאָס טײַערסטע באם מענטשן איז דאָס לעבן.'ז ש. גרוזבערג. דער אומפארגעסלעכער סעאנס . . 54 מאָטל גרוביאן באװוּנדער די װעלט (לידער) . . 76 הירש דאָבין דער ערשטער פּרוּוו (דערציילונג) . . 80 אװראָם קאצעװ. מיניאטיורן (לידער) ‏ + + י.י ; טעװיע גען לאנג און קורץ, װי דאָס לעבן (דער- צילונג) ‏ 04+ + + 74. 6 + + * 6 ;שקן ווע = 400 פּובליציסטיק דער קאמף קעגן דער אידעאָלאָגיע און פּראקטיק פונעם ציעניזם -- א לעבנסינױטװענדיקײַט פארן ייַסראָעליפאָלק און פאר אלע פּראָגרעסיווע קויכעס (דאָקומענט, באשטע- טיקט פונעם 17יטן צוזאמענפאָר פון דער קאָמוניסטישער פארטיי פון ייַסראָעל) + + + * + + + . . . . :14 נ. ריכטער. דער וועג צוזאמענפאָר פון דער קאָמפאר טײ פון ייַסראָעל . + + + * * * + 6 + ; 2 6 2 1528 מענטשן -- זײער צײַט און זײער גױרל. יעכיעל טשיטשעלניצקי. זײַן ליכטיקער שפּורוּ יאשע רוביאן מײַן ברודער מאָטל גרוביאן . . . . . 155 ליטעראטור-קריטיק. ביבל;אָגראפיע. פראגן פון קוגסט יעשוע ליובאָמירסקי. דער פאָלקסיארטיסט בי- ניאָמין זוסקין ‏ + + + + * + + + + + 2 6 2 2 1655 קורצע רעצענזיעס. יעכיעל פאליקמאן דער קױעך פון עמעס;: מאָטל טאלאלאיעװסקי דער אָרי גינאל און די איבערזעצונגי + + + + + + . . . . 14 קאָמענטארן פון רעדאקציע. די סאָוועטישע ארמי האָט געראטעוועט דאָס יודישע פאָלק פון פארניכטונג. -- ארום די געשעענישן אין טשיליע. -- א קניפּ אין באק, די פארב זאָל שטײן + + + + +,* + + . . . . חע אונדזערע מיטײלונגען. דאָװיד בעלקין דער גרױי סער הומאניסט און פעלקעריפרײַנט + + + . . . . 181 פארשיידגס + + + + + + + *,. + . 2 6 . . 184 ביבלזאָגראפיע. אבע פינקעלשטײן א. ס. פּושי קינס װערק, דערשינענע אין יידיש + + . . . . . 186 נאָטיצן אפן קאלענדאר + *+ + * + + + . . . . 2 18 כראָניק + + + * + + . . . . . . 54 164, 183, 189 לאָמיר זינגען נײַע לידער. צי װײניק כ'וויל, צי כ'וויל א סאך. װערטער פון ארן װערגעליס, מוזיק פון סערגײ טשעבאָטאריאָװו ‏ . + + + + + + + + . . . 2 2 188 עליע פאלקאָװיטש. שמועסן װעגן ייַדישער שפּראר 190 הױיפּטירעדאקטאָר א. ווערגעליס. רעדקאָלעגיע: כ. ביידער, א. גאָנטאר, ש. גאַרדאָן, ט. גע י, טשיטשעלניצקי (שטעלפארטרעטער פון הױיפּטירעדאקטאָר), נאָטע לוריע, מ. לעוו, ב. מילער, כ. מעלאמוד, ה. פּאָליאנקער, ס. פר. פאראנטװאָרטלעכער סעקרעטאר י. שוסטער צום 178= טו געבורטסכטאָג פון אלעקסאנרער סערגייעוויטש פושקין ר יינ - - די 6 א. ס. פּושקין דאָרף כ'באגריס דיך, ווינקעלע פארװאָרפנס, שטילע היים, װוּ כיקאָן פון מי און פון באגײַסטערונג געניסן! א שטראָם פון מײַנע צארטע טעג דאָרט פליסט געהיים אין שויס פון גליק און דרעמל זיסן! כ'בין דײַנער, כ'האָב פון רייץ און זינד די שיינע ועלט, די בעלער און די פּוסטע פּראכט פון הויף פון שטרענגן פארביטן אף דעם שטילן רויש פון וואלד און פעלד, אף פרײַער ליידיקגייערשאפט -- דעם פרײַנט פון דענקען: כ'בין דײַנער: איך האָב ליב דעם טונקלען סאָד, די פרישקײַט זײַנע, זײַנע בלומען, די לאָנקע, ברייט מיט סטויגן דופטיקע פארנומען, װוּ טײַכלעך רוישן צווישן שטרױיכיקן באראָטוּ פאר מיר אין דעם ארום דאָ שוועבן שטילע בילדער: פון אָזערעס פון צוויי כ'זע פלאכן בלויע, מילדע, דעם פישערס װײַסער זעגל װײַזט זיך דאָרט אמאָל, נאָך זי א ריי פון בערגלעך, פון געשטרײפטע פעלדער. דאָרט װײַט צעװאָרפן כאטעס עלנטע, און טשערעדעס זיך פּאשען דאָרט אין װײַטן טאָל, און ווינטמילן, און שײַערס רויכיקע ניט זעלטן; אף אלץ א שפּור פון זעט, פון מי, פון שווערן אֶל. אָט דאָ, באפרײַט פון טומלדיקע פּענטעס, איך לערן זיך אין עמעס אויסגעפינען גליק און שעצן דעם געזעץ מיט פרײַער זעל און בליק, ניט אויסהערן די קלאָגעניש פון מענגע טעמפּער, מיט מיטלײַד ענטפערן אף שטיל געבעט און פּײַן און קיינמאָל ניט מעקאנע זײַן דעם גאנעוו און דעם נאר אף גרױסקײַט ניטיפארדינטער. אָראקולן פון דוירעס, כ'פרעג בא אײַך דאָס מאָל! אין שטילער איינזאמקײַט אצינדער איז קלאָרער אײַער מונטער קאָל; עס טרײַבט די פוילקײַט און דעם טונקלען דרעמל, געבירט אין מיר א ברען צו מי, און אײַער שעפערישער וילן אין טיפקײַט רײַפט אין זעל בא מיר. נאָר איין געדאנק מאכט שווער דאָס הארץ דאָ אומגעהויער: אין בל;ענדיקן שיינעם קאנט דער פרײַנט פון מענטשהײַט אומעטום באמערקט מיט טרויער פון ווילדן אומוויסן די אומגליקלעכע שאנד. אף טרערן ניט געקוקט, ניט הערנדיק די קרעכצן, דער ווילדער אדל האָט מיט ריטער און מיט גוואלדן שוין צוגענומען אָן ראכמאָנעס, אָן געזעצן באם ארבעטער פון ערד זײַן מי, זײַן צײַט, זײַן אלץ, וי ס'װאָלט דער גוירל אים פון מענטשן-פּײַן באשאפן. דער פּאָרעץ גוואלדטאטן און אומרעכטן נאָר זייט, און טרײַבט מיט בײַטשן נאָך דעם אקער אף זײַן בייט די דארע נאָכגעביקע שקלאפן. אָן קיין שוֹם האָפּענונג, אָן קיין באגער דאָ טראָגן אלע ביזן גרוב דעם יאָך, דעם שװערן; דאָ בליען יונגע מיידלעך מער פאר טײַװע פון דעם אויסגעלאסענעם פארברעכער. דער ליבער אָנלען פון די טאטעס אף דער עלטער, די יונגע זין, -- אין הארבער מי די טרײַע העלפער -- פון היים, פון שטיבל גייען זי מיט זיך פארמערן די צאָל פון קנעכט פארפּײַניקטע אין ארבעט שווערער. ווען הערצער אופרירן מײַן שטימע װאָלט געקענט! פארװאָס אין הארץ בא מיר אָן פרוכט א פײַער ברענט, פון שטראָף-רייד גרויזאמע קיין גאָב אין מײַנע הענט? צי װעל איך, פרײַנט, דערזען דאָס פאָלק, באפרײַט פון קייטן, דער יאָך פון קנעכטשאפט פאלט, עס פאלט דער צאר אין קריג, און איבער פאָטערלאנד װעט אופגיין און זיך שפּרײטן די זון פון פרײַער בילדונג און פון הויכן גליק! 1819 דער נאכט= זעפיך דער נאכט-זעפיר, ער שטראָמט עפיר. עס רוישט, עס ברויזט גוואדאלקוויוויר. די לעװאָנע וי פון גינגאָלד, שטילער... שא... א צארטער טאָן... אָט א שפּאניערן א פלינקע שפּארט זיך אָן אין דעם באלקאָן. דער נאכט-זעפיר, ער שטראָמט עפיר, עס רוישט, עס ברויזט גוואדאלקוויוויר. ווארף די שאל, זיך װײַז, געבענטשטע, וי די זון-שײַן, קום באנײַס! דורך טשוהונענע פּארענטשעס דײַן שיין פיסעלע באװײַז! דער נאכט-זעפיר, ער שטראָמט עפיר. עס רוישט, עס ברויזט גוואדאלקוויוויר. 1824 נאנט פאר דיר מײַן שטים איצט קלינגט, א בענקענדע, א צארטע, פאר דיר זי װעקט די נאכט די שװײַגנדיקיפארטראכטע. א טרויעריקע ליכט בא מײַן געלעגער ברענט; דער שטראָם פון מײַנע פערזן פליסט און רוישט און בלענדט, א קוואל פון ליבע רוישט, מיט דיר איז פול אינגאנצן. אין פינצטערניש פאר מיר די אויגן דײַנע גלאנצן און שמייכלען מיר, און קלאנגען זיסע איך דערהער: מײַן צארטער פרײַנט, איך האָב דיך ליב און דיר געהער... .823 באנוס= ליד װאָס שװײַגט עס פון פריידן דאָס קאָלוּ זאָלן לעבן די מוזעס, דער סייכל זאָל פלאמען! געזאנגען, ניט לאָזט אף זיך ווארטף דו, זון, דוד אלהייליקע, גל זאָלן לעבן די מיידלעך די צארטע, וי בוימל-שײין בלייכט און גייט אויסעט די פרויען, װאָס האָבן געליבט אונדז אמאָלו פארן לויטערן אופגאנג פון פרי, גיסט פולער די גלעזער, אזוי צאנקט די קלוגשאפט די פאלשע און נעמט טרינקע! גויסעט געדיכט איז דער װײַן, פארן סייכלס אומשטערבלעכער מאכט. אין גלאָז ווארפט ארײַן זאָל לעבן די זון, זאָל פארזינקען די נאכט! די טײַערע הארציקע רינגעף די גלעזער א הייב טאָן, א קלונג טאָן צוואמעף! ‏ 1825 א װינטער=אָוונט דער געװיטער הימלען כוישעכט, לאָמיר טרינקען, פרײַנדן עכטע שניייוויכערס ער דרייט געשװינדו פון מײַן אָרמער יוגנט"פּײַן, װי א כײַע, אָט ער רוישט דאָרט, טרינק פון צאָרעס; װױּיז דאָס קווערטל? אָט צעוויינט זיך, וי א קינד, אפן הארץ װעט גרינגער זײַן אף דעם אלטן דעכל װעט ער זינג א ליד, װי ס'לעבט א פויגל באלד די שטרוי א טרייסל טאָן, פרײַ אין יאמען-װײַטן לאנד; וי א דורכגייער א שפּעטער, זינג א ליד מיר, װי א מיידל אונדז אין פענצטער קלאפּט ער אָן איז צום ברונעם פרי געגאן. דער געויטער הימלען כוישעכט, אונדזער שטיבעלע דאָס אלטע שניי-וויכערס ער דרייט געשװינד; איז אין טרויער אײַנגעהילט. װי א כײַע, אָט ער רוישט דאָרט, װאָס זשע זיצסטו דאָרט, מײַן אלטע אָט צעװויינט זיך, װי א קינד. בא דעם פענצטער אײַנגעשטילט? לאָמיר טרינקען, פרײַנדן עכטע צי דאָס ברומען פון געװיטער פון מײַן אָרמער יוגנט-פּײַף טרינק פון צאָרעס; װוּ'ז דאָס קווערטל? האָט, מײַן פרײַנט, דיך אײַנגעמידט, אפן הארץ װעט גרינגער זײַן. צי צום שלאָף דער שפּינראָד ציט דיך מיט זײַן זשומען, מיט זײַן ליד 5 א א * ניט זינג, דו שיינהײיט, נעבן מיר דאָס ליבע, פּײַנפולע געשטאלט פון גרוזיע די טרויער-לידער: פארגעס איך, ווען כ'דערזע דײַן פּאָנעםו א װײַטן ברעג זי מאָלן מיר, נאָר אז דו זינגסט, איך זע עס באלד, און אלטע ליידן זיך דערמאָנען. ניט זינג, דו שײינהײַט, נעבן מיר אָ, יאָ, איך זע עס, דאָס געזיכט פון גרוזיע די טרויער-לידער: פון דעם פארלאָזטן װײַטן מיידל, א װײַטן ברעג זיי מאָלן מיר, און סטעפּ, און נאכט, לעװאָנעיליכט, אן אנדער לעבן זע איך װידערי דײַן ליד דערמאָנט מיר אלטע לײידן. 28. אן אנדער לעבן זע איך ווידער. * א א שוין בערגלעך גרוזישע מיט טונקלקײַט פארשטעלט; עס רוישט אראגווע אומגעהויער. ס'איז אומעטיק און גרינג; עס איז מײַן טרויַער העל; מיט דיר איז ער דאָך פול, מײַן טרויער, מיט דיר, מיט דיר אליין... מײַן אײַנגעשטילטן צאר טוט גאָרניט פּײַניקן און ניט באטריבן, און ס'פלאמט דאָס הארץ באנײיס, און ס'ליבט דערפאר, װײַל ס'קאָן ניט, קאָן שוין ניט ניט ליבן. 1829 װידערקאָל צי הוילט א כײַע טיף אין וואלד, נעמסט אוף פון דונערן דעם קנאל, א האָרן שאלט, א דונער פאלט, דעם רויש פון הויכן וואסערפאל, פון פריַע פּאסטעכער דעם שאל -- א מײידל זינגט, -- דו ענטפערסט באלד מיט קלאנג-געוועט; אף יעדער קלאנג, אליין אָן מיטקלאנג איבעראל... אף יעדער בויג, אף יעדער פאלד װי דו, פּאָעט. אִיִן לופט-געהאנג. 1831 ליט אראבישן באָכער צארטער, באָכער ליבער, זע, מיר זײַנען זאלבעצוויי, שעם זיך ניט, געפעלסט דאָך מירו פּונקט צויי ניסעלעך פארייניקט, ביידע ברענען מיט איין פיבער, װאָס איין שאָלעכץ ווארעמט זי מיט איין לעבן לעבן מיר. זאָל מען לאכן, ס'ארט מיך װײניק -- 1835 איבערזעצונגען פון דאָװיד האָפּשטײן = יעכיִעל פאליקמאן 52 124 (געעמנשי 5 ווען סטעפקע האָט אופגעשלאָסן די טיר און דערזען, אז אין דער היים איז קיינער ניטאָ, האָט זי דערפרייט זיך, נאָר קימאט אײנצײַטיק איז זי אויך גע- װאָרן אומרונק. וועגן דעם האָט זי אפילע קיין טראכט ניט געטאַן; אז זי קאָן ניט טרעפן אָלגען און עס װעט פּאָשעט ניט זײַן וועמען צו רופן. אָבער װאָס הייסט דאָס-- ניט נאטאשקע, ניט אָלגע: זי האָט אָנגעצונדן דאָס לעמפּל, װאָס בא דער פליטע, און, טראַגנדיק עס אִין ביידע הענט, זייער אופמערקזאם באקוקט די קיך און דאָס צימער. אלץ איז געווען אף אן אָרט, אין פולער אָרדענונג. דאָס האָט זי א ביסל בארויקט. ווען א פּלוצעמדיקער איבערפאל, אן אונטערזוכונג -- אזוינס איז שוין אויך דורכגעלאָפּן בא איר אין קאָפּ, הײַנט האָט מען בא- זונדערס געקאָנט דערווארטן אלץ--װאָלט אין שטוב געווען האָרעיקאָרע, און מע װאָלט אוואדע זי אויך, סטעפקען, מאטר;עך געווען, אפילע באם רודעי, אָדער מע װאַלט דאָ געד ווארט אף איר. 2 : אין קיך, אפן דיל, שוין ווען זי האָט דאָס צווייטע מאָל באקוקט די קיך, האָט זי באמערקט עטלעכע שטיקלעך בלאָטע מיט סימאָנים פון אָפּצאסן -- גרעסערע, איידער פרויישע. דאָ איז געווען א מאנצבל, אפילע צוויי, נאָר ניט אין איינער און דער זעלבער צײַט. בא דער ניט געהייצטער פּליטע איז דאָס שטיקעלע בלאָטע מער צוגעטריקנט געווען, װי יענע צוויי-דריי, װאָס זײַנען געבליבן בא דער טיר, און אליין די אָפּצאסן האָבן זיך אונטערשיידט: אינעם מער צוגעטריקנטן, מיט אן אײַנגעקװעטשט שטרויעלע, האָט זיך פארהיט דער אָפּדרוק פון א פּאָדקעװע, װי בא דאָרפסלײַט... אָט דאָס האָט סטעפקע באמערקט, און עס האָט זי נאָך מער בארויקט. איינער פון די מאנצבלען האָט געקאָנט זײַן ליאָניע, ער טראָגט קיין פּאָדקע- װועס ניט, און דער צווייטער, אויב ער איז ווירקלעך פון א דאָרף, איז עפשער ניטאָ װאָס איבערצוטראכטן? אויסגעשטעלט זיך אלץ צום בעסטן, און כאָטש די אנגסט איז פאָרט געבליבן, האָט סטעפקע געזוכט א טרייסט נאָך אין איין זאך: מע װאָלט איר איבערגעלאָזט א צעטעלע, כאָטשבי א פארשטעלטס, װען מע קלײַבט זיך ניט גיך קומען צוריק. נאָר אָט דאָס האָט זי א טראכט געטאָן שוין גראָד אויך איבער עפּעס אנדערש: אָלגע װעט זיך אומקערן, און װיי אויב דעם רודעי, אָדער יענעם צווייטן, דעם גענעראל, ער איז גאָר אן אײַנגעגעסענער, װעט פאָרזעצונג. אָנהײב זע ,סאָװעטיש היימלאנד" נומ. 5, 1974. אײַנפאלן װידער שיקן אהער זי, סטעפקען, צי-- און דאָס װעט זײַן נאָך ערגער -- עמעצן, זאָל זײַן, דעם שאָפער? שנעל אָפּגעזוכט א ריין שטיקל פּאפּיר און א בלײַער, האָט סטעפקע אָנגעשריבן: .אָלינקע! איך בין דיך געקומען אײַנלאדן צום שעף, ער האָט א גאסט און מיר װאָלטן גוט פארבראכט דעם אָװנט. נאָר איך האָב געטראָפן דײַן צעטעלע, אז די ציין טוען דיר וויי, אז דו ביסט ערגעץ אװעק זיך אויסייצענען, װאָס צו טאָן. כוץ אלץ, װאָס מע װעט דיר אייצען, טו אויך אזוינס---בינד גוט ארום די באק": דאָס מאָל האָט סטעפקע אױסגעטאָן דעם מאנטל בא קרומפײַלן אין קליינינקן פאָדער- צימער, אופגעהאנגען אים באנאנד מיט די צװיי שינעלן--דעם שווארצן און דעם העל- גרויען, ביידע פון גוטן געוואנט. זי האָט אויך צוגעקעמט זיך בא דער שמאָלבלעכער טריומאָ, אָפּגעפרישט די פארב אף די ליפּן, לײַכט צוגעפּודערט דאָס פּאָנעם--עס זײַנען אף דעם צעגאנגען עטלעכע שנייעלעך. זי האָט בעקיוון צעצויגן די צײַט, אין צימער האָט גערעדט די ראדיאָ. דער אופנעמער איז אײַנגעשלאָסן געווען ניט הויך, נאָר סטעפקע האָט לוט דער אינטאָנאציע דערקענט, --- צוערשט לוט דער אינטאָנאציע, און דאָס האָט זי געצװונגען פארטײַען דעם אָטעם:--דער דיקטאָר האָט גערעדט אף רוסיש, און אזוי, װי נאָר די מאָסקװער דיקטאָרס ריידן.. סטעפקע איז ניט זיכער געווען --מע האָט אין צימער געהערט, צי ניט געהערט, אז זי האָט זיך אומגעקערט, דערפאר האָט זי לאנג פארהאלטן זיך אין פאָדערצימער ניט געטאָרט, און די טיר איז געווען א מאסיווע, עס האָבן דורך איר זיך דערטראָגן איינציקע ווערטער, לוט וועלכע מע האָט בלויז געקענט פארשטיין, -- מע גיט איבער נײַס. כוץ דעם, האָבן די צוויי דײַטשן זיך איבערגעװאָרפן מיט רעפּליקעס, דאָס האָט אויך געשטערט הער אין אויסגעקומען ארײַן אין צימער. װי סטעפקע האָט דערווארט, איז באם אופנעמער געזעסן פאָן גלייעוויץ. קרומפײַל איז געשטאנען לעבן פענצטער און דורכן עטװאָס פאנאנדערגערוקטן פאָרהאנג געקוקט אין פינ- צטערן דרויסן. קלאָר, פאָן גלייעוויץ האָט איבערגעזעצט, און די נײַס זײַנען די דײַטשן ניט געפעלן --ביידע זײַנען, קענטיק, געווען צערודערט. װוען סטעפקע איז ארײַנגעקומען, האָט דער גענעראל צוגעדרייט דעם אופנעמער, עס זאָל זיך דערטראָגן בלויז א שעפּטשען, נאָר ניט אױסגעשלאָסן אים. -- איך זע, איר זײַט געקומען אליין, סטעפא, -- האָט ער געזאָגט אָן דער פריערדיקער אופגעלעבטקײַט און אויך אָן יענעם אומגעדולד, מיט װעלכן ער האָט זי ארויסבאגלייט,-- װאָס ועט איר אונדז דערקלערן? סטעפקע האָט געזאָגט, אז איר שכיינע פילט זיך ניט גוט, די ציין טוען װײ. ערגעץ איז זי אוועק זוכן הילף. -- טריוויאל, טריוויאל, -- פאָן גלייעוויץ האָט א קרומלעכן שמייכל געטאָן --מיילע, איינס איז גוט --מיר זײַנען שוין אי הונגעריק, אי דאָרשטיק. אִיר אויך אוואדע, סטעפא. גיט אהער די אוכאו מע האָט, הייסט עס, געװאָלט, זי זאָל אװעק אין קיך. די דײַטשן האָבן װידער העכער געמאכט די ראדיאָ, זי האָבן אָבער ניט געקאָנט ניט ויסן, אז עפּעס, אויב ניט אלץ, װעט זײ הערן, װאָס זשע האָט געצװוּנגען די דײַטשן א מאך טאָן אף דעם מיט דער האנט און אײַנשליסן מאָסקװע? צו סטעפקען האָט זיך דערטראָגן: טוניס. די ענגלענדער האָבן פארכאפּט א וויכטיקן אעראָדראָם, זיי זאמלען דאָרט אָן דעסאנטלער, װאָס װערן אריבערגעװאָרפן פון אלזשיר, און שאפן א נײַעם פראַנט. נאָך איין מיטיילונג: ליביע. די פארבינדעטע האָבן פאר- נומען בענגאזי און געפינען זיך דרײַסיק קילאָמעטער פון ביזערטע. װײַטער איז מיסטאמע אװועק וייניקער אינטערעסאנטס, מע האָט דעם אופנעמער צו- געדרייט צי אױסגעשלאָסן. די דײַטשן האָבן ניט הויך זיך דורכגערעדט, סטעפקע איז ארײַן מיט צוויי דאמפיקע טעלער פיש-יויך אף א טעצל, און ביז זי האָט זיי אוועקגעשטעלט אף די פון פאָרויס צוגעגרייטע פּליטקערע טעלער, און ביז זי איז ניט אוועק צוריק מיטן טעצל, קעדיי ברענגען די דריטע פּאָרציע (דערבײַ האַט זי פון דער ערשטער רעגע אָפּגעמערקט, אז דאָס גרינע אייגל פונעם , טעלעפונקען" לױיכט טאקע ניט), האָבן פאָן גלייעוויץ און קרומפײַל גאנץ פארמאָרעשכוירעטע געשוויגן. נאָר אָט האָט זי זיך אומגעקערט (די דײַטשן זײַנען נאָכאמאָל אנשוויגן געװאָרן). זי האָט אוועקגעשטעלט אויך איר טעלעֹר אפן טיש, א גלײַך געטאָן יעדנס געשיר און, גאסטפרײַנטלעך-אופגערוימט, נאָר מיט יענעם ביסעלע זאָרג, װאָס בלײַבט שטענדיק בא א פרוי, ווען זי גרייט עפּעס צו, א שמייכל געטאָן, אײַג- געלאדן צוטרעטן צו דער װעטשערע. אָט דעמלט, ווען מע האָט שוין אָנגעגאָסן װײַן אין די 9 קעלישעקלעך, יעדערער האָט אוועקגעלייגט פאר זיך צובײַסעכץ, האָט פאָן גלייעװויץ צוגעד דעקט מיט א דלאָניע זײַן ניט גאָר פול קעלישעקל קאָניאק, -- מיסטאמע א הויך-אָפיצערישער זשעסט, װער װוייסט, צי דער זשעסט פון א געוויינלעכן שיקער, װאָס צעציט די האנאַעו-- און געזאָגט װידער מיט אזא קרומלעכן שמייכל, װי בייס סטעפקע האָט זיך אומגעקערט פון אָלגען: -- אונדוער סטעפא קער טראכטן: װאָס עפּעס--- מאָסקװע? װועלן מיר עס איר דערקלערן, רודי, ביז מיר זײַנען נאָך אלע ניכטער.. שטארקע מענטשן, שטארקע מענער-- בלויז מענער קעמפן דאָך אפאנעמעסן -- זי מוזן קענען דענקען אָביעקטיו. ניט נאָר מע מעג, מע דארף הערן, װי דער פּײַנט, אנטשולדיקט, מירן עס זאָגן אנדערש-- דער קעגנער, באטראכט די לויפנדיקע געשעענישן. איך פרעג אים, רודאָלפן: האָסט אן איבערזעצערן, אזא פײַנע רוסף צי הערסטו כאָטש אמאָל מיט איר הילף, װאָס יענע, אירע, זאָגן? ניין, א דעמב, און גאָהּ האָב איך אים אָט ערשט באוויזן: די רוסן גיבן אָן די נײַס, אפילע אזעלכע, װאָס זײַנען אין געגעבענעם פאל גאנץ גינסטיק פאר זײי, מער צוריקגעהאלטן, איידער בערלין. -- אַז--סטעפקע האָט דאָס ארויסגעבראכט פארכידעשט, און אזוי, פּונקט זי זאָל שעצן דעם גענעראלס אָפּנהערציקײַט-- די עטלעכע שטאָך זײַנע האָט זי, הייסט עס, ניט גענומען אין אכט. און גלײַך טאקע, מיט א שמייכל, א קאָקעטישן, נאָר אויך עטװאָס א נעקאָמעדיקן, בייס אזא װוילמוטיקער פּיקיראָווקע מעג מען, האָט זי באמערקט:--נאָר עס באקומט זיך, ליידער, הער גענעראל, אז איר דערװויסט זיך גאָרניט פון דעם, װאָס איר הערט דעם קעג- נערס מיטיילונגען... קרומפײַלן איז, קענטיק, פּריקרע געווען דער שמועס, עפשער איז דאָ אפילע געגאנגען ניט אין דעם, צי ניט נאָר אין דעם, װאָס פאָן גלייעוויץ האָט ווידער אים, דעם באלעבאָס, ארויסגעשטעלט צום נאר --,א דעמב", און סטעפקע האָט, באקומט זיך, כאָטש ניט דירעקט, נאַר אים פארטיידיקט; קרומפּײַל איז ניט מער כמורנע געווען, װי בייס מע האָט זיך געזעצט צום טיש. פארזאָרגט א בליק געטאָן אף אלץ, װאָס דאָ איז אָנגעשטעלט, האָט ער אוואדע געמיינט פּאָטעט איבערײַסן דעם געשפּרעך, נאָר װײַל דער גאסט האָט ניט באמערקט, צי ניט געײַלט זיך באמערקן אָט דעם בליק, און װידער געעפנט דאָס מויל, קעדיי עפעס זאָגף האָט קרומפײַל אים אָפּגעשטעלט: -- ווארט, היינריך. זאָגסט-- שטארקע מענטשן, שטארקע מענער.. קעדיי דײַטשלאנד זאָל זײַן שטארק, דארף עס האָבן שטארקע קעגנער. ערגעץ האָב איך עס געלייענט. אלזשיר, טוניס, ליביע--עס איז אלץ נאָך ניט דאָס, אף װאָס די רוסן ווארטן. עפשער האָט גאנץ צאָפן-אפריקע שוין אַפּגעשפּילט איר ראָל. אָבער אפן קאַנטינענט רוקן זיך ניט רוסלאנדס פארבינדעטע, דאָס װעט געשען ניט שנעל... און די סיטואציע, וועגן וועלכער דו װייסט, איז עפשער האָט זי זיך דיר טאקע אויסגעוויזן א ביסל צו... צו ריזיקאליש! הערסט דאָך: שלאכטן אין ראיאָן פון דער שטאָט, און אין זאװאָדישן טייל --- אין זאװאָדישן, דאָס הייסט, אין שטאָט גופע, באם טײַך ---אָפּגעשלאָגן אטאקעס פון קליינע דײַטשישע גרופּעס.. דאָס זאָגן די רוסן אליין, הײַנט, און דאָס; װאָס אין אונדזער מיטיילונג װערט דערמאָנט דער דאָן, יענער קא- לאטש, איז עס א ברייטערער סטראטעגישער קוק אף דער סיטואציע. -- יאָ, רודי, יאָ, -- פאָן גלייעוויץ האָט אָפּגעדעקט דאָס קעלישעקל און קוקנדיק אין א זײַט, אפן דיל, געזאָגט ערנסט, כאָטש אן אומפארשטענדלעכער שמייכל האָט עטװאָס געצוקט זײַנע געל-בלאסע ליפּן, -- רעדסט, רודי, אזוי, װי איך זאָל אָטאָ מיט סטעפקעס הילף זיך קלײַבן װידער ארויסשלעפן בא דיר פון דער קעשענע דעם מאָסקװער מעטראָפּאָליטען. פאר- שטיי, ליבער פרײַנט, אז דו האָסט אין דער שפּיל קאפּיטאל, װאָס מע האָט דיר בלויז צוגע- זאָגט, און איך האָב דאָ אייגנס.. אזוי, אז--צום טײַװל! לאָמיר אויסטרינקען--ע. פאר דער באגעגעניש מעג איך!--און לאָמיך שוין אראָפּטלינגען דאָס. װאָס עס ווארט דאָ אף אונדז! מע האָט אויסגעטרונקען און געגעסן שטיל דאָס קאלטע פארבײַסעכץ, דערנאָך די עט- װאָס אויסגעקילטע יויך. קרומפײַל האָט זיך אָנגעגאָסן נאָך א קעלישעקל, שטום, כמורנע איבערגעבליקט זיך מיטן גאסט, ס'הייסט, װי יענער װיל, ער קאָן זיך אויך אָנגיסן, און אויב ניט, איז ניט, פּונקט אזוי שטום א בליק געטאָן אף סטעפקען, פארקרימט זיך פונעם געטראנק, װאָס ער האָט פלינק איבערגעקערט אין מויל, און געגעסן װײַטער לאנגזאם, קאָנצענטרירט. פאָן גלייעוויץ האָט געכאפּט א קוק אפן האנטזייגער און געזאָגט: -- באלד װעלן מיר הערן, װאָס די ענגלענדער שיקן אין עפיר אף דײַטש--עס אִיז פּונקט די צײט. 10 ער האָט אף האלב, צוזאמען מיטן בענקל, זיך אויסגעדרייט צום אופנעמער, אײַנגעשלאָסן אים, געװאָלט דערלאנגען דאָס זורירעדעלע, נאָר מיטן עלנבויגן פון דער. צווייטער האנט, װאָס איז ליגן געבליבן אפן טיש, פארטשעפּעט זײַן קעלישעקל, ס'האָט זיך אראָפּגעקײַקלט אף די קני, פארגאָסן מיט עטלעכע טראָפּנס װײַן, װאָס זײַנען דאַרט געבליבן, די גאליפע. ביז דער גענעראל האָט צוריק אוועקגעשטעלט דאָס קעלישעקל און א רײַב געטאָן מיטן נאַזטיכל דאָרט, װוּ ס'איז געווען פארשפּריצט, האָט דער אופנעמער זיך צעזשיפּעט, און באלד האָט פון אים זיך דערטראָגן אן אופגערעגטע, מונטערע רוסישע שטים, װאָס איז געװאָרן אלץ שטארקער: -- אכטונג! עס ארבעטן אלע ראדיאָסטאנציעס פון סאָװעטנפארבאנדוּ -- עפּעס ניט פּראָסט, --האָט געזאָגט פּאָן גלייעוויץ, -- ניט פּראָסט.. עס האָבן שוין ברייט אוֹן פּײַערלעך געקלונגען די מאָסקװער רוףיסיגנאלן. סטעפקע האָט מיט ביידע עלנבויגנס זיך אַנגעשפּארט אין טיש, פארשטעלט מיט די דלאָניעס די באקן, און אָט אזוי, מיט צונויפגעפּרעסטע ליפּן, ס'איז ניט קלאָר געװוען --זיי פארבאָרגן א שמייכל, צי טיפע שמערץ, מיט עטװאָס ברייטער צעעפנטע אוֹיגן---ניט קיין גלײַכגילטיק-קאלטע, ניין, אזוינס װאָלט זײַן אומנאטירלעך, -- אָנגעשטרענגט-ווארטנדיקע, נאָר פארנעפּלטע, גיט אופ- צוכאפּן פון װאָס פאר א געדאנקען, געפילן -- שרעק, פּײַן, צי פרייד, --אָט אזוי האָט זי געקוקט א רעגע-- צוויי אף קרומפײַלן, װאָס איז געזעסן מיט א האלב-אָפן מויל, אוועקגעלייגט ביידע פויסטן אפן טיש, קימאט װי דעמלט, װען ס'איז אים עפּעס אָנגעזאָגט געװאָרן ניט קיין גוטס דורכן טעלעפאָן, פאר דעם, װי דער גענעראל האָט אָנגעקלונגען. דערנאָך האָט זי עטװאָס לענגער געקוקט אף פאָן גלייעוויצן. ער האָט װי באמיט זיך, נאָר ניט געקענט קיין שמייכל טאָן, אַנגעשטעלט דעם בליק אין א װינקל און אראַפּגעלאָזט די װיעס האָט סטעפקע, ווען עס האָט זיך שוין דערהערט: -- מיר גיבן איבער די מיטיילונג פון טאסס.. דערפאָלגרײַכער אָנגריף פון אונדזער מיליטער אין ראיאָן פון סטאלינגראד... די מיטיילונג איז אויסגעהערט געװאָרן ביזן סאָף. פאָן גלייעוויץ האָט, בייס דער דיק- טאָר האָט נאָך גערעדט, מיט צווייידריי קורצע רעפּליקעס דערקלערט קרומפײַלן, אין װאָס עס האנדלט זיך. בלויז װען דער דיקטאָר האָט גענומען איבערכאזערן די מיטיילונג, האַט פאָן גלייעוויץ אױיסגעשלאָסן דעם אופנעמער, עטלעכע מינוט איז אין צימער געווען שטיל. קרומפײיל האָט גאָרנישט ניט איבערגע- פרעגט, ער איז געזעסן א פארגליווערטער, די באקן זײַנען בא אים אײַנגעפאלן, אזוי האָט ער צונויפגעפּרעסט די ציין, און אף די פויסטן, װעלכע ער האָט אלץ געהאלטן אפן טיש, זײַנען די קנעכלען פון די פינגער געװאָרן װײַס, ענדלעך האָט פאַן גלייעוויץ באשטימט פאנאנדערלאָדן די אָנגעשטרענגטקײט, ער האָט מיט זײַן קרומען שמייכל, איצט -- א מאָרעשכױרעדיק-בייזלעכן, געזאָגט: -- זי זײַנען וויצלער, די רוסן. פאראן אזא שטריך בא זיי.. די ארומרינגלונג איז פאר- ענדיקט בא קאלאטש. דערקלערט, ביטע, סטעפא, אײַער שעף, װאָס עס הייסט-- קאלאטש:--- און אף רוסיש (סטעפקע האָט אָפּגעמערקט: ,ניט קיין שלעכטער רוסיש") האָט ער איר גע- געבן צו פארשטיין, וויאזוי איבערזעצן: -- װײַס ברויט, אויסגעבאקן אין פאָרם פון א הענגענ- דיקן שלאָס, װאָס ווערט פארמאכט מיט א האלבן רייפעלע פון אויבן. סטעפקע האָט איבערגעזעצט, פאָן גלייעוויץ האָט צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ, אז אזוי איז עס. קרומפײַל האָט געשויגן, און דעם גענעראל האָט ארומגעכאפט עפּעס װי א היסטערישע פריילעכקניט. -- און דאָס ווייסטו, רודיז -- האָט ער געפרעגט.---מיט די רוימישע לעגיאַנערן, װאָס זײַנען ארומגערינגלט געװאָרן לעבן קאן ---אוואדע זײַנען בּיז דעם אויך געווען קעסלען, נאָר די געשיכטע האָט יענעם קעסל, האניבאלס, פארצייכנט אלס דעם ערשטן, -- מיט די רוימער האָט אָנגעפירט דער קאָנסול עמילי פּאוליוס. און בא אונדז איז אויך פּאוליוס-- פרידריך. אן עמעסדיק שפּיצל פון דער געשיכטע! איז עפשער האָט מען געדארפט זײַן, אוב ניט װײַטזיכטיק, איז כאָטשבי אַבערגלױביק.. קרומפײַל האָט זיך ניט גערירט פונעם אָרט. װי ער װאָלט ניט געהערט די רייד, האָט פאָן גלייעוויץ זיך געווענדט צו סטעפקען אף רוסיש, אפילע, װי פארטרוילעך: -- איר לאכט אין זיך, יאָז די רוסן װעלן זיך איצט אלע פרייען. זי האָט געענטפערט ניט באלד, אויך אף רוסיש, אײַנגעקלערט און קלוימערשט מיט עמע- סער שװערקײַט אפן הארצן: ײװ -- מיר פארשטייען מיט אײַך פֿארשיידן איינע און די זעלבע אומשטענדן, הער גענעראל. וועגן די סיבעס איז ניטאָ װאָס צו ריידן. איר רופט זיך אָן נאציאָנאל-סאָציאליסטן -- דאָס סאָ- ציאלע קלערט איר לייזן דורך ראסן-קאמף. און איך האלט אויך איצט, אז ניט אלע רוסן װעלן זיך פרייען פון דעם, װאָס עס איז געשען בא סטאלינגראד, פּונקט עפשער וי ניט אלע דײַטשן װועלן פארומערט זיין. פאָן גלייעװויץ, װי ער האָט זיך עטװאָס איבערגעבויגן איבערן טיש, קעדיי אויסקומען מיטן פּאַנעם נעענטער צו סטעפקען, װאָס איז געזעסן אנטקעגן, האָט זיך ניט אױסגעגלײַכט. זײַנע אויגן, פארגאָסענע מיט געלקײַט, אזוי אז די גרויע האָרן-הײַטלעך האָט מען קוים געקאָנט אונטערשיידן, האָבן געקוקט שטאר, אָבער ס'האָט אין זיי געברענט יענץ טײַװעדיק פיבער- פלעמעלע, װאָס סטעפקע האָט עס שוין עטלעכע מאָל באמערקט. ער האָט קימאט שעפּטשענ- דיק, מיט ווייכן פאָרװוּרף, װאָס האָט געדארפט אונטערשטרײַכן זײַן אנציקונג, אלץ אף רוסיש געפרעגט: -- מע האָט אײַך קיינמאָל ניט גערופן .די בלאָנדע בעסטיע"ז -- גיין, -- סטעפקע האָט א קרים געטאָן די ליפן, -- מע האָט מיך פּאָשעט גערופן ,די װײַסע". קרומפײל איז אופגעשטאנען, מיט א ציטעריקער האנט אָנגעגאָסן זיך ניט קיין קעלי- שעקל --א בעכער מיט װײַן פון דער ערשטער באליביקער פלאש, װײַסן באָרדאָ, און שװײַגני דיק אויסגעטרונקען. ער האָט א שטרענגן גלאנץ געטאָן מיט די אויגן אף פאָן גלייעוויצן, אף סטעפקען, גאַרגישט ניט פארביסן און אוועקגעזעצט זיך. באלד, שוין ניט אופשטייענדיק, האָט ער װידער גענומען די פלאש, נאָכאמאָל אָנגעגאָסן דעם בעכער, א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ צו פאָן גלייעוויצן, צו סטעפקען, און אײַליק, ווערגנדיק זיך, אויסגעטרונקען. ווען ער האָט דאָס דריטע מאָל אָנגעגאָסן דעם בעכער, האָט פאָן גלייעוויץ פאָרזיכטיק געפרעגט: -- װאָס טוסטו, רודיז קרומפּײַל האָט ניט געענטפערט, לאנגזאם א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ אף .ניין". און לאנג- זאס, זייער לאנגזאם גענומען טרינקען. עטלעכע מינוט איז ער דערנאָך געזעסן שװטגנדיק, געקוקט אף די הענט, װאָס האָבן, שוין ניט קיין צונויפגעדריקטע אין פויסטן, געציטערט, און מיטאמאָל, שווער אָטעמענדיק, וי עס זאָל אים ברענען אין מויל, געזאָגט: -- היינריך, פּאָר אוועק. גענוֹג. פאַן גלייעוויץ איז נאָך פאר דעם אופגעשטאנען, ער האָט א שאָקירטער, נאָר אויך מיט אזא אויסדרוק, װי עס זאָל אים שוין דאָ ביכלאל א ביסל דערעסן, אומגעשפּאנט איבערן צימער. איבערגעבליקט זיך מיט סטעפקען, װאָס איז א בלאסע געזעסן באם טיש, האָט ער שטיל געזאָגט: -- באגלייט מיך, ביטעו אין פאָדערצימער, אָנגעטאָן דעם שינעל, האָט פאָן גלייעוויץ אראָפּגענומען פונעם הענד גער אויך סטעפקעס מאנטל און א שעפּטשע געטאָן -- איר װעט פּאָרן מיַט מיר, ער פארשטייט שוין גאָרניט... סטעפקע האָט געמאכט א טראָט אף צוריק און אויסגעשטרעקט די הענט, זיך צו בא" שיצן -- דער דײַטש האָט, האלטנדיק אין איין האנט איר מאנטל, מיט דער צווייטער זי גע- װאָלט צוצוען צוֹ זיך. אין דער רעגע האָט קרומפטל צעעפנט די טיר פון צימער. קעדיי ניט פאלן, האָט ער צוגעשפארט זיך מיט אן אקסל צום בײַשטידל, און געזאָגט, קוים פּלאָנטערג- דיק מיט דער צונג: -- גײי, היינריך... איך געדענק... דו האָסט ליב געהאט זיך פּאָרען אין פרעמדע רענצלעךי 6 אָלגע האָט איבערגעלייענט סטעפקעס צעטעלע, װאָס איז אונטער א הרודקע שטיינקוילן געלעגן לעבן לעמפּל אין קיך, און האָט פארשטאנען: סטעפקע װאָרנט וועגן א געפאר. דאָס ערשטע, װאָס עס איז געקומען אין קאָפּ, איז געווען -- אוועק פון שטוב. װוּהין? װוּהין װאָלט זיך אָפּגעזוכט, אויב ניט צו באכמוטן, דאָרט, קאָן שוין אויסקומען, זײַנען דאַ צופיל פרעמדע, איז כאָטשבי צוֹ יענע, װאָס אפן שווארצן בארג. אָדער פּאָשעט -- אָנטאָן זיך ווארעמער, ארופשלעפן אפן סאמעטענעם סעקל דעם מענערישן רעגנמאנטל, װאָס ארטעם האָט געהאט געשענקט, און איבערזײַן ביז אינדערפרי אינדרויסן, ערגעץ אין א פארטישקע- װעט אָרט. באלד האָט אָבער אָלגע גענומען קלערן אנדערש: סטעפקע אייצעט ארומבינדן די באק, הייסט דאָך דאָס ניט, אַז זי האָט פארשטעלטערהייט זיך ניט געקאָנט אויסדריקן אף אן אנדער אויפן -- עפּעס װאָלט זי צוגעטראכט. באקומט זיך, אז אין דער היים מעג מען בלײַבן, 12 נאָר װיסן דעם טערעץ, וועלכן סטעפקע האָט מיסטאמע געזאָגט, צי זי װעט זאָגן דאָרט, פונ- וואנען עס דראָט די סאקאָנע. נאַר א טראכט טאַן אָט אזוי, אײַנרײדן זיך, אז זי קאַן דאַ בלײַבן, האָט אָלגען געצווונגען עפעס אנדערש, א געפיל, װאָס איז געקומען קימאט אינטוזטיו; אין אזא נאכט דארף זי זײַן אין דער היים, עמעצער קאַן זיך נייטיקן אין איר הילף. זי האָט דאָס געטראכט נעפלדיק, אליין ניט װיסנדיק, וועמען זי מיינט דערבט, נאָר װײַל זי האָט גע- האט פאר וועמען זיך צו באומרויקן, האַט זי עפשער פּאָשעט אין די געדאנקען עס ניט גע- װאָלט ארויסברענגען. געפונען נאטאשעס אן אלט װאָלן שארפעלע, האָט אָלגע געפּרווֹט, צי װעט זי קאָנען שנעל פארבינדן מיט דעם די באק, און געלאָזט עס הענגען אפן האלדז, דערנאָך האָט זי אײַנגעהייצט די פּליטע און געזעצט זיך אנטקעגן שוואכן פּײַער אן אויסגעשעפטע, א צע- שרויפטע. זי האָט באשטימט זיצן אזוֹי, ביז סטעפקע װעט קומען, אפילע ביז אינדערפרי עפשער האָט זי געכאפּט א דרעמל, װײַל טאקע װי דורכּן שלאָף, דעם סאמע לײַכטן, האָט זי דערהערט צוויי שטילע קלעפּ אין דער טיר און איז אופגעשפּרונגען. דרײ? מענטשן האָבן געװוּסט, אז מע דארף אזוי קלאפן אהער: ליאָניע, נאטאשעס כאווערטע פון שווארצן בארג און ארטעם דארוגא. זי האָט געעפנט און דערזען -- דארוגא: זי איז דערשטויגט און פארציטערט געװאָרן, נאַר אין דער זעלבער צײַט באנומען: ער דארף דאָס ניט באמערקן, אויב ער איז דאָ, מוז ער זײַן. דערפאר האָט זי, ווען ער איז שטיין געבליבן אין קיך, בא דער טיר, שוין א צוגעשלאַסענער פון אינװײיניק, און ניט זיכער, עפעס אזוי װי בעטנדיק אנטשולדיקונג, און פיבערדיק. װי א געיאָגטער, ארומגעקוקט זיה -= שווארץ, פארשוויצט, פארליאפעט מיט בלאַטע, אפילע דאָס פּאַנעם, און אָנגעטאָן ניט װי אלעמאָל, אנדערש, -- האָט זי רויַק, קימאט רויק אָנגעװיזן אים אפן בענקל לעבן דער פליטע, פון וועלכן זי איז ערשט אופגעשטאנען, און שטיל געזאָגט; -- זעץ זיך, עפן דאָס טירל, װעסטו זיך דערווארעמען. ער האָט געשוויגן ניט לאנג, געדרייט די הענט קעגן פּײַער, און פלוצעם אן אופגערעגטן לאך געטאָן. -- װייסט, װי דאָס הייסט, אָלגע, -- דאָס קאָל, א כאָרכלענדיקס, איז אויך געווען, װי ניט זײַנס. -- אוועק אהין, װוּ עס איז אמערסטן געפערלעך, נאָר װוּ מע װעט גיכער פון אלץ אפילע ניט קלערן זוֹכן דיך!ּ זי האָט גאָרנישט ניט געפרעגט. דאָס װיכטיקסטע האָט זי דאָך שוין געװוּסט, און װאָס ער מיינט װײַטער טאָן, און װאָס זי דארף טאָן, װעט ער זאָגן. ארטעם האָט װידער זיך אָנגערופן, קוקנדיק אפן פּײער: -- כוץ די אנאניעווס, איז מער מיט קיינעם גאָרנישט ניט געשעןז -- מע האָט פארנומען איינעם א קריװאָרוטשקאַ -- אן עלעקטריקער פון דעפאַָ, מיסטאמע האָט סטעפקע זײַן פאמיליע ניט פארגעדענקט, און עפעס אן אָנגעפּאַרן יונגל, װאָס האָט דאַ געװוינט בא אייגענע. -- נו, און אונדז זוֹכט מען, מיך און פאניען, -- ארטעם האָט דאָס געזאָגט שוֹין מיט א נאטירלעך קאָל, אין וועלכן ס'האָט אָפּגעקלונגען אי שטאָלץ, אי זאָרג, -- אוֹ, זוכט מען אונדז.. אפאנאסי ניקיטיטש האָט ערגעץ אוועקגעשמיסן אין שטאָט, ער װעט אהער צו וויסן געבן וועגן זיך, אוּן איך -- איך דארף אריבער דעם דניעפער און -- אין ואלד.. הײַנט באנאכט, ביז מע קאָן נאָך. איך ווייס, װוּ מע װעט צוליב מיר צוטאָרמאָזירן א צוג. אָלגע האָט אָפּגעמערקט: -ביז מע קאַן נאָך". און ניט אינגאנצן פארשטאנען: דאָס דארף ער אליין זיך צוײַלן, צי די אומשטענדן קאָנען ביכלאל זיך ענדערן? ארטעם האָט מיטן קאָפּ (ביידע הענט, שוין אוואדע גוט אָנגעווארעמטע, האָבן געשוי- בערט די שווארצע געקרײַזלטע האַר) אַנגעװיזן אף דער עטװאָס אָפּענער טיר פון צימער, װוּ ס'איז פינצטער געװוען, א קוק געטאַן אף אָלגען לײַדנשאפטלעך, דאַרשטיק און געפרעגט שטיל -- זי האָט ערשט איצט באמערקט, אז ער האָט די גאנצע צײַט גערעדט שטיל; -- מע שלאָפטז -- ניין, קיינער אין ניטאָ. -- ניטאָ? -- ארטעם האָט זיך אופגעהויבן, אױסגעטאַן די פארנאפטיקטע פופײַקע, געלאָזט זי ליגן אפן טאבורעט -- טימאַשטשוקס פופײַקע. מיט א שלעכט פארנייטן טשעפ אף דער ברוסט, מיסטאמע האָט מען זיך בעקיוון געביטן מיטן אייבערשטן: אין זײַן שווארצן קאָמבי- נעזאָן, פעסט פארצויגן מיט א רימען, איז ער מיט געהאמעוועטע טריט, באמיענדיק זיך הא- 18 מעווען אזוי א קוים-מערקבארן פיבער אין גאנצן גוף, צוגעגאנגען צו אָלגען, װאָס איז אויך אופגעשטאנען פונעם בענקל, אף וועלכן זי האָט מיט א מינוט פר:ער זיך געהאט אוועקגעזעצט, און געשטאנען א שװײַגנדיקע, אן אַנגעשטרענגטע. ער האָט אוועקגעלייגט א האנט אף איר אקסל -- זי האָט געשוויגן, ער האָט מיט די פינגער צארט א שויבער געטאָן איר קובלי?-- זי האָט קיין װאָרט ניט ארויסגעבראכט, א בלאסע, א פארגליווערטע. בלויז ווען ער האָט, צוהאלטנדיק פון הינטן מיט דער דלאָניע איר קאָפּ, דערנעענטערט זיך מיטן פּאָנעם צו איר פּאַנעם, האָט זי זיך א דריי געטאָן פון אונטער זײַן האנט און ניט הויך אויסגעשרוען: -- נייף -- אָלגע, -- האָט ער הייס געשעפטשעט, -- מיינסט, איך האָב סטאם אזוי אָנגעלײגט װעג! איך האָב זיך געװאַלט געזעגענען, א קוק טאָן אף דיר, מעגלעך, דאָס לעצטע מאָל, פארגעדענקען דיך, און איצט, ווען מיר זײַנען דאַ--עפשער צוויי מעשוגאָום, און עפשער צוויי גליקלעכע -- איינע-אליין,. האז.. -- מיר זײַנען אינדרשען, ארטעם, -- האָט זי געענטפערט שטיל, נאָר פעסט, -- מיט מיר איז דאָ נאָך עמעצער, שטענדיק, און הײַנט עפשער מער, װוי שטענדיק, -- איך האָב אים הײַנט געשיקט א יעדיע װעגן זיך:= -- און איך, אַלגע, -- ער האָט װידער זיך געװאָלט דערנעענטערן צו איר, נאַר זי אין אָפּגעטראָטן נאָך װײַטער, -- אוֹן איך, אָלגע, צי דען בין איך פאר דיר גאָרניט! די גאנצע צײַט -- גאָרניט, און אזוי װעל איך אװעקו -- ביסט דאָס, װאָס דו ביסט, ארטעם, בלויז דאָס. װאָס דו ביסט. א װוילער באָכער, א וווילער, א טײַערער מענטש. זעץ זיך, פאַלג מיך, פאַלגסט דאָך שטענדיק -- זיץ. און אויב דו ווינטשסט מיר גוטס, איז וינטש מיר ניט קיין אנדערס. אָנגעװאָרפן די פופײַקע אף די אקסל, האָט ער. א געהויקערטער, זיך געזעצט צום פײַער און מיט די הוילע הענט גענומען פאריכטן די האלב-אויסגעברענטע שטטלעך האַלץ, איבער- געקערט אף זיי דעם צערויטלטן אנטראציט. אזוי איז ער שוין געזעסן עטלעכע מינוט, ווען ס'האָט זיך דערהערט, אז עמעצער פּאָרעט זי פון אויסן מיט א שליסל. -- דאָס איז סטעפקע, -- האָט אַלגע געזאָגט. 7 פאָן גלייעוויץ איז א צעקאסטער, וי אן אָפּגעשמיסענער, אראָפּ פון דריטן שטאָק. נאָך גוט, װאָס אף די טרעפּ האָבן געברענט גאָר שוואכע לעמפעלעך, דערבײַ ניט אף יעדן שטאָק, -- עס װאָלט א כארפּע געווען, וען עמעצער קומט אָן און זעט זײַן פּאָנעם. פארן ארויסגאנג, עטװאָס טיפער אין קאָרידאָר, איז ער געבליבן שטיין, קעדיי זיך באהערשן, דער שאָפער זאָל ניט באמערקן גאַרנישט. אָבער אָפּגעשטעלט האָט ער זיך אויך-- דאָס האָט ער באנומען -- צוליב עפּעס אנדערש: ער האָט געדארפט א קלער טאָן. עס האָט אין אים דערוואכט יענץ שעדל, װאָס האָט הײַנטיקן אָװונט שוין עטלעכע מאָל געגעבן צו וויסן וועגן זיך גראָד אין די מינוטן, װען מע האָט געקענט פארצווייפלט װערן, דאָס שעדל, װאָס האָט געקרימט זיך, געטאנצט, ניט צו ויסן-- פריילעך צי ניט פריילעך, און האָט געשרוע: ;װאָס נעמסטו זיך צום הארצן פון אלץז צו דיר אליין איז דאָך די צאָרע ניט דערגאנגען און װעט עפשער ניט דערגיין אויך!" און טאקע, ער װאָלט דאַך איצט געקאָנט ליגן א פארקאַ- טשענייעטער, א פארווייעטער מיט שניי ערגעץ אין פעלד, באם דאָן, צי, אין בעסטן פאל, זיצן ערגעץ אין א בלינדאזש לעבן סטאלינגראד, שוין ניט יענעם, אין לאטאשאנקער סאָד, אן אויסגעשטאטן מיט קאָמפּאָרט, װי ס'איז נאָר מעגלעך אפן פּראָנט, נאַר א געוויינלעכן בלינד דאזש (די דיוויזיע האָט זיך דאָך געפונען אפן עקסטן צאָפּנדיקן באצירק, זי איז מיסטאמע אָפּגעטראָטן טיפער אין קעסל, װי זשע אנדערש?), װאָלט ער איצט געזעסן בא א מאפּע און געבראַכן זיך דעם מויעך, װאָס טאָן, און װאָלט געווארט אף יעדיעס און אָנװײַזונגען פון העכער, אָט פונדאנען, פון די ראכוועסן אף דער-זײַט קעסל.. איז דאָך אזוי בעסער, אז ער איז דאָ. די נאכט איז א נאכט, א פרישע, א שניינקע, און א ביסעלע קאַניאק האָט ער זיך שוין הײַנט אויך דערלויבט, און אין נומער װעט ער זיך נאָך עפשער מאכן א וואנע פאר דעם, איידער ארײַן אין בעט.. אָט דאָס ברייטע בעט איז טאקע אנטשטאנען פאר זײַן בליק דאָס שעדל האָט זיך צעטאנצט -- עס האָט שוין געװוּסט װעגן זײַנעם א געדאנק, װאָס האַט ארויסגערופן א ווארעמקײַט אין גוף און אָנגעפילט מיט זיסער נאָגעניש די גלידער, אז עס האָט זיך אזש פארװאָלט א צי טאָן זיך. 7 14 געזעצט זיך אין דער מאשין, װאָס איז צוגעפּאָראָשעט געווען מיט שנײייגרײַפעלעך, האָט ער געזאָגט צום שאַפּער == יענער האָט. א פארשלאָפענער, מיט איבערגעטריבענער גרײטקײַט אײַנגעשלאָסן די שײַף -- לעש אויס. מיר פאָרן נאָך ניט. מע דארף מיר עפעס אַרוֹיסטראָגן. און אָט װאָס-- לאָ- מיר צופאָרן צום שכיינישן ארײַנגאנג. דאָרט -- קערעווע אויס די מאשין און שטעל זי אוועק עטװאָס װײַטער. בא די בײמער. ווען אלץ איז אָפּגעטאָן געװאָרן, האָט פאַן גלייעוויץ געהייסן דעם שאָפּער אײיגשליסן מו- זיק, ניט הויך. ער האָט זיך צונעשפארט מיט א זײַט צום װײַכן װענטל אזוי, אז ער זאָל קאָנען זען דעם אריינגאנג, פון וועלכן מע איז אָפּגעפאָרן, און גענומען ווארטן, דאָס שעדל אין אים האָט גערעדט, און ער האָט געהערט: -אין א פערטל שאָ. ארום װעט רודי אנשלאָפן װערן, װי א געהארגעטער, מינאסטאם שלאָפּט ער שוין איצט. סטעפא װועט גיכער פון אלץ זיך לאָזן אהיים. נאָר אויב ניט, מעג מען אַנקלינגען אין דער טיר -= דערהערן װעט זי, ניט רודי. זי וועט דערהערן און װעט עפענען, זי וועט ניט וואגן ניט עפענען. יעדנפאלס. וויב" טיק איז, זי זאָל זיך אָפּרופן. פאר עפעס האָט זי מוירע, די מײַסע מיט מײַן ערשטן שטאב- אָפיצער איז איר ניט געפעלן. נה עס זאָל זי ניט מאטערן; קאָן מען געפינען אן אויסרייד; פארגעסן עפּעס אין שטוב. נאָר אויב זי װעט ארויס אין הויף, קאָן מען זי אָפּשטעלן. אינלאדן אין דער מאשין. אָבער סא בעסטיע, זי קאָן זיך ווייעס-איז אויסדרייען, ניין. בעסער... כאָטט עס פאסט ניט, נאָר -- דראנג און אָנגריף! -- בעסער איר נאָכגײן -- דאן קאָן זײַן אזא אויס- רייד: א קוק טאַן אף דער קרעמעז. עס איז דאַך שוין געזאָגט געװאָרן .װוּ האָב איך געהערט אזא פאמיליען.* פאָן גלייעוויץ האָט צוגעשמייכלט: װאָס איז שלעכטו אלטע לאוועלאסישע שטיק. און ביכלאל -- פאנטאסטיש. אין דעם שטעקט אויך דער אינטערעס טאקע קרעמעז---דאָס האָט זיך שוין גוט דערמאָנט. געקומען א פארשיקטער באָלשעויק פּונקט צום רעמל, ווען די ליו- באטשער פּויערים האָבן גענומען ווילעס און קאָסעס און האָבן זיך געלאָזט צום גוט... אין ליו- באטש זײַנען געווען אויך-- אַט דערמאַנען זיך נאָך פאמיליעס-- בליץ, דער שנײַדער, װאָס פלעגט אף עטלעכע כאדאָשים גענומען ווערן אין גוט, און פאקטאָראָװיטש -- א מעקלער, און נעטשײַקאַ -- א סטראזשניק, און קוכארסקי -- א לערער אין גימנאזיע, פון כימיע. סטעפען רופט מען אויך-- קוכארסקע... פאנטאסטיש! אפן װײַטן מיזרעך -- קרעמעז און קוכארסקע, אין ליובאטש -- קרעמעז און קוכארסקי. גראַד גוט אף צו אינטריגירן, ס'איז װי אן אָנגע- װאָרפענע נעץ, און זאָל עס זיך באָברען יענץ, אונטער דער געץ. סטעפקע איז ארויס פון דער לעצטער פאראדנע און, צוהאלטנדיק בא דער קין דאָס טיכל, װאָס איז בלויז אָנגעװאַרפן געווען אפן קאָפּ, געלאָזט זיך גיין לענגויס דער שטוב. אף דער מאשין האָט זי זיך עפשער אפילע ניט אומגעקוקט, און אויב זי האָט זי געזען, איז װאָס-- די מאשין שטייט אנדערש און אף אן אנדער אָרט. דער וויגט האָט געװײעט, קאָסע געשמיסן מיט שנייעלעך, און סטעפקע האָט געײַלט, עטװאָס א געבויגענע. פאָן גלייעוויץ האָט געזאָגט צום שאַפּער: .ווארט", שטיל געעפגט דאָס טירל, שטיל צוגע- מאכט עס נאָך זיך. ער איז אװעק גלײַך צום הויז. צו דער פאראדנע, קעגן וועלכער מע איז געשטאנען, דערנאָך, האלטנדיק זיך פון סטעפקען א פופצן שפּאן, נאָכגעגאנגען איר באם סאמע שטאכעטל, װוּ עס האָבן געשווארצט הוילע ביימלעך. װען זי איז ארײַן אין דער פּאראדנע אין צווייטן עק פונעם הויז, האָט פאַן גלייעוויץ פארשנעלערט די טריט. שטייענדיק אין א זײַט, שוין באם ארלינגאנג, האָט ער געהערט, אז סטעפקע שטעלט ארײַן דעם שליסל אין שלאָס. געהערט, אז די טיר האָס זִיך געעפנט ---זייער גוט, װאָס ס'איז אפן ערשטן שטאָקו-= אוֹן אין דער זעלבער רעגע, ווען די טיר איז פון אינװוײיניק צוגעמאכט געװאָרן. האָט ער זי א צי געטאָן צו זיך; די שײַן אין קיך, װוהין ער איז ארײַן. איז געווען א שוואכע און זי האָט אים ניט פאר- בלענדט. כוץ סטעפקען, װאָס איז אן איבעראשטע, מיט פארלוירן-אויסגעשטרעקטע הענט שטיין געבליבן בא דער טיר (פאָן גלייעוויץ האָט געמיינט, אז דאָס איז בלויז דערפאר, װײַל ער האָט זי אזוי איבעראשט), איז אין קיך געשטאנען א פרוי, טאקע אזא, װי רודי האָט גע- זאָגט---א פײַןיגעבויטע, ניט קיין הויכע, מיט א קובליק, װאָס ציט אזוי וי אָפּ איר קאָּ אף צוריק, מיט ביז גאַר א פיקאנטן פּראָפיל, אף וויפל מע האָט געקאָנט באמערקן: א פאריסן נעזל, היפּשלעכע ליפּן, גרויסע אויגן מיט פארבויגענע װיִעס, און נאָך איז דאָ געווען א יונגער מאנצבל, װאָס האָט זיך געווארעמט קעגן צעעפנטן טירל פון דער פליטע און איז אופגע- שפּרונגען אף די פיס -- א געוויינלעכער ארבעטער-יונג, װאָס מע זעט דאַ א סאך אזעלכע, און װאָס זײַנען אלע װי פון אײן סטאנדארט. 15 -- אנטשולדיקט, -- האָט פאַן גלייעוויץ געזאָגט, -= מײַן מאשין האָט זיך א ביסל פאר- האקט, דער שאָפּער מוז נאָך עטלעכע מינוט טאָן עפּעס בא איר. און אײַך, סטעפא, קאַן מען גאָר ניט דעריאָגן, איר פליט.. איך האָב געװאָלט פרעגן, װי פילט זיך רודי... און דאָס איז די קרעמעז, וועגן וועלכער מיר האָבן גערעדט, די באשיידענע שכיינע אײַערעו.. -- דעם בליק האָט ער אָפּגעשטעלט אף דארוגען, װאָס האָט געהאלטן די פופּײַקע אין האנט, -- קרעמעז, אינטערעסאנט... אין ליובאטש זײַנען בא אונדז געווען קרעמעזס, אגעוו, קוכארסקיס אוירייי עפשער װעט איר מיט מיר ארוס, סטעפאז סטעפקע האָט געזאָגט גליווערדיק-קאלט: -- מע קאָן, ביטע. זי האָט זיך אומגעקערט נאָך האלבעֶר נאכט. אָלגע איז אינדערפינצטער געשטאנען אין קיך, באם פענצטער, עטװאָס אן אָפּגעטוליעטן, און געזען: א לײַכטע מאשין איז צוגעפאַרף סטעפקע איז ארויס פון איר און די מאשין איז אוועק. דערקלערט האָט סטעפקע גאָרנישט, ווען זי איז ארײַנגעקומען. בלויז געפרעגט: -- ארטעםז -- ער איז טייקעף אװעק. אראָפּגעװאָרפן דעם מאנטל, האָט זי אָנגעגאָסן קאלטן וואסער אין שיסל, ארומגעוואשן די הענט, דאָס פּאָנעם, דעם האלדז, אלץ שװײַגנדיק, און איז אוועק אין צימער. דאָרט האָט זי זיך גענומען אױסטאָן, איז אָלגע ארײַן און אויך געטאָן דאָס זעלבע. מע האָט זיך געלייגט יעדער אף זײַן געלעגער, און דאַ האָט סטעפקע געזאָגט: -- מאָרגן. אָלינקע, אן אנדערש מאָל -- הײַנט קאָן איך ניט דערציילן-- אין עטלעכע מינוט ארום האָט אָלגע דערהערט: סטעפקע װיינט, שטיל, כליפּענדיק, אין דער קישן. איז זי אוועק צו איר א באָרװעסע, צוגעזעצט זיך אף א ברעגעלע פון דיוואן, גענומען גלעטן און פאנאנדערפלעכטן מיט די פינגער דער כאווערטעס געפּלאַנטערטע האָר. -- סטעפקע, -- האָט זי געזאָגט, -- איך האָב פאר דיר א גרויסע נײַס, זיער א פריידיקע, נאָר דארפסט זײַן שטארק און קאָנען זי אופנעמעף -= איך װײס; == האָט סטעפקע געענטפערט שטיל און אופגעהויבן עטװאָס דעם קאָפּ פון קישן, --אונדזערע האָבן ארומגערינגלט די דײַטשן בא סטאלינגראד, אלע... -- װאָסוו -- אָלגע האָט זיך א כאפּ געטאָן בא דער ברוסט. באלד איז זי צוגעפאלן צו סטעפקען. גענומען קושן איר נאס, פארוויינט פּאָנעם, צו װעלכן די האָר האָבן זיך צוגע- קלעפּט,--נו, זאָג, זאָג, דערצייל! -- און װאָס ווייסטוז -- האָט סטעפקע זיך געכאפּט! זי האָט זיך אופגעזעצט אפן דיוואן און אָנגעשטרענגט געקוקט אף אַלגעןף אָלגע האָט געזאָגט: -- אבע לעבט, ער איז דאָ הײַנט געווען אין שטוב. -- אוי, -- סטעפקעי האָט מיט די נעגל זיך אײַנגעגראָבן אין פּאַנעם, -- מײַן אבעז װוּ איז ערו -- װײַט, שוין אף יענער-זײַט דניעפעה: סטעפקע האָט געשוויגן, זי האָט פארשטעלט מיט די דלאַניעס דאָס פּאָנעם און שטיל געוויגט זיך. ענדלעך האָט זי געזאָגט: -- ער װעט מיר דארפן א סאך מויכל זײַן, אבע, ער װעט מיך דארפן קענען פארשטיין. -- איך האָב גערעדט מיט אים, -- האָט אָלגע געענטפערט, --ניט קיין סאך, נאַר איך מיין --עס װעט זײַן בא אײַך א לעב סטעפקע. מע איז געזעסן לאנג, מיט די פיס אפן דיוואן, אײַנגעדעקט זיך ביידע מיט סטעפקעס קאָלדרע, גערעדט אלץ ועגן דעם זעלבן, כאָטש געזאָגט האָט מען איינס דעם אנדערן דאָס איקערדיקע אין די ערשטע געציילטע ווערטער. אזוי איז מען געזעסן ביזן גרויען קאיאָר, ווען ס'האָט שטארק א בליץ געטאַָן אין פענצטער און בלענדיקירויטע שײַן האָט אף עטלעכע װײַ- לעס פאריאָגט די טונקלעניש פון צימער. קימאט איינצײטיק האָט א שווערער דונער אָפּגע- הילכט גאָר ניט װײַט, דאָס געפעס, דאָס מעבל אין צימער האָט א קלונג געטאָן און ס'איז גע- װאָרן שטיל. -- אזוי וי בא דער בריק, ---האָט סטעפקע געזאָגט. און אָלגע, מיט א זיפץ: -- ליאַניע:. װוּ איז ער איצטו 1--134 16 א. דער נאכטלעג אף דימייעווקע, ליאַניע גייט לוט א נײַעם אדרעס 1 געפינענדיק זיך אף קווארטיר ניט װטט פון דער איזנבאןיבריק, האָט ליאָניע דערהערט דעם אופרײַס פרוער פון אָלגען און סטעפקען, ס'איז מיסטאמע געווען סאמע דאָס העכסטע אָרט פון דימייעווקע, װאָס ציט זיך ביכלאל אוועק מיט געדרייטע גאסן און געסלעך בארג-ארוף, טייקעף נאָך קועװ-מאָסקאָווסקי און דער סאפּיאָרנע סלאָבאַדקע, העט ביזן גאַלאָסײעװער וואלד, אוואדע דאָס העכסטע אָרט, װײַל דאַ איז די פײַערלעשערײַ; באי נאנד מיטן הילצערנעם וואכטורעם, אין אן אלט מויערל, װאָס הויכט זיך מיטן איינעם שטאַק אף א פארקלאפטן קעלער, האָט ליאָניע געדארפט פארברענגען די נאכט, פונדאנען האָט ער דערזען דעם בליץ, װאָס האַט באלויכטן א האלבן פינצטערן פארװאָלקנטן הימל, דערזען, נאָר מיסטאמע האָט זיך עס אים בלויז אויסגעדאכט, װען ער האָט זיך אופגעזעצט אף דער קא" נאפקע, אף וועלכער ער איז געלעגן, -- געלעגן, ניט געשלאָפן, -- אן אַפּגלאנץ אפן טײַך, אוּן באלד דערהערט אוֹיך דעם שווערן הילך.. מע האָט ניט געקאָנט פארשטיין, צי דינא סאוויטשנאיא, די אלטיטשקע, צוֹ וועלכער ליאָר ניע איז געשיקט געװאָרן נעכטיקן, האָט זיך דערפרייט מיט אים צי ניט. נאָר א פארלמיכטע- רונג פון איר שלאָפּלאָזיקנט האָט זי אין אים אַן סאָפּעק געזוכט. זי איז געווען א נידעריטשקע און זייער א פולע, מאמעש א קײַלעכדיקע, און האָט דערמאַנט א װעקזייגער, יענעם, דעם גרעסטן צװישן די עטלעכע, װאָס האָבן געקלאפּט אפן אלטן טונקעלן קאָמאַד. עס האָבן אויך אף דער וואנט געקלאפּט צוויי כאַדיקעס, און דער אנדרוק איז געווען אזא, אז אין אָט דעם פוסטן הויז, -- פון יענער זײַט קרומער אינערלעכער וואנט, מיט ארויסשפארנדיקע געקאלכטע בערווענעס, האָט געװויינט א קינד, -- אין אָט דער העלפט פונעם מויערל, װאָס דינא סאוויי טשנאיא האָט איינע אליין פארנומען, הריזען עפעס שטיל און אײַנגעשפּארט אומזעבארע זשו- קעס. ליאָניע, טראָץ דעם אומרו, װאָס האָט פארפולט זײַן הארץ, צי טאקע װײַל ער האָט געװאָלט פארטויבן דעם אומרו, האָס גלשך, װי ער האַט א קוק געטאָן אף דינא סאוויטשנאיא, מיט אן אינערלעכן שמייכל געזאָגט צו זיך אליין ,נו, א דינעו" אין זינען האָט ער געחאט דאָס. װאָס -דין" באטט אף יודיש, און טאקע װײַל דאָס ייִדישע װאָרט, א טיף פארבאָרגנס, א פארווערטס, איז אים פלוצעם געקומען אפן געדאנק, האָט דאָס אים דערווארעמט. דינא סאוויטשנאיא האָט מעכאבעד געווען דעם גאסט מיט געבאקענע קארטאָפל. ער האָט זיי געטונקען אין שלעכט צעמאָלטער זאלץ, זי האָט אוועקגעשטעלט פאר אים א טשײַניק מיט אָקרעפּ און אויסגעוויקלט פון א שמאטקעלע עטלעכע מאמעש גלעזערנע קאַנפעקטלעך. די וועקערס און די כאָדיקעס האָבן געקלאפּט אין דער פוסטער דירע (ליאָניע האָט געזען איין אָפּענע טיר -- פון אלקער, די צווייטע -- פון קיך), און די אלטיטשקע האָט גערערט: -= וואניע מײַנער, איוואן יעװמענאָוויטש, האָט דאָך בא קאָטאָווסקין גערייניקט, און אויב מע האָט געדארפט -- פאריכט עמעסע -מאַזערס" און .לאָנזשעראַנס", וועלכע מע האָט צוגע- נומען בא בורזשויען, זילבערנעאון גאָלדענע, און מע האָט מיט די זייגערס באלויגט, װי מיט אָרדענס. אף די דעקלעך האָט ער אויסגעצאצקעט אופשריפטן -= דאָס האָט ער אויך געקענט. וואניע, איוואן יעװמענאָװיטש, ליגט אין גאַלאָסײעװער וואלד, פאַשעט אין וואלד -= לויט די הוילע ביינער ועסטוּ דאָך אים ניט דערקענען, ראָבן האָבן צעפּיקט זײַן למב, װי פון פיל אנדערע אָפּאַלטשענצעס, און עפשער האָט מען אים אפילע אין אײַלעניש ארײַנגעװאָרפן אין א קייווער, נאָר װער װײסט -- װוּ, װער װעט זאָגן =- װּ אין די לעצטע טעג איז עס געד װוען, איך בין געזעסן דאָ. אין קעלער, באהאלטן זיך פון די סנאריאדן און פון די באָמבעס-== וואניע איז באשטאנען, איך זאָל ניט גיין אחין. אין גאָלאָסײעװאָ. .קענסט שוין ניט", -- האָט ער געזאָגט. און אמאָל האָב איך געקענט, וי דו קוקסט מיך אָן,. אמאָל האָט מען מיך אפילע געשיקט צו די װײַסע, איך על ניט זאָגן. אז קאָטאָווסקי אליין. לעמשי זאָל איך לײַגן, נאָר גוסליאקאָו -- אײַנער פון די קאָמאנדירן, װאָס האָט אויך פארדינט א גוטן זייגער, האָט מיך געשיקט אי קיין אָטשאקאָו, אי נאָך װײַטער. דאָס זאָג איך דיר, װײַל לעקסיי קוזמיטש האָט דיך געשיקט צו מיר, שעשענקאָ, און האָסט געזאָגט דאָס װאָרט; װאָס איך װײַס. אז מע דארף עס זאָגן. װײַל אנדערש -- װּד מע מעג דען איצט ארויסברענגען פארן מויל אזוינס, װי איך דערצייל דירז.. װײַטער: -- צוויי האָב איך זיי געהאט. איינער -- אזא, װי דו, -- מיסטאמע האָסטו שוין ערגעץ געשמעקט פּולװער. -- יענער איז געווען הינטער בריאנסק, אין ארטילעריע, און דעם צווייטן, / נאָך גאָר א יונגינקן, האָט מען צוזאמען מיט אלעמען פון דער אײַזנבאנערשער האנטווערקער- שול אוועקגעפירט אף יענער-זײַט דניעפּער צופוס, און װײַטער האָט מען זי געזעצט אין אן עשעלאָן. זי זײַנען זיך צעפלויגן פונדאנען, װי פון א נעסט, צו וועלכער עס טרעט צו דאָס פּײַער, און איך זיץ אָטאָ אפן ארומגעסמאליעטן בוים, איך ווארט.. װײַטער: --- איך זאָג אים, לעקסיי קוזמיטשן: הענג עפשער ארויס א שילד אין פרונט, אפן גאנע? זײַ דער זייגערמאכער אָנשטאָט וואניען, איוואן יעװמענאָװיטשן, און גי אועק פון דער פײַערלעשערט, װוּ דו סטארטשעסט באטאָג און באנאכט אפן טורעם און װוּ דו רײַסט זיר די קישקעס, פאנאנדערוויקלענדיק און צונויפוויקלענדיק די שווערע ברעזענטענע שלאנגעף, און װאָס טוט מען דאָרט ניטז.. ענטפערט ער: .עס פּאסט ניט -- א שילד, אן אינדיווידואל": נו, וואניע, איוואן יעװומענאָװיטש, װאָלט אויך עפשער ניט װעלן אזוינס. דאָס קאָן איך פאר- שטיין. נאָר װאָס ער זאָגט, לעקסיי קוזמיטש: .עס לױנט ניט". װאָס לױינט דאָ יאַ. און װאָס לױנט דאָ ניט: איך קויף א קאליעיגעװאָרענעם כאָדיק אין מארק, צי אָט אזאיאָ דראפעטש, א װעקער, לעקסיי קוזמיטש פּאָרעט זיך מיט אים א ביסל, און איך גײ װידער אין מארץ =- שוין מיט א סכוירע.. מענטשן דארפן זייגערס, אנדערע קויפן אפילע אזוינס, קעדיי אויסבטן אף דעם עפעס אין דאָרף. איז װוּ זשע, װען ער טוט עס אָפטער, דײַן שעשענקאַ, ווען ער האָט צײַט כאָטש איין מאָל אין צוויי טעג זעצן זיך צו דער ארבעט. ניין, לויפט ער ערגעץ אום -- סטארטשעט ער ניט אפן טורעם, האָט ער גענג.- דינא סאוויטשנאיא האָט געקוקט אף ליאָניען אזוי, װי זי זאָל זאָגן: .אָט ווייסטו דאָך א ביסל פון זײַנע גענג, און שװײַגסטז מיילע, שװײַג, הער..* -= און אזוינס האָסטו װוען געזען! שוין פארטיק א זייגער, אַיאַ שטייען עטלעכע פאד ריכטע, און אָט הענגען די כאָדיקעס, נאָר אַן זײַנעם א .יא טאָר איך זיי ניט ארױסטראָגן אין מארק -- אפן יעוובאז, צי אפן סאַלאָמינקער מערקל. עס טרעפט גאַר -- ער צעשרויפט ווידער א זייגער, װאָס גייט שוין, און לאַזט אים שװײַגן. הא, האָסט געזען אזוינסז בא מײַן איוואן יעװמענאָװיטשן האָב איך עס ניט געזען. און דעריקער קאָן מען אים ניט נאסטאר- טשען קיין פרוזשינעס -- איך בין שוין געגאנגען אפילע אף פּאַדאָל, צו א באקאנטן זייגער- מאכער, א שיקערוק, אליין ער, לעקסיי קוזמיטש, גייט ניט, איך בין געגאנגען אשנהאנדלען עטלעכע פרוזשינעס. און מײַנער פלעגט א צעבראַכענע פּרוזשינע צונױפקליאָפּען-- ליאָניע האָט ניט באוויזן נאָכפאָלגן מיטן געדאנק דינע סאוויטשנעס רייד. .פרוזשינעס, -- האָט ליאָניע געטראכט, -- יאָ, פרוזשינעס האָט אלעקסיי קוזמיטש איבער- געפּרוּווט א סאך. די איז צו שוואך, קעדיי זי זאָל ארויסצוען די טשעקא פונעם מעכאניזם, די איז צו שטארק, די טוט עס צו שנעל, די טוט עס פאמעלעך -- אלץ האָט געמוזט אויסגע- רעכנט און אױסגעמאָסטן װערן.. און דען נאָר דאָס אליין? וויפל מי האָט אָפּגעקאַסט. אז א געװיינלעך שפאגאטל זאָל זיך אזוי אַנװיקלען אף דער אקס פונעם ציינדלדיקן רעדל, אז פונקט דעמלט, ווען מע דארף, זאָל די פרוזשינע אָפּטאָן אירס, די שלאָגינאַדל-- אירס, דער אײַנגעשרויפטער קֹאפּסָול זאָל געבן דעם פונק פאר דער קאַנסטררטער מינעז. און דאָס. װאָס דינא סאוויטשנאיא קוקט אף מיר, װי איך זאָל װיסן פון שעשענקאָס גענגי איז ווייס איך טאקע עפּעס-װאָס. גײין פלעגט ער ניט נאַר צו אונדז אין בײַדל, ער פלעגט אויך ניט איין מאָל אָנשפּארן אין וואלד, װאָס באם זשיטאָמירער שליאך, דאָס איז גאנץ װפט, פון יענער-זײַט שטאָט. אלטע צערוונירטע דאָטן זײַנען דאָרט דאַ, פלעגט ער אין די דאָטן אויספרווון סײי זײַנע אופרײַסימעכאניזמען, סײַ די קאפּסולידעטאָנאטאָרס, װאָס זײַנען ארויס- געשרויפט געװאָרן פון סנאריאדן, סט דעם טראַטיל, אױך אן אױסגעדליבעטן פון די סנאריאדן און א צעדרױבלטן אין פראָשעק.. און וואװי ‏ מע באקוקט אים. דעם אופרײַסישטאָף, דאָס װאָלט איך שוין אוואדע געקאָנט דערציילן, די גראָװע האָר דער אלטיטשקערס, װאָס קלעקן שוין ניט אף קיין קובליק און הענגען פּאַטעט אראָפּ מיט ניט קיין גלײַכע שפּיצן פון אונטער איר לײַכטן היימישן טיכל, װאַלטן זיך געשטעלט קאפּויר, װוען זי דערהערט, װאָס מיר האָבן געטאָן, איך, און יערעמיי פאָמיטש, און שעשענקאָ. אויסגעשאַסענע סנאריאדן, װאָס האָבן זיך ניט אופגעריסן, און אייניקע ניט קיין גענוצטע, האָבן זיך ערטער- װײַז געוואלגערט בא דער אָזערע, -- זײַנען זיי אײינציקװײַז אריבערגעטראָגן געװאָרן אין בײַדל. װײַטער איז פאָרגעקומען אזוי: אָדער איך אָדער יערעמיי פאָמיטש האָבן דעם סנאריאד, פעסט אן ארומגעבונדענעם מיט א שטריק, געהאלטן מיט אלע קויכעס אין ביידע הענט -- אינצווייען איז אומעגלעך געווען צו האלטן -- און אלעקסיי קוזמיטש האָט פאמעלעכן ארויס- געשרויפט דאָס קעפל. ס'א שרעק געווען צו קוקן אף אלעקסיי קוזמיטשן, בייס ער האָט פאנאנד דערגעשרויפט א סנאריאד: דאָס פּאָנעם איז בלאס. באדעקט מיט א לײַכטן שװייס, די גרויע 18 אויגן -- צוגעזשמורעט, צװײי קאלטע שפּעלטיקלעך און גאָר. און דאָס מויל, א דין"גע- צייכנטס, -- שמייכלט קויםיקוים, עס שמייכלט אזוי װי שולדיק, אזוי װי ער זאָל זיך פון פאַרויס האלטן פאר שולדיק, -- עפשער װעט באלד א זעץ טאָן פײַער און פון קיינעם װעט קיין זייכער ניט בלײַבן, ניט פון מיר, ניט פון אים, פון יערעמיי פאָמיטשן? ער איז אף דער וואך, אינדרויסן, און אן אנדערש מאָל שטיי איך אף דער וואך: אינדרויסן װעט עפשער ניט פאר- טשעפען, נאָר דעמלט װעט מען נאָך דארפן קאַנען אויסדרייען זיך פון די דײַטשן, --.װאָס האָט דאַ אופגעריסן זיך, אין דער סטאָראָזשקען* דינא סאוויטשנאיא: -- ווילסט שוין עפשער שלאָפן? -- איך האָב זיך אוסגעשלאָפן באטאָג. -- שוווז" -- בלויז אירע צעפאַלאָכעטע און טיף מיטפילנדיקע אויגן פרעגן דאָס,. און זי זאָגן אפילע אזוינס: איך שטעל זיך פאָר, וי דאָס איז עמעס". נאָר אין דער הייך זאָגט זי -- יונגע שלאַפן איצט אויך שלעכט. לעקסיי קוזמיטש האָט דאָ בא מיר גענעכטיקט א פּאָר מאָל, קרעכצט ער און שרײַט פון שלאָף. איך האָב אים אפילע געגעבן מײַן געטראנק פון אויסגעקאַכטן וואלעריאן-װאָרצל, מיר העלפט דאָס שוין װײניק, נאָר אים, ניט קיין געוווינטן, מוז עס העלפן.. ווארט, איך װעל דיר אויך געבן, איך האָב עס גרייט, דאָס געטראנק. -- מע דארף ניט. באלד װעל איך גיין שלאָפן, אויב איר װעט זיך ליגן, -- זיץ, אז דו וילסט. עס איז שוין אָאַ נאָך צוועלף. -- יאָ. האלבע נאכט. .שלאָפגעטראנק. נו, נוּ, איך װאָלט עס ארײַנגעשלאָפ און דעמלט, גיי ווייס, סהאָט א קנאל געטאָן, צי ניטז אלעקסיי קוזמיטש האָט דאפקע געזאָגט, אז זאָל נאַר זײַן, װאָס צו הערן, װעל איך דערהערן. שלאָפן גענוג שוין דאָס. װאָס איך בין ניט דאָרט, נאָר -- דאָ. ס'הייסט. אזוי איז עס: ביסטו ניט אינעם סאמע געפערלעכן אַרט. אוב נאָר האָסט אליין ניט געטאָן, זאָלסט דאָרט ניט זײַן -- איז מאך קיין אָנשטעל ניט, אז דו ביסט מעקאנע דעם, װאָס געפינט זיך דאָרט. איך ווייס דאָך, אז ס'איז שווער און ביטער אפאנעמעסן. און װער, דעריקער, זײַנען געווען אין קאָן? צװײיען: יערעמיי זארובא און פראנץ רעדוטגי. שעשענקאָ האָט געווארט דאַרט, װוּ מע ווארט איצט אינדרײען, אוב אלץ איז דורך, װי עס געהער צו זײַן, מיסטאמע ווארט מען, און אי ווארט אויך. אייערנעכטן אין אָװנט איז באשטימט געװאָרן, אז ניט איך על זײַן דער צווייטער אין שיפל, נאָר רעדוטני. אייערנעכטן פארנאכט איז שוין גריײט געווען א קעסטל, פונקט אזוי די גרייס, װי יענץ, אין וועלכן די מינע האָט געדארפט ליגן, און פון דער זעלבער װאָג, נאָר אָנגעפילט מיט שטיינער. איך און יערעמיי פאָמיטש האָבן יענץ קעסטל פארוויקלט אין די נעצן, װאָס מיר נעמען געוויינלעך, אװעקלאָזנדיק זיך כאפּן פיש, און גע- גאנגען זײַנען מיר צום שיפל אזוי, װי מיר זאַלן גאָר קיין שווערס ניט טראָגן. דער וואכמאן, װאָס זײַן פאַסטן איז אין אָנהײב פון דער בריק -- אלע זײַנע טנועס װייסן מיר שוין, און אז ער איז װידער געשטאנען יענעם פארנאכט אף דעם זעלבן אָרט, האָבן מיר זיך פרזער איבער- צײַגט,-- דער וואכמאן. א שווארצער, לופּאטער דײַטש, האָט װי אלעמאָל גערויכערט זײַן צי- גאר, איבערגעבויגן זיך איבערח דער פארענטשע און געשפיגן אין וואסער, מיינענדיק טרעפן אין אונדזער שיפל, ווען עס װעט פארבײַפאָרן. מיר האָבן, װי שטענדיק, ארויסגעפירט דאָס שיפל דורכן פיצינקן דורכגוס פון אונדזער אָזערע, דער װידובעצער, אין טײַך, פארקערעוועט צום ביקי װאָס איז דער עקסטער באם ברעג, -- צו די װײַטערדיקע טאָרן מיר זיך ביכלאל ניט דערנעענטערן, -- איך האָב געוועסלעט, יערעמיי פאַמיטש האָט גערודערט, פון יענער זײַט בריק ועלן מיר פארקערעווען אין דער צווייטער אָזערע, װאָס האָט ניט קיין נאָמען. גאָר אלץ האָט געדארפט פאָרקומען אין מעשעך פונעם פערטל מינוט, אפילע װײניקער, װאָס מיר האָבן געקאָנט זײַן אונטער דער בריק, און דאָס איז געווען די רעפעטיציע.. איך האָב, װי נאָר דער שאַטן פון דער בריק האָט אונדז צוגעדעקט, א װאָרף געטאַן די וועסלעס אין שיפל, אָנ- געכאפט זיך מיט ביידע הענט פאר א קרוק, װאָס סטארטשעט אינעם ביק, ניט הויך איבערן וואסער, כ'האָב צוגעצויגן דאָס שיפל הארט צו דער וואנט, און יערעמיי פאָמיטש האָט נאַך מיט א רעגע פרזער א שמיץ געטאָן זײַן וועסלע אין שיפל, איינס און צויי אַפּגעדעקט דאָס קעסטל, אופגעשטעלט זיך און געפרוווט ארײַנרוקן עס אין דער נישע, װאָס אויבן, אינעם ביק, נאָר ס'איז אים ניט געלונגען, קיין קויעך האָט ניט געקלעקט, ער האָט זיך ניט געקאָנט דער- צוען צו דער נישע, סאכאקל עטלעכע סאנטימעטער ניט דערצויגן זיך. דאָס שיפל גייט כאָדאָ- ראָם, אָט קערט זיך עס איבער, די רעגעס פליען, האָט יערעמיי פאָמיטש געטאָן דאָס. װאָס מע האָט געדארפט טאַן שוין נאָכן צומעסטן -- אראָפּגעלאָזט דאָס קעסטל אין טײַך. ווען מע איז ארויס פון אונטער דער בריק, האָט יערעמיי פאָמיטש געזאָגט: .איך זע שוין. טישקע, מע 19 דארף דאָ האָבן א העכערן און א שטארקערן פון מיר און פון דיר אויך. פראנץ טוג צו אָט דעם קעסטל, און איך װעל צוהאלטן דאָס שיפל. ער פאָרט דאָך ווען-ניט-ווען מיט אונדז אין שיפל, װעט ער זײַן דער צװײיטער, און קיין דריטן דארפן מיר ניט -- די קיילע װעט זיצן צו טיף, זי קאָן זיך אונטערטוקן". יענעם אַװנט איז אלץ באשלאָסן געװאָרן. עמעצער באשליסט. הײַנט אינדערפרי האָט יערעמיי פאַמיטש געבראכט אן עמעסע קאפּסולע -= ניט אזא, װי שע- שענקאָ האָט געהאט צוגעפאסט. .א וואלדישע", -- האָט זארובא, שוין גאָר א שײנענדיקעה, געלאָזט, ניט לוט זײַן טעווע, פאלן א װאָרט. אלעקסיי קוזמיטש האָט פארביטן די קאפסולע אין דער מינע, מע האָט דאָס קעסטל ארומגעבונדן מיט דראָט, און אָטאָ ווארט איך דאָ, און אלעקסיי קוזמיטש ווארט באם ברעג פון דער צווייטער אָזערע, אין לאָזניאק, װײַל טאָמער גיט זיך אויך רעדוטנין ניט אײַן אוועקשטעלן דאָס קעסטל אין דער נישע, -- און עס ליגן דאָך שוין אין דעם ניט קיין שטיינער, == װעט אלעקסיי קוזמיטש דארפן ארויסנעמען דעם פאר- לאנגזאמונג-מעכאניזם, און איך װעל מאָרגן װידער דארפן קומען אין דער סטאָראָזשקע, וי- דער כאפן פיש, ביז עס װעט מיט דער מינע אלץ איבערגעכאזערט װערן..* דינא סאוויטשנאיא האָט שוין א ביסעלע לענגער געשוויגן, זי האָט אראָפּגעלאָזט דעם קאָפּ אף דער הויכער ברוסט און געדרעמלט, סאָפּענדיק גאנץ הויך. װען זי האָט א שטארקן כראָפּע געטאָן, האָט זי אופגעציטערט, געעפנט די אויגן און, ניט זאָגנדיק קיין װאָרט, אוועק אין אלקער -- שלאָפֿן. ליאַניע האָט דעם לײַלעך אוֹן די מולטענע קאָלדרע, װאָס זײַנען אָנגע- גרייט געווען פאר אים אף דער קאנאפקע, אוועקגעלייגט אונטער דער קישן, פארלאָשן דאָס לעמפל און צוגעלייגט זיך אין אָנטאָן, אראָפּגענומען בלויז די שווערע, צעקרימטע שיך. אזוי איז ער געלעגן א שאָ און נאָך א שאָ, געטראכט, און עפשער אפילע ניט געטראכט -- געכאַ- לעמט, נאָר אלץ געהערט דאָס קלאפּן פון די עטלעכע זייגערס, װי זשוקעס זאָלן טאקע עפּעס הריזען און הריזען.. מיטאמאָל איז אין צימער געװאָרן ליכטיק, װי באטאָג, עס האָט א מעכ- טיקן דונער געטאָן אין דרויסן, די טאפליעס אינעם פענצטער, צו וועלכן ליאָניע איז צוגעפאלן, האָבן, פארפּאָראָשעטע מיט איינציקע שנייעלעך, אומגעציטערט. דינא סאוויטשנאיא האָט געשרזען פון אלקער: -- הא, הא, װאָס איז עס אומגעפאלן? -- גאָרנישט, -- האָט ליאָניע געענטפערט, ווען די טאפליעס, שוין װידער שווארצע, האָבן אופגעהערט ציטערן, -- דאָ איז אלץ אף אן אָרט, שלאָסטוּ 2 אין בײַדל בא דער ווידובעצער אָזערע איז ניט איין מאָל פון אלע זײַטן ארומגע- רעדט געװאָרן, וי װועט זײַן, ווען דער אופרײַס װעט זיך אײַנגעבן. ערשטנס, האָט מען זיך קיין פייגעלעך אין בוזעם ניט געלייגט -- אומוואלגערן אין טײַך די גאנצע בריק, אָדער כאָטש א היפּשן טייל אירן, וועט מען ניט קאָנען. איין מינע, מער האָט מען דערװײל אי צוגרייטן, אי דעריקער אונטערלייגן ניט געהאט קיין מעגלעכקײט, בא א פוד אופרטיסישטאָף װעט צערוונירן בלויז איין ביק, און עפשער, דאָס װאָלט זײַן גאָר גוט, אראָפּשמיצן אין ווא- סער די פערמעס, װאָס האלטן זיך אף אים. געהאט האָט מען צו טאָן מיט דער צײַטװײַליקער בריק, װאָס די דײַטשן האָבן אופגעשטעלט אף א פּאָר גאנץ געבליבענע ביקעס פון יענער, װאָס אונדזערע האָבן אופגעריסן בייסן פארלאָזן די שטאָט, און אף שפאלע-קאסטנס, אָנגעפילטע מיט שטיינער. די קאפיטאלע בריק האָט זיך געבויט בא א זײַט און ס'האָט נאָך געדארפט ניט װײיניק געדויערן, ביז צוגן װועלן איבער איר נעמען גיין. אָבער אויך דער דאָזיקער ניט גאָר שטארקער אופרײס װעט זײַן א פריקרע זאך פאר די דײַטשן. עמעס, ס'איז דאָ נאָך איין אניזג באן-בריק, עטװאָס ארופצו, קעגן פּאַדאָל, נאָר איבער איר איז דורכגעלייגט בלויז איין רעלסן- ועג. עס װעט זיך שאפן א גוטער געדראנג פון עשעלאַנען אף ביידע ברעגן פונעם טײך, און דויערן קאָן דאָס עטלעכע טעג. גערעדט האָט מען אויך אין דער סטאָראָזשקע וועגן דעם, װווּ אהינטאָן זיך נאָכן אופרײס. דאָס איז געווען א טייל פונעם פּלאן, אזוי אז באשטימען האָט מען דאָס געזאָלט ניט אליין, מע האָט אָבער געפּרוּוט פאַרויסזען עטלעכע וואריאנטן. פּאָשעטער פון אלץ װאָלט זײַן אוועק אף יענער"זײַט דניעפּער, אין די װעלדער, אָבער טאקע מאכמעס דעם אופרײַלס װעט מען אין די ערשטע און געפערלעכסטע טעג עס ניט קאַנען טאָן -- קיין צוגן װעלן ניט גיין איבער דער בריק, און אף דער, װאָס פון יענער-זײט פּאַדאָל, װעט דער קאַנטראָל אוואדע זײַן אזא, אז קיין מויז װעט ניט קאָנען דורכשפּרינגען. װעט מען, הייסט עס, פארשווינדן אף קאָנספירא- טיווע קווארטירן. אים, ליאָניען, איז טאקע אָנגעװיזן געװאָרן אָט די ערשטע קווארטיר -- בא דינא סאוויטשנאיא. אינדערפרי דארף ער זיך באגעגענען מיט אלעקסיי קוזמיטשן, יענער װעט 20 װויסן, װאָס װײַטער טאָן. מעגלעך, אז מע װעט גאַר בלײַבן ערגעץ אין שטאָט, אפילע ניט אף דער אײַזנבאן. מע האָט אָבער דערלאַזט אויך אזוינס, און דאָס האָט װידער ניט געהייסן לייגן זיך פייגעלעך אין בוזעם: די דייטשן װעלן זיך ניט כאפּן, אז אלץ קומט פונעם פישער-ארטעל, מע װעט ניט מאכן קיין אונטערזוכונג אין דער סטאָראַזשקע, און אוב אפילע יאָ, װעט מען דאָרט אלציינס גאָרנישט ניט געפינען, קיין שפּרענקעלע אופּרײַט-שטאַף, קיין דרעטעלע == אלץ איז אויסגעראמט, ארײַנגעװאָרפן אין אַזערע; -- װעט מען זיך קאָנען אומקערן, קעדיי טאָן דאָס זעלבע װידער, און אוואדע -- בעסער, געניטער. געווייגלעך (אזוי האָט זי געלייגט אפן זינען), די ערשטע טעג װעט מען ביכלאל קיינעם ניט צולאָזן נאָעגט צו דער בריק, האָבן די פישער ניט װאָס צו קומען אהין, און טאקע װײַל אזוי, איז ליאָניע, הייסט עס, אין אָװנט געווען מיט פיש אין קיך פון דעפּאָ -- צוריק אומקערן זיך, ביז עס װערט ליכטיק, צו דער אַזערע, האָט ער ניט געקאַנט: װען עס װערט פינצטער, לאָזט מען אויסער דער סטאנציע קיינעם ניט אומגיין לעבן די רעלסן, יערעמיי פאָמיטש האָט ביכלאל באקומען א דערלויבעניש פאָרן אין דאָרף עפּעס אױסבײַטן, שעשענקאַָ -- טאָמער ציט מען דורך א פאָדעם צו אים, אין דער פּײַערלעשערש -- דאָס זעלבע, רעדוטני האָט, צוזאָגנדיק באטאָג קרומפײילן פרישע סיש, באמערקט, דערעכאגעוו, אז דער עלטסטער פישער פארט אוועק ניט אף לאנג, און ער אליין, דער באזאָרגער פון דעפּאַ, דארף זיך אראָפּכאפּן צו באקאנטע בינענציכטלער, עס קאַן זיך מאכן, אז ער װעט באקומען עטלעכע פוד האָניק. אין די ערטער, װאָס זײַנען אָנגערופן גע- װאָרן, װעט מען זיך ניט באװײַזן. זיכערע מענטשן װעלן אָבער פון דאָרט צו ויסן געבן, צי האָט מען ניט געזוכט קיין שטאָטישע.. אנדערש ניט, בלויז אזוי װערט פון אלע זײַטן ארומגעשטעלט אזא ריזיקאלע זאך, האָט ליאַניע געטראכט און מאמעש געשטיקט זיך פאר אומגעדולד אפן קאנאפקעלע, געדרייט זיך פון זײַט אף זײַט. געהאלטן אין איין קוקן אף די טאפליעס, צי ווערן זי נאָך ניט בלוי, און אף די זייגערס -- קײַלעכדיקע, בלאסע פענעמער, אף וועלכע די װײַזערס זײַנען אויסגעקו- מען, װי װאָנצעס, אָט אוסגעהויבענע פון געלעכטער, אָט אראָפּגעלאָזטע פון געוויין. פאר דעם װי ארױס אין דרוסן האָט ליאָניע א קוק געטאַן אף זיך אין שפּיגל פונעם אלטן טואלעטיטישל, װאָס איז, א דורכגעגעסנס מיט שאשעל, געשטאנען בא דער טיר, לעבן פּוסטן הענגער. ער האָט א טראכט געטאָן װעגן די אויגן -- קארע, אַנגעשטרענגטע, האָבן זי טונקל א ברען געטאָן צווישן די געלע פליאמעס, װאָס האָבן פון הינטן באדעקט דאָס גראָבע גלאָז: .מע װעט זיך דארפן פּלײַסן ניט קוקן אזוי ביסטרע"; דאָס, װאָס די גאָלדיקרױטלעכע האָר זײַנען לאנג ניט קיין געשוירענע, האָט גראָד ניט אויס- געמאכט (זארובא האָט גאנץ זעלטן זי אים ארומגעכאפּט מיטן שערל, און צו אן עמעסן פאריק- מאכער איז בעסער געווען ניט רוקן זיך), אָבער לײַכטיצעכוואליעטע, האַבן די האָר זיך פאר- בויגן אין קליינע קוטשערלעך אף די שלייפן, ארום די אויערן און אפן נאקן -- דאָס האָט ניט געטויגט. ,מיילע, בא דער ערשטער געלעגנהשט װעט מיך עמעצער אונטערשערן, דערװוליל װעל איך בעסער אָנרוקן דאָס היטל און איך טראָג עס אלציינס מיט אראָפּגעלאָזטע אוערף! = האָט ער באשטימט. מער גאָרנישט -- ניט די נאָז, א גלטיכע, מיט עטװאָס צעשפרייטע לעפּ- לעך, ניט דאָס מויל, א מויל, װי א מויל, איצט -- הארב א צונויפגעדריקטס, ניט די שארף אָנגעמערקטע סקולעס, באדעקטע מיט א שוואכער ראָזקײַט, װײַל די הוט איז א דינע, וי צו- מיינסטנס בא העלע, -- מער גאַרנישט האָט ניט ארויסגערופן יענעם אומרו און צווייפל, וועלכן ער האָט שטענדיק געשטיקט אין זיך נאָר געװוּסט, אז אפאנעמעסן דערשטיקן אים קאָן מען גיט. באם טישל האָט ליאַניע זיך אָפּגעשטעלט, װײַל דינא סאוויטשנאיא, א צעערגערטע, װאָס ער גייט אוועק אַן אן איבערבײסן, -- זי איז ערשט אראָפּ פון בעט, ניט געװוּסט, אז ער װעט אזוי אײַלן, -- האָט זיך געװאָרפן אָפּװכן עפעס, אין װאָס מיטגעבן אים עטלעכע קארטאָפל, פארבליבענע פון אפדערנאכט. בא א זײַט, אין שפּיגל, איבערן אייגענעם אקסל, האָט ליאָניע געזען, אז די פרוי האוועט באם טיש -- זי האָט אָפּגעריסן א שטיק פונעם פאפיר, מיט וועלכן דער טיש איז פארשפּרייט, און האָט שוין באלד גרייט א פעקל. און דאָ האָט ליאָניע פאר- שטאנען, װאָס ער האָט נאָך געזוכט אין זײַן פּאָנעם: .איך בין ענלעך אף דער מאמע"; דער געדאנק וועגן דער מאמע האָט דערװעקט די זאָרג פון אָט דער איינזאמער און אָן סאָפּעק גוטער נעשאָמע, נאָר אין דעם, װאָס ער האָט פארגלײַכט זײַן פּאָנעם מיט דער מאמעס, אזוינס, װי ער האָט עס איינמאַל פאר אלעמאָל פארגעדענקט, איז געווען קימאט א קאלטעה, פראקטישער מיין. נעכטן האָט דינא סאוויטשנאיא דערציילט, אז מע האָט פון קאָטאָווסקיס 21 בריגאדע זי געשיקט אין אוסשפּיר. די מאמע איז אויך געגאנגען אין אויסשפיר -- בא שטשאַרסן. געווען איז זי א טעלעפאַניסטקע אינעם רשטער-עסקאדראָן, װוּ דער טאטע האָט געדינט. דערנאָך, ווען דער טאטע איז שלאף געװאָרן, איז זי אוועק נאָך אים אין דער טיי פוסיטעפּלושקע, אוועק פאר א סאניטארקע און אליין אויך געפאקט דעם פלעקיטיפוס, נאָר ביז דעם אלעמען, צי נאָך דעם, איז זי עטלעכע מאָל געגאנגען אין די דערפער און אף די סטאנציעס ארום ניעזשין -- דאָס איז דערציילט געװאָרן וועגן ניעזשין, פונוואנען זי האָט געשטאמט, --געגאנגען צו די סיטשעוויקעס, אויסקוקן זייערע קריגסיפּאָזיציעס, זייערע עשע- לאָנען. האָט דאָך קיינער דאָרט, באם סוינע, ניט דערקענט, אז זי איז די, װאָס װאַלט גאַר אף אן אנדער מין אויפן פארפּײַניקט געװאָרן, װאָס האָט, באקומט זיך, צװײי מאָל פארדינט דעם טויט.. ליאָניע איז אלט געווען עטלעכע כאדאָשים; װען א באנדע האָט זיך ארײַנגעריסן אין ליובאטש, װוֹהין די מאמע איז געקומען צו שווער און שוויגער אף קימפּעט, -- זי איז געווען א קײַלעכדיקע יעסוימע, און א באנדיט, וועלכן זי האָט זיך קעגנגעשטעלט, האָט זי דערשטאָכן, פארטיידיקנדיק די מאַמע, האָט דעמלט באקומען א װוּנד דער זיידע זכאריע און איז אויך אינגיכן געשטאָרבן. ליאָניען האָט דערצויגן די באָבע שיפרע, װײַל דער טאטע איז אָדער געווען אין דער ארמיי, אָדער ער האָט געלערנט זיך אין שטאָט, דערנאָך געארבעט ערגעץ װײַט און איז װידער גערופן געװאָרן אין דער ארמיי -- שוין אף שטענדיק. נאָר דאָס איקערדיקע-- ער איז געװען ניט נאָר זײַנער, ליאַניעס, --ס'האַט זיך באוויזן די טיאָטיע אָלגע, נאָכדעם --נאטאשקע. זײַנע, ליאַניעס, איז געװען די באָבע, זײַנע איז געװען די מאמע, װאָס איר פּאַרטרעט איז געהאנגען אין שטוב, זײַנס איז געווען דאָס איינציקע קאר- טעלע, פון וועלכן דער פּאָרטרעט איז פארגרעסערט געװאָרן.-- די מאמע איז אין א קובאנקע, פון אונטער וועלכער עס פאלן אראָפּ צוויי שוערע, העלע צעפּ אף דער מיליטערישער גימ- נאסטיאָרקע, ערנסט, שטרענג ברענען די טונקעלע אויגן, און ביכלאל, ווען ניט די צעפ == איז עס ער אליין, ליאָניע דאָס קארטעלע-- עס איז אונטערגעשריבן געװען אף יוִדיש, דער באָבע שיפרען און דעם זיידן זכאריען, און איז געשיקט געװאָרן פון עסקאדראָן נאָך פאר דעם, װי מע האָט זיך באקענט, -- האָט ער פארנייט צוזאמען מיטן קאָמיוגישן בילעט אין קאָלנער פון עדיקס קורטקע, ווען ער, ליאָניע. האָט נאָך דער פּלײטע פון דער לאסטמאשין, װאָס האָט אים געפירט צום באביייאר, איבערגעטאָן זיך אף פּאָדאָל, בא טיכאָן וואסיליעוויטשן, קעדיי אוועק מיטן יאטל, א געקומענעם אליין פון געהענעם, צוערשט אף יענער-זײַט דניעפער, קיין בראָווארי, װוּ עדיק איז טאקע געבליבן, דערנאָך -- צום פראָנט. נאַר אז ער איז ניט דערגאנגען, אז ער האָט באקומען צוויי קוילן אין פוס און איז א פארכאלעשטער ארײַנגעפאלן אין א לאגער, האָט דערנאָך, ווען ער האָט געברענט פון היץ, געדארפט פאסירן מיט אים אָט די צאָרע -- עפּעס א בריע זאָל פון אים אראָפּשלעפּן די קורטקע. דאָס ביכעלע טיכאָן וואסיליעוויטשעס, װאָס איז שוין געווען זײַן, ליאָניעס. דאָקומענט און װאָס געהאלטן האָט ער עס פּאָשעט אין דער הויזן-קעשענע, איז געבליבן גאנץ --אויך א װילד שטיקל גליק, נאָר יענץ, דאָס סאמע טײַערסטע, אין קאָלנפֿר, איז פארלוירן אף שטענדיק. און אין ליובאטש איז דער מאמעס פּאָרטרעט שוין אויך ניטאָ, װײַל די באָבע, און אלע קרויווים, און אלע דאָרטיקע ייִדן, אזוי װוי אומעטום, אזוי װי אין קועוו, זײַנען ניטאָ.. אין גאס-- פון אָנהײב איז ליאָניע אועק דורך א פארװאָרפן געסל, װאָס פירט בארג- אראָפּ, -- האָט ער פאָרגעזעצט טראכטן וועגן דער מאמען, און די געדאנקען האָבן אים אוועק- געפירט אלץ װײַטער און װײַטער. קימאט אלץ, װאָס ער האָט געװוּסט װעגן דער מאמען, און פיל פון דעם, װאָס ער האָט געװוּסט װעגן דעם טאטן, האָט דערציילט די באָבע. א טיף אָרנטלעכע, האָט זי צומאָל װעגן זיך אליין גערעדט ניט קיין גוטס, יעדנפאלס, ניט ארויס- געשטעלט זיך פאר אזא, װאָס זעט און טוט אלץ ריכטיק. זי האָט דערציילט װעגן דעם טאטנס, װי זי האָט געזאָגט, פּראָמאכן, גוטס---א סאך, אָבער אויך -- פּראָמאכן. און בא דער מאמען --גאַרנישט, אלץ איז שיין און איידל -- היײליק. צװישן דעם טאטנס פּראָמאכן איז געווען זײַן ליבע מיט טשארנע סעגאל. אַדער ער האָט ניט געדארפט ארײַנלײיגן אין דעם דאָס גאנצע הארץ, און ביכלאל ניט געדארפט זיך צוען צו אזעלכעס (די באָבע האָט גע- מיינט-- צו פיל אױיסגעשפּילטס, צו ייִכעסדיקס, לוט װי מע האָט עס דעמלט פארשטאנען), נאָר אויב שוין יאָ געצויגן זיך, האָט עֶר עפשער, דער טאטע, ניט געדארפט ארױיסװײַזן זײַן קרעמעזדיקן האַנאָר. -- די באָבע האָט געהאלטן, אז די קרעמעזעס האָבן זייערן א האָנאָר, -- ניט געװאָלט זי מער קענען, טשארנען, װען זי האָט, זעענדיק, אז עפשער װעט זי זיך אף 29 אים, דעם רויטן קאָזאק, ניט דערווארטן, א קוק געטאָן אף א צווייטן, א פּריטשעפּע, א בוי- דעם. און ער האָט. הייסט עס, דער טאטע, געפונען דאָרט, אין עסקאדראַן, כאנקען.. יאַ-- און דאָ האָט די באָבע געשטראָפּט זיך אליין. און געשטראָפט דעם פארשטאָרבענעם זיידן--- זײ האָבן זי ביידע ניט געװאָלט, כאנקען. אָט דאָס קארטעלע איז אָנגעקומען, מע זאָל זיך שוין, הייסט עס, קענען, איז האָט זי עס באגאָסן מיט טרערן, די באַבע, און דער זיידע האָט געזיפצט: .אָט דאָס װעט זײַן די שנור, אן אייגן קינ עפשער פאָרט זי אום אפילע רײַטנדיק און האָס א נאהײַקע אין דער האנט? און דאָס פּאָנעם..* יאָ, פון אָנהײב האָט זי זיי זיך אויסגעוויזן, דער באַבען און דעם זיידן, אלס גאָר א פּראַסטע, װען ניט דער נאָמען און די יודישע צושריפט אירע, װאָלט מען גאָר געגלײיבט, אז זי איז פון א פרעמדן שטאם. נאָר אז מע האַט זי דערזען, כאנקען, אין שטוב, אז מע האָט זי דערקענט--א בעריע, עס האָט בא איר אלץ געברענט אונטער די הענט, און א מעזעגטאָוו, גוט, און לײַטיש, און שיין אויך - װער דארף א יעפאסטויאר, אז מאָלעיכײן איז עפשער אפילע מער. און די גאָלדענע צעפּ אירע, און דער שטעל, מע האָט פון איר די אויגן ניט געקאַנט אָפּרײַסן, מע האָט ראק מוירע געהאט פאר א גוט-אויג, איז ארײַן דער באנדיט מיטן מעסער.. דער טאטע האָט אויך דערציילט וועגן דער מאמען, אַבער זייער זעלטן, און דעריקער זייער צוריקגעהאלטן, און ליאָניע האָט, א קליינינקער, מיטן הערצל אים פארשטאנען. שפּע- טער, אן אונטערגעוואקסענער, האָט ער אים אויך פארשטאנען, אנדערש, און װוידער ניט פאָרגעװאָרפן די צוריקגעהאלטנקשט-- דער טאטע האָט אזויארום אויסבאהאלטן זײַן געפיל, װאָס איז, אומאָפּהענגיק פון דעם. װאָס ער האָט געפילט צו אָלגען, געבליבן בא אים אין הארצן. פאָרגעװאָרפן האָט ליאָניע גאָרנישט, אָבער א געװיסע קעלט האָט עפשער טאקע אָט די צוריקגעהאלטנקײַט צוישן אֹים און דעם טאטן געשאפן. פארװאָס זשע האָט זיך וועגן דעם אלץ געטראכט איצט, דאָ, װען ער טרעט אף ברע- נענדיקער ערד? ער האָט געװוּסט: אלעמאָל, ווען ער איז אין געפאר, ס'הייסט, די געפאר איז ארום און ארום שטענדיק, נאָר אלעמאָל, ווען זי װערט אַנשױלעכער, װען מע מוז גיין קעגן איר מיט אָפענע אויגן און מיט א צונויפגעדריקט הארץ, טוט ער א טראכט, ---ס'א געווויג- הײַט, צי א קלאל, װועלכן ער האַט זיך אליין אײַנגעשטעלט, נאָר עפעס קומט עס פון דער שיף, -- טוט ער א טראכט ועגן דער מאמען, װעגן דער בּאָבען --זיי ביידע זײַנען בא אים קימאט וי איין געשטאלט, און װײַטער טוט זיך א טראכט שוין וועגן פעטער מיבל, װאָס האָט אים אוֹיך דערצויגן, ליב געהאט, וי אן אייגן קינד (דער פעטער מיכל, דעם זיידנס שוועסטער- קינד, איז אקוראט ניט אָפּגעטראָטן דאָרט, אין ליובאטש, פון דער באָבע שיפרען ביז דער לעצטער שרעקלעכער מינוט), עס טוט א פלי דורך אין די געדאנקען עפּעס וועגן טאט, וועגן אָלגען; נאטאשקען.. אנטשטייענדיק אָט אזוי איינס נאָך איינס פאר זײַן בליק, װערן זיי װוי איידעס פון דעם, װאָס ער טוט, און ער דערפילט זיך שטארקער, זיכערער. די באָבע האָט געהאט א גאָט. װעלכן זי פלעגט רופן צו הילף, מיט װעלכן זי פלעגט זיך אייצען. אין דער קינדהײַט האָט ער, ליאָניע, אויך געהאט דעם דאָזיקן גאָט. דערנאָך האָט ער אי געלערנט, אי פארשטאנען, -- דאָרט, אויבן, איז פוסט. אלץ איז אָט דאָ, אף דער ערד, דער גרינער, צי דער פארשאָטענער מיט שניי, דער רוישיקער, דער האווענדיקער, דעה, װאָס איז טויב צו דײַנע מאנגלען, צו דײַנע ליידן, נאַר װוּ דו גײסט עמעצן פאָרט אַן. דאָס קאָנען זײַן אפילע אזעלכע, אָן א שיר אזעלכע, װאָס קענען דיך ניט און דו קענסט זי ניט. דאָס זײַנען מענטשן. איז אָט טראכסטו וועגן די, װאָס דו קענסט זיי, װאָס זײַנען דיר אייגן, וועלכע דו ביסט אַנגעגאנגען, צי דו גײסט זיי אָן, וועלכע דו דארפסט, לעבעדיקע צי ניט קיין לעבעדיקע, װערט זײַן, און דאָס גוטס, װאָס זיי האָבן געװאָלט, צי זי וילן זען אין די איז, אוב ניט דײַן שירעם-- דײַן איינציקע האָפענונג, צו דעם, װאָס ער האָט אופגעטאָן, צו דעם, װאָס זײַן ייַנגלשער פארשטאנד האָט געפירט און לוט זײַנע ייַנגלשע קויכעס האָבן דערלויבט אופּטאָן זינט דער מילכאָמע (װײַל װאָס האָט ער געטאָן ביז דער מילכאַמעז -- געלערנט זיך דאָ, אין קועוו, אין א געאַלאָגישן טעכניי קום, אפן דריטן קורס! זינט דער מילכאָמע הייסט -- זינט ער האָט געװאָרפן די פּראקטיק אפן װײַטן מיזרעך, אין די בערג פון קליין-כינגאן, און מיט מאטערניש דערקליבן זיך קיין קיעוו, װאָס איז שוין דעמלט געווען א פראָנט-שטאָט, געװאָרפן די פּראקטיק, געלאָזט זיך קעגן דעם אלעמען, װאָס ער האָט קיין רעכטע אנונג װעגן דעם ניט געהאט, א זאך, װאָס קאָן באנק טאָן, װאָס האָט אים שוין אין מינוטן פון שוואכקײַט, פארצווייפלונג,. װען ער קריצט מאמעש מיט די ציין, אזא שווערע איז די אויסקומעניש, עפשער אפילע באנק געטאָן, נאָר אלעמאָל קומט ער צום אויספיר, אז ניין, עס טוט ניט באנק, כאָטש די טיאָטיע אַלגע האָט אים גוט אויסגעמוסערט און לאכלוטן ניט געהאלטן פאר קיין העלד, ווען מע האָט זיך 23 דאָ באגעגנט אין דער אַקופירטער שטאָט, און עס קאָן זײַן, אז דער טאטע איז אויך ניט גאָר צופרידן פון זײַן שריט, װײַל כאָטש אין דעם אינציקן בריוו, װאָס האָט באוויזן אַנקומען פונעם טאטן, איז קיין װאָרט וועגן דעם ניטאָ, האָט טאקע דאָס געקאַנט באטײטן, אז ער איז ניט צופרידן), -- צו דעם, װאָס ער האָט אופּגעטאַן: אוועק אלס א פּרײַװיליקער אפן פאנ- צערצוג, געלאָפן פון דער ערשטער געפאנגענשאפט, װען עס איז געבליבן עפשער פינף מינוט פאָרן צום באביייאר, און פרוער, ניט לאנג ביז דעם, װי ער איז ארײַנגעפאלן אין יענער ערשטער געפאנגענשאפט, האָט ער געראטעװעט א פארװוּנדעט יונגעלע, װאָס אין געלעגן אפן שליאך הינטער דארניצע, לעבן א צעקלאפּטער לאסטמאשין, און דורך דעם האָט ער זיך באקענט מיט לאריסען, --נו, לאריסקע איז א באזונדערע זאך, -- דערנאָך, נאָך דער פלייטע, האָט ער זיך געטראַפּן מיט עדיקן בא טיכאַן וואסיליעװויטשן איִן דער פאָרלאָזטער דירע און ארויסגעפירט אים פון קזעוו, כאָטש, ניין, עדיק האָט אליין אָפּגעזוכט זײַן באקאנטן פישער, װאָס האָט זי ביידן אריבערגעשיפט איבערן דניעפּער, -- נאָר װי דאָס זאָל ניט זײן, האָט ער, ליאָניע, אָפּגעפירט דאָס ייַנגל צום בלינדן פּראַפּעסאָר סילין, װאָס איז פון קועװ אוועק װױינען צו דער טאָכטער קיין בראָווארי, --עדיק, ער זאָל נאָר בלטבן לעבן, איז ער עפשער דער איינציקער ארויס פון באבי-יאר, און א קאָפּ האָט ער ניט קיין געוויינלעכן, אויב דער באװוּסטער געלערנטער, דער מאטעמאטיקער, האָט זיך געייִסעקט מיט אים נאָך לאנג פאר דער מילכאָמע. דערנאָך -- װאָס נאָך האָט ער אף זײַן כעזשבן, ליאָניעז -- דערקליבן זיך װוידער, אף א קוליע און מיט א שטעקל אין דער האנט, נאָך דער פּלײטע פון. דער צווייטער געפאנגענשאפט, קיין דארניצע צו טימאַשטשוקן און זארובען, --צו דעם אלעמען איז צוגע- קומען אָט דאָס--דער אופרטס אף דער בריק. זאָל זײַן, ניט ער האָט אועקגעלייגט די מינע, און ניט ער איז אפילע געזעסן אין שיפל, װי עס האָט געזאָלט זײַן, נאָר א ביסל טאָל איז דאָרט זײַנעה! 4 דאָס טויבע געסל האָט ארויסגעפירט צו א ברייטער גאס, װאָס האָט אין דעם אָרט, פון איין זײַט, זיך געצויגן לענגויס אן אײַזנבאן"אַנשיט, איבער וועלכן עס האָט אין דער װײט, א פארנעפלטער פון לײַכטע פאלנדיקע שנייעלעך, זיך געזען א געדראנג פון מױיערן, און פון דער צווייטער -- לענגויס דעם פארקן פון אן אלטן בעסוילעם ---װײַסיצוגעד פּאָראָשעטע דענקמעלער און צלאָמים האָבן זיך געדראפּעט אפן טונקעלן רוקן פון א בארג. איבער דער גאס זײַנען דורכגעלייגט געווען רעלסן פונעם טראמווט, װאָס פירט פון אָט דעם העק צוֹ די צענטראלע גאסן, און בא ליאָניען האָט א טיאָכקע געטאָן דאָס הארץ: ער איז שוין לאנג ניט געװוען אף יענע גאסן, זינט ער האַט מיטן לעצטן קאָמענדאנטישן פאטרול פארלאָזט די שטאָט. אף קועװ"מאָסקאָווסקי און אין די געסלעך ארום דער סטאנציע -- דאָס איז געװוען זײַן קרײַז שוין זינט א כאדאַשים זעקס-- האָט ער צומיינסטנס זיך באוויזן, ווען עס איז צוגעפאלן די נאכט אָדער עס האָט געהאלטן בא װערן טאָג, און דאָרט זײַנען ביכלאל די מענטשן באשעפטיקטע, פארטאָנענע, כוץ דעם האָט מען אים שוֹין טאקע געקענט אויך, זאָל זײַן פונװײַטנס; האָט מען זיך ניט גאָר צוגעקוקט צו אים. און דער .אאוסװײַז"--א פישער, און .טיכאָן קאלינקא"-- דאָס אלץ איז געווען א שוץ. און דאָ-- דעם אײַזנבאנערשן .אאוסװײַז" און דאָס ביכעלע אף קאלינקעס נאָמען האָט ער טאקע אין קעשענע, נאָר באד װטץ קאָן מען עס ניט יעדן סײדן א נארישעוואטן פּאָליצט, דערבײַ איז אוואדע בעסער קיינעם עס איצט ניט שטעקן, װײַל טאָמער טוט מען א קלונג אין דעפאָ און דאָרט זוכט מען אים שוין?.. פון אונטער דעם דורכפאַר אינעם אָנשיט, װוּהין ליאָניע האָט געדארפט פארקערעווען (אהין האָבן אויך אוועקגעשלענגלט זיך די טראמװש-ליניעס), האָבן עטלעכע פרויען און א זאָקן ארױיסגעקײַקלט א האנטיוועגעלע, אף װעלכן ס'איז געלעגן א טרונע--א פּאַשעטער לענגלעכער קאסטן, צונויפגעקלאפט פון גרויע פּארקןדברעטער. דאָס האָט אָפּגעװענדט ליאָז ניען פון זײַנע געדאנקען. די ניט געוויינלעכע טרויער-פּראָצעסיע האָט שטום אָנגעװיזן דערוף, װי עס לײַדט, װי עס פּײַניקט זיך די שטאָט. פון יענעריזײַט דורכפאָר, לעבן צעקלאפּטן אספאלט פון טראָטואר, גלײַך אף דער ערד, אן אויסגעפלעקטער מיט צעגאנגענעם שניי, איז מיט אן אָנגעװאָרפן פארלאטעט פּעלצל אף די אקסל, --אָנגעװאָרפן, קעדיי מע זאָל זען די גרינע גימנאסטיאַרקע.-- געזעסן א קאליקע אָן ביידע פיס. לעבן אים איז געשטאנען א מיידעלע מיט אָן א שיר בענקעניש, טרויער און שטומע ווארטעניש אין די בלויע אויגן. קלאַר--דער טאטע איז געקומען אהיים, אזא לאָוט מען אָפּ פון לאגער. אין דעם היטל, װאָס איז אוועקגעלייגט אף דער ערד מיטן אונטערשלאק 24 ארוף -- א ציבעלע, די איינציקע געדאָװע. ליאָניע האָט אופגעריסן אין איין עק זײַן פּעקעלע און אוועקגעלייגט אין היטל א געבאקענע קארטאָפּליצ. א מיידל איז אַנגעקומען אנטקעגן אפן טראַטואר, א בלייכע, מיט אָנגעשװאָלענע זעקע- לעך אונטער די אויגן. זי האָט געטראָגן אין דער האנט א פערטעלע פון א געל ברויטל. ,די זעלבע פּראָסע" -- האָט ליאָניע אַּגעמערקט. דאָס מיידל האָט געטשיפּעט רוילעכע שטיקעלעך און געלײיגט אין מוֹיל. ביז מע האָט זיך אויסגעגלײכט, האָט זי דאָס געטאַן דרי מאָל, ליאָניען האָט זיך פארװואָלט זאָגן איר, אז זי װעט אהיים גאַרנישט ניט ברענגען, ער האָט שוין דער- פילט דעם שמייכל, װאָס האָס שיר ניט א באוועג געטאָן די ליפּן. נאָר אָפּגעשװיגן. אָפּגע- שוויגן, ליל ער האָט א טראכט געטאָן, אז עס װאָלט ניט שאטן, ער זאָל אויך אופעסן די צוויי קארטאָפּליעס, װאָס זײַנען געבליבן אין פעקעלע, -- ס'האָט געבורטשעט אין בויך, און ס'איז ביכלאל בעסער געווען קומען אהין, װוּהין ער איז געגאנגען, אן אָפּגעגעסענער. אָבער א קלער געטאָן וועגן די קארטאָפּליעס האָט ער אויך מאכמעס אן אנדער זאך -- פון הינטערן ראָג, װוּ די גאס מיט די טראמװײַ-ליניעס האָט פארקערעוועט אף לינקס, איז אָנגעקומען א נאריאד פּאַליצײַען, ניט קיין גרויסע קאָלאָנע, צו צװײ אין ריי. בעסער איז גיין און עס = האָט ליאָניע באשטימט, -= ער לייגט, הײסט עס, קיין אכט ניס אף די פּאָליצטען. נאַר ול ער האָט נאָך געהאט צו קלערן א מינוט --אָנדערהאלבן, האָט ער גאָר אָפּגעקערעװעט פון טראָטואר צו א נעענטערער גאס, װאָס האָט זיך אוועקגעצויגן פאזע דעם באן-אָנשיט. די דאָזיקע גאס ציט זיך אויך, פּונקט װי יענע; פונוואנען דער נאריאד איז אָנגעקומען, נאַר א ביסל נידעריקער; פאראלעל דער גאָרקיגאס, דער קוונעטשנע, װוּ שעשענקאַ ווארט אף אים -- קיין עג לײגט ער קימאט ניט אָן. צופרידן פון דעם. װאָס די פּאַליצײַען האָבן דורכגעטופעט בא א זײַט, האָט ליאָניע טאקע גענומען זיך צו די קארטאַפּליעס. ער האָט פארפאמעלעכט די טריט, ניט געשיילט די שאַלעכץ/--א צונויפגעקנייטשטע, ערטערװײַז א צוגעברענטע, איז זי שטארק צוגעשטאנען צום אייבערשטן אײנגעבאקענעם שיכט, -- פאָשעט געקרישלט צו שטיקעלעך קארטאָפל אין מויל ארײַן, און צוערשט געטראכט, דאכט זיך, בלויז וועגן דעם, װאָס ער טוט און װאָס די אויגן זעען. א מאָדנע גאס. פון איין זײַט, װוּ עס איז. א ביסל װשטלעך, דער אײַזנבאןיאָנשיט, -- די- קע, הארבסטיק-שווארצע און הוילע ביימער, לינדן,. קאשטאנען, װער װײסט, עפשער חונ- דערטיאָריקע! אף דער צװייטער זײַט-- אויך אזעלכע ביימער, נאָר שיטערער, און אלטע, צומיינסטנס ציגלנע, צװײ-דרײַשטאַקיקע מויערלעך מיט געצאצקעטע גאנעקעס, וועלכע עס האלטן אונטער אָפּגעקאלופּעטע הערקולעסן, אפראָדיטעס, צעטראסקעטע געשניצטע טירן מיט קאָלירטע פענצטערלעך פון אויבן, פון איין טױער צום צווייטן צוען זיך קרומע, צעבראָכענע פלויטן, אמאָל מיסטאמע שטילנע צונויפגעקלאפטע, און די גאנצע גאס מאכט אן אטנדרוק, װי זי זאָל זײַן אראָפגעזעצט אין גרוב.. צוערשט האָט ליאָניע בלויז אָט דאָס א טראכט געטאָן' און עפשער אפילע דערפאר, װײַל ער האָט אפן שילדל פון איין הויף, פון א צװײטן איבער- געלײענט: ,יאמסקאיא". נאַר באלד האָט א טיאָכקע געטאָן אין הארצן, און ניט װײַל עס איז געקומען אפן זינען: יאמסקאיא! בא קופרינען הייסט די דערציילונג וועגן דעם דאַזיקן אָרט ?יאמא"-- די גרוב. דאַ זײַנען ביז דער רעװאָליוציע געווען שאנדהײיזער. ליאָניע האָט זיך אופגעהויבן איבער די צוויי קווארטאלן, װאָס האָבן אָפּגעטײלט די יאמ- סקאיא פון דער קוונעטשנע. און פארקערעוועט אף אָט דער ברייטער, שוין א צענטראלער גאס. ער האָט דערפילט, אז די פיס װערן אזוי װי שוערער, און פארשטאנען---ס'איז איי- מעדיק. דערפילט אויך שארפער די נאסע קעלט, באמערקט די שנייעלעך, װאָס לייגן זיך אפן פאַנעם, אף די הענט. קיין דורכגייער זײַנען אף דער גאס אין אזא פרוער שא קימאט ניט געווען -- ער ווארפט זיך אין די אויגן נאָר באלד האָט ער מיט אן אינערלעכן שמייכל זיך א מינטער געטאָן: און איך גי אום!" געמיינט האָט עס: .איינער פון די געציילטע לעבנגעבלי- בענע גי איך דאַ אום.* שטארקער אָנגערוקט דאָס קעצן-היטל, באהאלטן די הענט אין די קעשענעס פונעם קורצן מאנטל, איז ער מיט פארשנעלערטע טריט אװעק װײַטער. עס האָט אים איצט געטראָגן זײַנער, ס'קאַן הייסן, א זײַטיקער אינטערעס. מיילע, צו שעשענקאָן, צִי װער עס וארט דאָרט אף אים, איז נאָך װײַטלעך, א קווארטאלן פיר, דאָס איז, פארשטייט זיך, דאָס איקערדיקע -- װאָס גיכער קומען אהין, נאָר דערווניל װעט ער אף עפעס א קוק טאָן ס'איז פּאַשעט גוט. װאָס ער האָט זיך אין דעם דערמאַנט. די גאס האָט עטװאָס פארקערעוועט לינקס, און ליאָניע האָט אָפּגעזוכט אינעם פלייץ פון די הײַוער אף דער קעגניבערדיקער זײַט אן אײינשטאָקיק מויערל אף א הויכן פונדאמענט, ער האָט אויך דערזען דעם שווארצן קרומען טאָפּאַל, װאָס שפרייט די הוילע צװײַגן אפן דאך פונעם 28 מויערל. אַשער שווארצמאן האָט דאָרט אמאָל געװוינט.. ליאָניע האָט זיך אָנגעשטױסן, אז דאָס מעמאָריאליברעטל האָבן די דײַטשן אראָפּגעקלאפּט, נאָר פונװײטנס האָט ער דאָס נאָך ניט געזען. שווארצמאן. אהער, אין אָט דעם מױיערל, האָט ער, א דראגון, מיט עטלעכע קוים- פארצויגענע װוּנדן אפן לײַב, זיך אומגעקערט פון דער ערשטער װעלטימילכאָמע, און דאָ, אוואדע דאָ, האָט ער עס באשלאָסן, ---אין א שלאָפּלאַזער בעהאָלעדיקער נאכט, צי אין אן אומרויקן טאָג, -- פרײַװיליק אוועק צו שטשאָרסן. -ביסטו פארן נײַעם לעבן, איז גיי אין דער רויטער ארמיי",---אזוי האַט ער געזאָגט. ס'איז געשיכטע. דער טאטע האָט אים געזען בא די באַגונצעס. דער פאנצערצוג, אף װעלכן דער טאטע איז געװען, האָט אין א פערטל שאָ ארום זיך ארײַנגעריסן אף דער קליינער סטאנציע, װוּ עס זײַנען פון א קוילנווארפער, א בא- האלטענעם אף א בוידעם, פארשניטן געװאָרן די רײַטער-אױסשפּירער, װאָס זײַנען אהער אוועק, צווישן זי שווארצמאן. .מײַן בליק ווערט קאלט, װי גרויער טאָג פון עסקימאַסן": פּונקט אָנגעמאָסטן פאר הײַנט.. 5 ליאָניע האָט גענומען אריבערגיין אף דער צווייטער זײַט גאס. מע װאָלט דאָס קאַנען טאָן א סאך װײַטער, --- דאָס הויז, אין וועלכן ער האָט געדארפט קומען, איז אויך געווען אף יענער זײַט, נאָר ס'האַט זיך געװאָלט פארבליגיין דאָס מויערל, פון ועלכן ער האָט שוין גוט געזען, -- עס איז טאקע פארשווונדן דאָס מעמאָריאליברעטל. מיטאמאָל, צוקומענדיק שוין צום אנטקעגנדיקן טראָטואר, װאָס האָט ביזן ראָג זיך גע- צויגן פארבט אן אלטן סקוער, האָט ליאַניע פון יענער זײַט געפּלאָכטענעם אײַזערנעם פּארקנדל, װאָס האָט אָפּגעצױמט דעם סקווער אויך פון א זײַטיקער גאס, דערזען אָנקומען א מיידל, זײַן אופמערקזאמקײַט האָט צוגעצויגן ניט אזוי דאָס, װאָס געװוען איז זי --א דינע, א שלאנקע און א שיין געקליידטע. ער האָט װי דערקענט איר לײַכטן, ענערגישן גאנג, דעם רויקן קער פונעם קאָפּ אין איין זײַט, אין דער צווייטער. שווארצע, ניט גאָר קורץ-אונטער- געהאקטע האָר זײַנען געפאלן פון אונטערן קאראקולענעם היטעלע. א לאנגער װײַסער שארף האָט צוגעדעקט די הינטערשטע טייל פונעם היטעלע, ארומגעוויקלט דעם האלדז, און ס'האָט נאָך געקלעקט. אז די פרענדזלדיקע עקן זאָלן דערגרייכן ביזן ברייטן רימען, װאָס האָט אײַנגעצויגן אין דער טאליע איר גרוי בעקעשע-מאנטעלע. באם ראָג האָט דאָס מיידל צעשט- רייט א בליק געטאַן אף ליאָניען און געלאָזט זיך גיין אין דער זעלבער ריכטונג, װאָס ער, סאכאקל א פופציק שפּאן פאר אים. ליאָניע האָט באוויזן דערזען איר פּאָנעם, א שיינס, אן אויסגעבלייכטס, די לענגעכיקישווארצע אויגן, די קלאָר-אָנגעצײכנטע, צוגעפארבטע ליפן, און קוים באהערשט דעם ציטער אין האַרצן, א גליקלעכן, א פּײַנלעכן, א פארלוירענעם-- טאניעו קיין סאך מאָל האָט ער זי ניט געזען, טאניען, און אלעמאָל איז זי געווען אן אנדערע, און אלעמאָל די זעלבע, און אלעמאָל האָט די באגעגעניש אים איבעראשט. איין און איינציק מאָל האָט ער גערעדט מיט איר-- שוין דאָ, אין אָקופּירטן קיעװו, װען ער האָט איר דער- ציילט, אז צוזאמען מיט איר טאטן, מיט יאָסיף מארקוסן, איז ער געלאָפּן פון דער לאסטמא- שין, בייס מע האָט פון לאגער אף דער קעראָסינע געפירט צום באביייאר. און דאָס אויך -= דערװוּסט האָט ער זיך, אז ס'איז איר טאטע, צופעליק: בייס מע האָט נאָך געטריבן דורך דער שטאָט די יודישע קריגסגעפאנגענע אין יענעם לאגער, האָט טאניע געװאָרפן אין דער קאַלאַנע א פעקעלע שפּײַז און אָנגעװיזן מיט דער האנט, אז אָטאָ יענעם מיינט זי, דעם גרײַזלעכן מענטשן אין אײַזנבאן-קלײדער. ליאָניע האָט שפּעטער בעקיוון זיך מיט אים באקענט און דערװוּסט זיך: איר טאטע. און טאניען האָט ער געזען, ליאָניע-- געזען, ניט באקענט זיך, ---אין דער אײַזנבאןדפארוואלטונג, װוּהין ער פלעגט דורכן באלאגערטן קועװו באגלייטן זשאָרזש דודאקאָוון, דעם מאַטאַציקליסט, דעם פארבינדונגסידעלעגאט פון פאנצער- צוג. ס'איז שוֹין אלץ, װי אין כאָלעם---אי דער נײַונקער אוטאָמאט, װאָס ליאָניע האָט דעמלט פארמאָגט, אי זשאַרזש דודאקאַװ, א יונג א טשאק, װאָס צו זײַנע לעדערנע גאליפע, דער לעדערנער קורטקע; דעם לעדערנעם העלם מיט װינטברילן, צו די צוויי פּלאנשעטן, דעם גאגאן און דעם בינאָקל, מיט וועלכע ער איז באהאנגען געוען, װי א דיפקוריער פון די ביזימילכאַמעדיקע פילמען, האָט אים געפעלט דער אװטאָמאט, אוֹן אויב ליאַניע האָט ניט געװאָלט אָפּטרעטן דאָס געװער, א געשאנק פון א פארװוּנדעטן פּעכאָטע-לײיטענאנט, וועלכן ער האָט געראטעװועט (אראָפּגעשפּרונגען בייס דער שלאכט פון פּאנצערצוג און ארויסגעכאפּט דעם לייטענאנט מאמעש בא די דײַטשן פון די הענט), האָט זשאָרזש, קעדיי ליגן אים אין די ביינער, גענומען אומשלעפּן אים אומעטום אין װיגל פון זײַן מאָטאָציקל, אלס א וואך.. 26 יאָ, אזוי איז געווען, און דאָס קומען זייערס אין דער אײַזנבאזיפארואלטונג, װוּ ס'האָט זיך געפונען דער שטאב פון די פאנצערצוגן, איז א כאָלעם, און דער שענסטער כּאָלעם איז גע- וויינלעך טאניע, װי ער פלעגט זי דאָרט זען אין איינעם א קאבינעט, אלעמאָל אינעם זעלבן, בא א שרײיבמאשינקע, צי נאַכגײן איר אף א מעהאלעך, קימאט אזא, װי איצט, אין לאנגן קאָרידאָר, ניט וויסנדיק רעכט, װאָס עס טוט זיך מיט אים. האָט ער זי נאַר געטראָפן, איז און עפשער סטאם געלאכט פון אים, גערייצט אים, נאָר קעסיידער, ווען טאניע האָט זיך ערגעץ באוויזן, האָט ער דערציילט אײנס און דאָס זעלבע: זי האָט א געשטופלטן באָכער, א קאָמיוגישן טוער פון שטאב, אזא, װאָס ,מעגסט זיך ניט רוקן".. זייער מעגלעך, אז טאניע איז גאַר זשאָרזשן אליין ארײַן אין דער נאָז. א שטיקל באװײַז דערוף איז דאָס, װאָס באגעגנט האָט ער זי, ליאָניע, אין קועוו, אינגיכן נאָך זײַן ערשטער פלייטע, יענץ מאָל, װען ער האָט איר דערציילט וועגן טאטן, בּאגעגנט טאקע מיט זשאָרזשן, ס'הייסט, זשאָרזש האָט זי באי גלייט פונװײַטנס. טאניע איז געגאנגען געארעמט מיט עפעס א דײַטשישן אָפיצער, געפירט אים, זי-- דעם דײַטש, ניט דער דײַטש --זי, צו עפעס א מױער אנטקעגן דער לאוורע. פון יענעם מױיער איז טאניע אינגיכן ארויס אָנעס דײַטש, און זשאָרזש, וועלכער איז אויך אהין ארײַן באלד נאָך טאניען. איז געקומען שפּעטער. און דער דײַטש!. עפעס האָט ער דעמלט פארשטאנען, ליאָניע, סײַ איבער דעם, װאָס זשאָרזש, וועמען ער האָט דערזען טאקע בייס יענער איז נאַכגעגאנגען טאניען און דעם דײַטש, האָט אים געטריבן פון זיך, געהייסן צוווארטן אין גאס, סײַ איבער דעם, װאָס טאניע איז פון יענעם הויז, װוּ דער דײַטש איז געבליבן, = מיסטאמע א פארטיקער, פון זשאָרזשן דרייט מען זיך ניט אויס, און עפשער האָט דאָרט נאַך עמעצער געווארט, -- טאניע איז ארויס אינגאנצן אן איבערגעטאָנענע און א בלאסע, מיט פארבאָרגן-פלאמענדיקע אויגן.. אָט װי דאָס אלץ איז געווען. א כאָלעם און פּאָרט ניט קיין כאָלעם. און געזאָלט האָט ער, ליאַניע, נאָך דעם, װי ער װעט אָפּפירן עדיקן קיין בראָווארי (ער האָט געמיינט, אז זשאָרזש װעט העלפן אריבער דעם דניעפּער, נאָר מע איז זיך בא" גאנגען אָן אים), אויב ער װעט צום פראָנט זיך ניט קאָנען דערקלײַבן, צי איבערקלערן און אומקערן זיך קיין קועוו, ארײַנדרײען זיך, וי זשאַרזש האָט געייצעט, צװישן די, װאָס בויען אוף די צײַטװײַליקע אײַזנבאַן"בריקו דאָרט װעט ער געפינען דודאקאָוון, צי דודאקאָוו װעט אים אָפּזוכן און זאָגן, װאָס װײַטער טאָן. אלץ האָט אָבער זיך אויסגעדרייט גאָר אנדערש: ער האָט אָנגעטראָפן צו זארובען, צו טימאַשטשוקן, װען"ניטיווען פלעגט ער קוקן אהין, װוּ מע האָט שוין געבוט די נײַע בריק, דודאקאָוון האָט ער דאָרט ניט געזען און זוכן אים, באקומט זיך, איז ניט געווען קיין נויט, און טאניעז.. װאָס--טאניע, ער איז א קליינינקערז ער האָט אמאָל, נאָך אין זיבעטן קלאס, דערזען פלוצעם, אז קימאט יעדערער פון די יונגלעך האָט זיך זײַנס א כאווערטעלע, א מיידעלע, װעגן װעמען ער טראכט עפעס. ער שרטבט איר צעטעלעך, ער טראָגט איר עפל, אָנגעריסענּע אין א פרעמדן סאָד, האָט ער זיך אויך אָפּגעזוכט אזא, די בּלאָנדע, די פעסטינקע ליובע ביליטש. װפן עטלעכע כעוורע האָבן זיך געלאָזט מיט נאָדלען אויסשטעכן די נעמען פון יענעי אין וועמען זי האָבן זיך געשפּיגלט, עפעס אן אלטער אָפּגעלאָזטער באָכער האָט דאָס געטאָן, און גערעדט האָט יענער גאסן-יונג װועגן מיַדלעך זײַער מועס, האָט ער, ליאָנִיע, אויך זיך אײַנגעקויפט בא אים אין יוכעס. געבראכט אים א פּאָר געקאָכטע פשעניטשקעס, און אף דער האנט האָט, װי א שטעמפּל, זיך באוויזן: .ל. ביליטש". ער האָט דערנאָך געהאט געברענטע ליידן, ניט נאָר װײַל די צעשטאָכענע ערטער האָבן געברענט, נאָר װײַל ליובע (זי איז ביבלאל געווען מיט פאָרטעלס: א גוטער נאָמען -- ליובע, נאָר גערופן האָט זי זיך איבער עפּעס---לינע) האָט אופגעהויבן א געװיין. ליובעס מאמע איז אפילע געקומען מיט א ספראווע צו דער באָבע שיפרע. די באַבע האָט, עמעס, געשוויגן, זי פלעגט ביכלאל גראָד מיטן שװײַגן, אונטערשטרשכנדיק עס. שטראַפן אים פאר אײיניקע זײַנע אוולעס, נאָר אף דער האנט איז די טאטוורונג דאָ, זי איז געװאָרן בלאסער, אָבער גרעסער, װײַל די האנט איז אויסגעוואקסן... און ליובע---דארף דאָך אזוי פּאסירן -- איז אָנגעקומען אינעם זעלבן טעכניקום, װאָס ער, און קעסיידער געבלאָזן זיך אף אים, פארבשגעגאנגען אים, וי א פרעמדע,, אָט װאָס טאניע האָט דערװועקט בא ליאָניען, ווען ער האָט זי דערזען און אוועק נאָך איר, ניט אָניאָגנדיק זי און ניט אָפּשטײענדיק. ער האָט נאַךְ א טראכט געטאָן וועגן לאריסען. וועגן איר האָט ער געמעגט טראכטן, כאָטש זי איז װײַט. לאריסקע פון דארניצע, בא וועלכער ער האָט איבערגעלאָזט דאָס פארװוּנדעטע יינגעלע, מאמעש עטלעכע מינוט פאר דעם, װוי ער האָט זיך געפאקט אין געפענקעניש. דערנאַך, אומגעקערט זיך קיין דארניצע, נאַך א הינקע- 27 וטוב און ערשט דעמלט גוט זיך צוגעקוקט צו לאריסקען, איר מאמען און צו איר שטיפטאטן. דאָס יאטל האָט ער שוין ניט געטראָפן, מע האָט א דאָקטער, װאָס האָט עס געהיילט און ס'האָט געהאלטן דערבײ, אז עס װי אן אייגן קינד. יענץ יאטל איז געװאָרן א מין קניפּל, װאָס האַט פארבונדן ליאַניען, לאריסקען און אירע עלטערן. ס'הייסט די עלטערן -- דאַ. איז שוין דאָס קנײַלעכל פארפּלאָנטערט. כאָטש ---ניין, קיין שום פּלאָנטער, אלץ איז קלאָר, אפילע צופיל קלאָר. די מאמע און לאריסקע זײַנען פאר די פאשיסטן דאָס, װאָס ער, ליאָניע, אָבער דער שטיפטאטע, א מאשיניסט, איז זארובעס א פרײַנט, און ניט נאָר זארובעס... האקלאל, עפּעס האָט זיך אָפּגעטאָן אָן זײַן, ליאָניעס, וויסן, -- לאריסע איז אװעקגעפאָרן מיט די על- טערן פון דארניצע. א פּאָר מאָל זײַנען דורך יערעמיי פאָמיטשן אָנגעקומען גרוסן פונעם מיידל, מינדלעכע און צעטעלעך -- מע מעג דאָך איבערגעבן סטאם אזוי א צעטעלע מיט א באקאנטן, נאָר יעדער גרוֹס און יעדעס צעטעלע האָט װי שטארקער אָנגעמאָלט פאר ליאָניעס אויגן לאריסעס פּאַנעם, קימאט אזוינס, װי בא יענער ליובע ביליטש, נאָר אָן אן ערעך א צארטערס, פול מיט הארציקטט און פארשטאנד. ערשט אין א מינוט ארום, װי דאָס אלץ האָט ניט נאָר דורכגעטראָגן זיך --אײַנגעלעגערט זיך אין מויעך, האָט ליאָניע באנומען, װאָס עס האָט אים איבעראשט און פריידיק אופגע- טרייסלט, בייס ער האָט דערזען טאניען: .עפשער גייט זי אויך אהין, װוּ איך, און עפשער װעט זי מיך ערגעץ מיטנעמען --צו זשאַרזשן אָדער צוֹ עמעצן אנדערשוּ.* ער האָט פונדעסטוועגן דערלאָזט דעם געדאנק, --אלעמאָל האָט ער געזוכט דאָס גיב" טערע, ---אז ס'איז פּראַסט א צופעליקע באגעגעניש, טאניע גייט זיך אירן א גאנג, און האָט באשלאָסן: ,אוֹיב זי װעט מײַדן דאָס דרײַשטאָקיקע הז מיטן צעבראָכענעם טויער, װוּהין איך װעל דארפן ארײַן, װעל איך זי אַניאָגן און פרעגן אף דודאקאַװן, צי אפילע ניט אף דודאקאָוון -- אפן טאטן, עפשער האָט ער זיך אָפּגעזוכט. זי דארף דאָך מיך..* 5 : : ט : : 583 ,דערקענען", -- האָט ליאָניע דערטראכט, ווען ער האָט שוין נאָענט הינטער זיך דערהערט דעם שווערן רויש פון א לאסטמאשין, דײַטשישע אויסגעשרייען, א מין הו-ליו-ליו, און אומ- געקוקט זיך. אָט די לאסטמאשין מיט סאָלדאטן, װאָס זײַנען געשטאנען אין קוזאָוו, האלטנדיק זיך איינער פארן אנדערן, פאר די אקֶסֶל, פאר די רימענס, ס'הייסט, מע פּאָרט ערגעץ ניט װמט, האָט ליאָניע געוען אָנקומען פון דער גאס, װאָס האָט געפירט פון דער שטאָטישער פראכטיסטאנציע און איבערגעקרייצט די קוזנעטשנע באם סקווער. ער האָט זיך געפרייט, װאָס ער האָט שוין געמיטן די קרייצונג, און ביז די מאשין װעט צוקומען, װעט ער שױן זײַן נאָך װײַטער פונעם ראָג. ערשט, זי האָט פארקערעוועט אהער, װוּ ער און טאניע זײַנען געגאנגען, און דאָס הוליוליוקען האָט געמיינט טאניען. -- מעדכען, שאָנע מעדכען, או-היי, אוילי? -- האָט זיך דערטראָגן פון דער מאשין! איינער פון די סאַלדאטן האָט א שפיל געטאָן עטלעכע טאקטן אף א מױלהארמאָניק. מיטאמאָל האָט די מאשין, װאָס האָט עטװאָס איבערגעיאָגט טאניען, זיך אָפּגעשטעלט. פון דער קאבינע איז ארויס א יונגער פעלדפעבעל. א גלײַך געטאָן די פלייצעס, האָט ער, מײַסע כוואט, א רוק געגעבן דאָס היטל מיטן פאריסענעם דענעק אזוי, אז עס זאָל אויסקומען אי מער א ביסל אף א זײַט אי שטרענג פארשטעלן די אייבערשטע װיעס, געלאָזט זיך גיין צוֹ טאניען. ער האָט זיך אָבער געכאפט, שטיין געבליבן נאָך א װײַלע אפן ברוק, א טײַט געגעבן אף צוויי סאָלדאטן אין קוזאָו, קורץ אויסגעשרוען זייערע נעמען און מיטן זעלבן פינגער אָנגעװיזן אף די טראָטוארן פון ביידע זײַטן גאס-- לינקס פון דער מאשין זײַנען געגאנגען דרײַ מאנצבלען, דאָס האָט ער זיי געמיינט, און רעכטס האָט ער, ניט אנדערש, װי געמיינט ליאָניען. פארשווינדן איז ניט געווען װוּהין, ס'איז אויסגעקומען שטיין און ווארטן, װײַל די צוויי סאָלדאטן זײַנען שוֹין אראָפּגעשפּרונגען פון קוזאָוו. ליאָניע, כאָטש דאָס הארץ האָט שטארק געקלאפט און אין די אױגן איז װי טונקעלער געװאָרן, האָט נאָך באוויזן באמערקן: דער פעלדפעבעל באגריסט אף אן אונטערגעשטראַכן-עלעגאנטן, מיליטערישן אויפן טאניען, און זי ענטפערט מיט א שמייכל, נאָר אויך מיט א לײַכט-פּראָטעסטירנדיקער, שאָקירטער בא- וועגונג פון דער האנט, --זי אײַלט, און כוץ דעם ווייסט זי די װערט פון אזא פּאראד. מער האָט ליאָניע אין יענער זײַט ניט געקוקט--א סאָלדאט איז געלאָפן צו אים, האלטנדיק מיט ביידע הענט דעם אװטאָמאט אפן אָפּגעצױגענעם רימען, און געשרוען: -- קאָם היר, קאָטו 28 { " די פיר פארהאלטענע האָט אָפּגעפירט הינטערן ראָג פון דער גאס. װאָס איז נע- ענטער געווען צו דער פראכטיסטאנציע, געהייסן זיך שטעלן בא דער פארשלאַ- סענער טיר פון עפּעס א מאגאזינדל איינער פון די דײַטשן. דער צווייטער, װאָס האָט גענו- מען ליאַניען; איז געבליבן בא דער קרייצונג און אין א פּאַר מינוט ארום צוגעקומען נאָך מיט איין פארהאלטענעם--א פּויער, װאָס האָט געטראָגן א שיטער קרענצל ציבעלעס אפן האלדז, אָט דער דאָזיקער איז ווידער אוועק צום קרייצוועג, נאָר, זעט אויס, מע האָט שוין אף ביידע גאסן באמערקט, אז מע כאפּט דאָ. און קײינער איז מער ניט אָנגעקומען. א מאך געטאַן מיט דער האנט צוֹ דעם, װאָס איז געבליבן באם מאגאזינדל, איז דער דײַטש אוועק- געלאָפן אין יענער ריכטונג, װוּ די מאשין איז געבליבן שטיין, און באלד האָט זיך דערהערט דער רויש פונעם מאָטאַר.--די מאשין איז אוועקגעפאָרן. ביז דאָס אלץ האָט זיך געטאַן, ביז מע האָט נאָך. לוט װי ס'האָט זיך באקומען, געווארט אף עפעס צי אף עמעצן, האָבן די פארהאלטענע, פארלוירענע אוֹן געדריקטע, געשוויגן. דער פּויער, א קרענקלעך-פארשווארצטער, מיט ווייניטיאיז אן ארומגעכאפּטער באָרד, האָט דער ערשטער, אף אוקראוניש, זשעסטיקולירנדיק פארצווייפלט און ראטשענדיק די אויגן, גע- פּרוּװוט געבן צו פארשטיין דעם דײַטש, א סאַלדאט מיט א ראָזיגעפלעקט, װײַסברעמיק פאָ- נעם, אז ער, א געקומענער פון א דאָרף, פון הינטער דער שטאַט, און מיט א צײַגעניש, װאָס דער סטאראַסטע האָט ארויסגעגעבן, קאַן דאָ ביכלאל ניט געמיינט װערן, --ער גײט אין שפּיטאָל, צו א זון, װאָס הײלט זיך דאָרט, און אָטאַ טראָגט ער דאָס קרענצל פאר די דאַקי טוירים, װײל מיט װאָס, אױב מע דארף, װעט ער זײ קאָנען באצאָלן, צופרידנשטעלף. דער פּויער האָט גערעדט, אייגנטלעך, צו די פארהאלטענע, די שטאָטישע, װאָס האָבן אים אזוי װי מיטגעפילט, נאָר געקוקט אף אים פון דער זײט, װײל אָט קלערט ער, אז צו זי האָט עפעס יאָ א שטכעס דאָס, װאָס מע האָט זיי פארהאלטן. דער סאָלדאט האָט פּאָשעט אוועקי געדרייט זיך פונעם פּויער -- ער ווייסט ניט, װאָס יענער רעדט און דארף ניט ויסן. דאָס צעקנייטשטע פאפירל, א געשריבנס ניט אף דײַטש, האָט ער אין די הענט ניט גענומען. די איבעריקע דרײ, מיט וועלכע ליאָניע איז פארהאלטן געװאַרן, זײַנען, װי עס פּאסירט אין אזעלכע פאלן, געווען פארשיידענע מענטשן, און, יעדנפאלס דערװײַל, האָבן זיי װײניק געפאסט איינער צום אנדערן. איינער אין ברעזענטענע ספעצקליידער, א מענטש פון אריבער די דרײַסיק, מיט ניט װאָס א פּראָסט---א פארגרעבט, אפילע בייז-אָפּגעזונדערט רוט פּאָנעם, ניט קיין הויכער, נאַר אן אָנגעגאַסענער מיט גװורע, האָט געהאלטן אין האנט א רייפל שטאָל- דראַט, אף וועלכן ס'זײַנען פארבליבן הענגען שטיקלעך אומריינע וואטע, אויסגעווייקטע פאסיק- לעך שטאָף. קלאָר: א דװאָרניק צי א קאנאליזאציע-ארבעטער. נאַך איינער ---אָן סאָפעק א אינ- טעליגענט: א געלבלעך-אויסגעבלייכט שפּיציק פּאַנעם, פענסנע, אן אָנגערוקטער קאפעליוש, אן אופגעשטעלטער קאָלנער פון אן אויסגעבליאקעוועטן הארבסטיקן מאנטל. מער פון אלע- מען איז ליאָניען אונטערגעגאנגען דאָס יונגל פון א יאָר זעכצן, ניט מער, װאָס האָט געהאלטן א פּאָר צעלעכערטע װאַליקעס אונטער דער פאכווע, -- דער מאמעס װאָליקעס, -- האָט דאָס יונגל שטיל געזאָגט שוין א פּאָר מאָל צו דע װאָס האָבן אים געקאָנט פארשטיין! ווענדן זיך צום דײַטש האָט ער נאָך ניט געוואגט, -- איך האָב זיי געטראָגן צום שוסטער. די מאמע װעט דאָרט מעשוגע װערן, טאָמער װאָס., אוועקגעדרייט זיך פונעם פויער, האַט דער דײַטש געמאכט צװײי שפאן אף צוריק. א פיר געטאָן מיטן אָנגעשטעלטן אװטאָמאט איבער אלע פינף און באפוילן; -- פאַרויסו קיינער האָט זיך ניט גערירט פון אָרט, כאָטט דער דײַטש האָט מיט דער רער און מיט א הייב פונעם קאָפּ אָנגעװיזן, װווּהין ער װיל, מע זאָל גיין -- צו דער סטאנציע, א פארשטעלטע מיט הויכע, טונקעלע, לײַכטיצוגעשניטע טאַפּאַלן. דער, אין פענסנע, האָט רווק ארויסנע- שלעפּט די האנט, וועלכע ער האָט די גאנצע צײַט געהאלטן פארוקט הינטערן לאץ פונעם מאנטל, און באוויזן דעם דײַטש א גרין קארטאַנדל, אף וועלכן עס האָבן זיך געזען צווײי שטעמפּלען; דאָס איז געווען אן -ארבעטסקארטע", און איינער פון די שטעמפלען האָט בא" שײַט: ,זיכערגעשטעלט"-- פארבראַנירט, אזא קארטע האָט פארהיט דעם, װאָס באזיצט זי פון אָפּגעשיקט װערן אף צוואנגס-ארבעט קיין דײַטשלאנד. דער סאַלדאט האָט א שמיוכל געטאָן, גאַרנישט ניט געזאָגט, ---ניט געזאָגט, װײַל---ליאַניע האָט געזען ---ער ווארט: דעה, מיטן רייפל דראָט, האָט אויך געזוכט עפעס הינטערן פארשמאַלצעװועטן רעקל. ווען פונקט אזא קארטאַנדל, א ביסל אן אויסגעשמירטס. א צעבויגנס האָט באוויזן זיך באם קאנאליזאטאָר צי דעם הויף-אופזעער אין די הענט. איז דער דײַטש צוגעגאנגען צו אים און מיטן פוס 29 ארויסגעהאקט דאָס רייפל דראָט פון דער צווייטער האַנט. באלד האָט ער אויך ארויסגעזעצט מיטן פויסט די װאָליקעס באם יינגל פון אַרעם און אויסגעשרזען, דאָס מאָל הוֹיך און בייז: -- קאָמוּ ניכטס, ניכטס, שװײַנען, קאַמוּ ארבטטוּ גייענדיק שוין דער פאָרלעצטער אינעם קייטעלע, װאָס האָט זיך געשאפן אפן טראָ- טואר, --דער לעצטער איז געווען דער פּױער, דער פאָדערשטער -- דאָס יינגל, -- האָט ליאָניע געטראכט: אאַרװעסלײַטוּ פארן אופרײס? צו װײַט פון דער בריק, און געפירט װאָלט מען ניט אף דער סטאנציע. אן אַבלאװע? װאָלט מען די דאַזיקע מיט די צװײי מאָל געשטעמפּלטע קארטלען ניט פארנומען. גוט, װאָס איך האָב זיך מיט מײַן .אאוסווטז" ניט גערוקט, גוט, װאָס איך האָב דאָס באטראכט. גוט.. בא גוט האלט עס דערװײַל ניט, דערװײַל דארף מען ווערן -- ביליטש, ליאָניע ביליטש. ער שרײַט--,ארבײַט"--עפשער טאקע, עפשער ניט אף לאנגו" מע איז צוגעקומען צום האלבאַפּענעם טויער פון דער סטאנציע,---הויכע שטאכעטן, ארומגעקלאפּטע פון אויסן און פון אינװײיניק מיט שטעכדראָט. דאָרט, װוּ סאיז געלאָזט געװאָרן א דורכגאנג צװישן ביידע אָפּגעטוליעטע זײטלעך פוגעם טױער, איז געשטאנען אף וואך א באיאָרטער סאָלדאט אין א פּילאָטקע מיט אראָפּגעלאָזטע לאצן אף די אױערן און אין א לאנגן שינעל, װי א בונדע. דער יונגער, דער װײַסברעמיקער, װאָס האָט געבראכט די פארהאלטענע, האָט מיטאמאָל א נעם געטאָן דעם קראנץ ציבעלעס באם פויער פון איבערן קאָפּ, און, ווען אלע זענען דורכגעגאנגען אין טױער, אָנגעטאָן דעם קראנץ דעם וואכמאן אפן האלדז. ביידע דײַטשן האָבן הויך און גערן געלאכט פון אָט דעם אײַנפאל. 7 צוליב װאָס מע האָט געבראכט צו פירן אף דער פראכט"סטאנציע, יעדנפאלס, װאָס די דײַטשן האָבן דערוושל געװאָלט פון די פארהאלטענע, איז קלאָר געװאָרן, װי נאָר מע האָט געמיטן דעם הויף פאר די לאנגע שטיינערנע פאקהאוזן, ארומגערינגלטע מיט הויכע ראמפּעס, און ארויס צום געדיכטן איבערפלעכט פון רעלסןיוועגן, פארפּראָפּטע מיט ניט קיין צעגלידערטע צוגן אָדער מיט גרופּעס וואגאָנעס, פּלאטפאָרמעס. עס האָט דאָ גע- הערשט א גוואלדיקער גערודער: לאָקאָמאַטיוון האָבן, פײַפנדיק, געקיקלט ערגעץ ציסטערנעס, אוסגעליידיקטע וואגאָנעס מיט צעעפנטע טירן, נאָר פיל וואגאָנעס און פלאטפאָרמעס האָט מען געהאלטן אין פאנאנדערלאָדן, דערבײַ האָבן אומעטום עס געטאָן צופיל מענטשן, מע האָט געײַלט, געהאוועט, צונויפגעקומען זיך אין קופּקעס, װי מורעשקעס. לאסטיארבעטער, טרעגער, װאָס מע קאָן זיי אונטערשיידן לוט דער ספּעצאָװקע, לוט די האװײיעס, איז געווען װײיניק, פארקערט, עס האָבן זיך געװאָרפן אין אויג מענטשן, אזוי צו זאָגן, פון גאס-- אוואדע צונויפגעטריבענע, געכאפּטע, אזוי װוי די פינף, װאָס זײַנען ערשט געבראכט געװאָרן, אפילע אײַזנבאנער, און אפילע -- דאָס איז שוין גאָר צו באווּנדערן -- דײַטשישע סאָלדאטן האָבן אױסגעלאָדן גלײַך אף מאשינעס, װאָס זײַנען געשטעלט געװאָרן סאמע בא די ואגאָ- נעס, אָדער מע האָט פון ערגעץ װײַטער געבראכט אף טראָגבעטלעך און אף די הענט לענגעכיקע הילצערנע "שטײַגן מיט אוולאבאָמבעס, גרוייגעפארבטע קאסטנס. באדעקטע מיט װאָרענונגיטראפארעטן: ,פּײַערגעפערלעך"---סנאריאדן, מינעס. דעריקער האָט מען אף די מאשינעס ארויסגעכאפט דעם דאָזיקן פראכט. זעק, װאָס עס זאָל אין זי ניט זײַן, -- שפּײַז, אמוניציע, צעמענט, האָט מען פּאַשעט ווייעסיאיז צונויפגעלייגט אין סטאָסן אָדער סטאם אָנ- געוואלגערט אף דער ערד, דער װײַסברעמיקער סאָלדאט, װאָס האָט קאָנװאָורט די פינף נײַע, האָט מיט א הייב פון דער האנט צו דער פּילאָטקע, מיט א קלאפ פון די זאדניקעס ראפּאָרטירט א צווייטן דײַטש, אן אונטערפעלדפעבעל, און איז אוועק. דער אונטערפעלדפעבעל האָט די קאעסדיק"אָנגעגאָסענע אויגן אפילע ניט אויסגעקערעװעט צו די, װעמען מע האָט געבראכט, ער האָט געהאט צו טאָן מיט א פּאָגאָן, בא וועלכן ס'האָט זיך אָפּגעריסן דאָס קנעפּל, געפּרוּווט פארפעסטיקן אים מיטן רעשט פון די ארויסגעצויגענע פעדעם. באלד האָט דער דײַטש הייזעריק א בורטשע געטאָן: ועק!" און מיט אן אונטערגעהויבענעם עלנבויגן באוויזן, װוּהין מע דארף אוועק-- צו א נאָענטער שורע פּלאטפאָרמעס, פון וועלכע מע האָט אױסגעלאָדן פעסלעך מיט ברענ- שטאָף. נאָך דעם, װי די פעסלעך האָבן געמיטן עטלעכע רעלסן, זײַנען זיי איבער טראפן ארופגעקײַקלט געװאָרן אין די קוזאָווס פון לאסטמאשינעס. אלץ האָט זיך געטאָן אין שרעק- לעכער אײַלעניש, סאָלדאטן, װאָס זײַנען פאנאנדערגעשטעלט געווען סײַ לעבן די פּלאטפאָר- מעס, סײַ אין וועג, װוּ מע האָט געקײַקלט די פעסער, סײַ בא די מאשינעס, האָבן געהאלטן אין איין אונטעריאָגן, שרײַען, זי האָבן געשלאָגן מיט די פיס, מיט די קאָלבעס. און דאָך, = 30 טאקע װײַל אזא יאָגעניש, א געפּילדער, האָבן די דײַטשן ניט אלעמאָל באמערקט, ווען ד, װאָס האָבן דאָ געארבעט, זײַנען זיך צונויפגעקומען צו צווײי, צו דרײַ און איבערגעװאָרפן זיך מיט עטלעכע װוערטער, איינער, א הינקעדיקער, א געזעצטער, מיט אן אָנגערוקטן אלטן יאָלעם אף די אױגן, האָט זיך אוױיסגעגלײַכט מיט יענעם, אין פּענסנע, װאָס איז געבראכט געװאָרן צוזאמען מיט ליאָניען, און ---א אינטעליגענטער מענטש, מע זעט דאָך, עפשער װוייסט ער עפעס --געזאָגט סטאם אזוי, אן אייגענע סװאָרע ארױיסגעזאָגט, נאָר מיט פארטײַעטער האָפענונג: -- פרוער, װוי צו וועטשערע, װועט מען אונדז שוין אין דער היים ניט זען. דער, אין פּענסנע, האָט ניט געענטפערט, האַנערדיק-פארביטערט צונויפגעפּרעסט די ליפן און געריבן איינע אין דער אנדערער די דלאָניעס, ערשטיאָ פארשמירטע מיט בענזין און בלאָטע. האָט דער הינקעדיקער פארהאלטן זיך א טראָט אוֹן געזאָגט צו דעם, אין דער ברעזענ- טענער ספּעצאָװקע, געזאָגט שוין אנדערש, צוגעװוּנקען מיט אן אויג, וי גאָר צו אן אייגענעם, א זײַן גלײַכן; -- אז מע פארהאטעט א ריטשקעלע, טוט זיך עס אָפּ א ביסל, האז און דאָ, אז מע האָט פארהאטעט אזא גרויס וואסער... דער טײַך איז, װי אף א שלאָסוּ אויך דער, אין די ברעזענטענע קליידער, האָט גאָרנישט ניט געענטפערט, זײַן בארוי- געזדיקיאָפגעפרעמדט פאָנעם איז בלויז רוֹיטער געװאָרן, האָט שוין דער הינקעדיקער פּאָטעט שולדיק-אָפּהענטיק, און בעפיירעש פרײַנטלעך א שמײכל געטאָן צו לאָניען, װי איינער זאָגט: ,ווייסט ניט, װאָס זי בלאָזן זיךז" ליאָניען האָט אזש א ברי געטאָן דער געדאנק: ,טאקע, פארשפארט דעם דניעפערו די בריק איז דאָך צעשעדיקט.. אָט װאָס דאַ קומט פאָר!" איצט האָט ער פארשטאנען אלץ: דורך קועוו -- מאָסקאָווסקי גייען טראנזיט-צוגן, דאָרט קאָן מען ניט לאָזן שטיין אלע עשע- לאָנען, װאָס שפארן אף מיזרעך, מע מוז זיי דערװײַל צעשטופּן אף די שכיינעסדיקע סטאנ- ציעס. און די דאָזיקע איז ניט נאָר די נאָענטסטע ---אהער קומט אָן דער גאנצער פראבט, װאָס איז באשטימט פאר קועוו. נאָך איינער האָט געלאָזט פאלן אזוינס, װען מע האָט געווארט לעבן דער פלאטפאָרמע, ביז מע װעט פון אויבן דערלאנגען א פאס: --אָיהאָ, און אויב א קלאפּ פון דער לופטז.. אזוינס דערוויסט מען זיך דאָרט גיךו װידער האָט א הייסע כוואליע פארפלייצט ליאַניען. געקומען איז עס אי פון פרייד, אי פון פארדראַס: .אוויאציע קאַן זיך באװײַזן, און מיר ראטעווען.. כאָטש װער צעשפּרונגען!" צוויי מאָל האָט ליאָניע געקײַקלט פעסער מיטן פּויער, און דאָס דריטע מאַל--- ער האָט ניט באוויזן ארומקוקן זיך, װי דאָס האָט זיך באקומען -- אװעקגעקײַקלט א פאס מיט דעם, װאָס אין דער ברעזענטענער ספּעצאַװקע. ליאָניע איז געווען ניט צופרידן, כאָטש דער דאָי זיקער האַט געהאט ניט צו פארגלײַכן מער קויעך, איידער דער פויער. עפעס האָט געדאכט, און דאָס איז געווען דער איקער, אז דער קאנאליזאטאָר, צי דער הויף-אופזעער, װער ער איז ניט, קוקט פון מאָל צו מאָל אף אים, אפן נאפארניק, בייז, און עפשער ניט נאַר ביין = שטאר, װי ער זאָל זיך גרייטן אַטיאָט פארגעבן גאָר א הארבע פראגע, מע האָט זיך געקאַנט אַנשטױסן -- וועלכע. דערפאר, װען דער אונטערפעלדפ/בעל, װאָס דער פּאַנאַן איז בא אים אראָפגעהאנגען טאקע ניט קיין פארפעסטיקטער, האָט מיטן פוס אומדערווארט אָפּגעשטעלט די פאס, װאָס ביידע האָבן געקײַקלט, און געהייסן זײ גיין מיט אן אנדער דײַטש, גאַר א יונגן, א קליינווקסיקן, מיט א קלײַענדיק פּאַנעם, וועלכער האָט עפעס שטארק קיין צײַט ניט געהאט, איז אין ליאַניען אלץ פארקילט געװאָרן אינװײיניק: עפשער האָט דער דאָזיקער, מיסטאמע טאקע א דװאָרניק, נאָך פרער געזאָגט, װער איך ביןז" נאָר באלד--א זאך, װאָס האַט צעמישט ליאָניען, און ניט װײיניקער צעמישט אויך דעם, וועמעס אָנגעשטױסנקײַט ס'האָט אים געשראַקן: דאָס ניט דערוואקסענע דײַטשל, װאָס ס'האָט זיך געלאָזט קלערן. אז עס פילט אויס אן עקסטרע באפעל, אז עס באדיגט ביכלאל עמעצן (די אוניפאָרם, בעסער אן אופגענייטע, איידער בא א געוויינלעכן סאַלדאט, האָט אויך אָנגע- װיון דערוף, אז דאָס מוז לעכאַלהאפּאַכעס זײַן אן אַרדינארעץ), האָט צוגעפירט די צוויי; װעלכע ער האָט באקומען אין זײַן רעשוס צו א ראמפע, בא וועלכער ס'איו אָנגעשאָטן געווען א בערגל שטיינברוך (מע נוצט אזא בייסן רעמאַנטירן דעם אײַזנבאן-װעג), און האָט מיט זשעסטן געהייסן אַנפילן מיט די שטיינדלעך צוויי אלטע װערייקעס, לאָזעיקױשן, װאָס זײַנען דאָ צוגעגרייט געווען. מער אפילע-- ער האָט זיך אויך אָנגעבױיגן און גענומען ווארפן די שטיינדלעך אין איין װוערייקע, אין דער צווייטער, אי באוויזן אזוי ארום, װאָס מע דארף 81 טאָן, אי אונטערגעיאָגט. עפּעס האָט ער, אן אומרויקער, געקוקט אלעמאָל צו דער עקסטער ראמפּע, װוּ א פארצוימונג פון שטעכדראָט, מיט א טויער פון דעם זעלבן דראָט, האָט זיך אוועקגעצויגן צום הויכן הילצערנעם פּלױט פון דער סטאנציע. 8 די װוערייקעס זײַנען גיך פול געװאָרן און מע האָט זי אװועקגעשלעפּט טאקע צום טויער פון שטעכדראָט. באם טויער איז געשטאנען א וואך. דאָ, װוּהין ס'אין ארויסגעקומען דער עקסטער פּאקהאוז, איז געװען אן אָפּגעזונדערטער אנפאַריהױף. די ראמפע האָט פארשטעלט א שורע פראכט-וואגאַנעס, טעפּלושקעס, אלע מיט פארמאכטע טירן, און פון די אייבערשטע קליינע פענצטערלעך, ליוקן, צו צװיי אין יעדן וואגאָן, פארגראטעטע צי באװאָרנטע פון אויסן מיט שטעכדראָט, האָבן ארויסגעקוקט מענטשן, װאָס ס'איז גענוג געווען איין בליק אף צו זען: קריגסגעפאנגענע. געשוירענע קעפּ, אויסגעדארטע פּענעמער, בענקענדיק-פארגליווערטע אויגן. נו, און --א צעשפּיליעטער קאָלנער, א צעריסענער עלנ- בויגן, א שפּיציקער אקסל---צומיינסטנס כאקי אָדער שינעל-שטאָף.. ליאַניע האָט דאָס בא- מערקט נאָך צוקומענדיק צום טױער. רעכט ארומגעקוקט האָט ער זיך, װען ער האָט געלאָזט שטיין די װערייקע פון יענער זײַט טויער און זיך געמעגט אױסגלײַכן. אָט דעמלט האָט אים א ציטער דורכגענומען: אינמיטן הויף, סאמע אפן דורכפאַר, א דרײַסיק שפאן פון די טעפּלוש- קעס און אן ערעך אזוי די װײַט אויך פון אן אלטן פּאסאזשיר-וואגאָן, װאָס איז גלײַך אף דער ערד צוגעקייקלט געווען צום פּלױט, א קאָנטאָרל צי א וואכשטובע, איז געזעסן -- דאָס האָט זיך אפילע ניט באלד געװאָרפן אין אויג אפן פאָן פון די פארבלאָטיקטע ברוק-שטיינער און קאליזשׂקעס--א מענטש מיט געבונדענע הענט אף הינטן, געזעסן אויסגעקערעועט מיט דער פּלײצע צוֹ די טעפּלושקעס, דעם קאַפּ אראָפּגעלאָזט, און.. עפּעס צו שווארץ איז געווען זײַן פּראָפּיל, איבערהויפּט דער פאָדערשטער טייל פונעם געשוירענעם קאָפּ, דער שטערן און די נאָז, -- ליאָניע האָט מער זיך אָנגעשטױסן, איידער דערזען, ---בלוט. דער צווייטער, װאָס איז געווען מיט ליאָניען, האָט זײַן ווערייקע אוועקגעשטעלט מיט עטלעכע רעגעס פר;ער. זײַן פּאַנעם, א הארבס, א פולס, האָבן באדעקט װײַסע פלעקן. ניט נאָר פון מידקײַט האָט ער שטיל געשמאָרעט מיט דער גראָבלעכער נאָז און געװישט דעם שווייס פון קארק. אף ליאָניען האָט ער, כמורענדיק די ברעמען, א קוק געטאָן אזוי, װי ער זאָל זיך שטום אָפּשײדן פון אים. ס'הייסט: .איך בין דאָ א צופעליקער, אויב װאָס, איז סײַדן ---דו..* דער יונגינקער דײַטש, מיט א שמייכל אפן קלײַענדיקן פּאָנעם, װי ער זאָל זיך קלײַבן זאָגן עמעצן: .הא, מע קאָן זיך אף מיר פארלאָזן?"---איז אװעקגעלאָפּן צום פאסאזשיר-וואגאָן. א צעיאָצט-פארהאוועטער האָט ער צוגעפאטשט מיט דער האנט אינעם פּלאטשיקן שפּיז-- דעם איינציקן געוער זײַנעם, װאָס איז, אין א שווארץ שיידל, געהאנגען אפן רימען בא דער זײט. ער איז נאָך רעכט אפילע ניט ארײַן אין וואגאָן, דער קלײַענדיקער, װי ס'האָט פון דאָרט זיך א שאָט געטאָן אוואדע א צענדליק דײַטשן, דערין צוויי אָן סאָפּעק אזעלכע, װאָס רופן ארויס א באזונדערן גרויל ---אין שווארצער אוניפאָרם. איינער פון די דאָזיקע, אין שווארצן, װאָס מע זוייסט, אז זיי זײַנען ניט'נאָר עסעסאָווצעס, זיי זיינען פון דער שׁוֹין ניט גאָר געהיימניספולער אײַנזאצקאָמאנדע", איז געווען אן אָפיצער, און ארום אים, ניט גאָר קיין אָנזיכטיקן, און, װי ליאָניע האָט פונװײַטן באמערקט, מיט א צעקרימט, מאָדנע פארשטיינערט פּאָנעם, האָבן זיך געהאלטן אלע, אף אים האָט מען געקוקט, פון אים עפּעס געווארט. דער אנדערער אין שווארצן איז געווען הוֹיך, דין, קליינקעפיק, און טאקע ער האָט מער פון אלעמען געקוקט אף יענעם, װאָס מיטן מעשונעיפארגליווערטן פּאַנעם. די איבעריקע זײַנען געווען געוויינלעכע ארמייושע פעלדפעבעלס, צי נידעריקערס. עפּעס האָט דער אָפיצער באפוילן. דער יונגיטשקער דײַטש און נאָך איינער זײַנען אוועק צו א טעפּלושקע, װאָס איז געװען דִי פינפטע פון טויער. זיי האָבן אָפּגעדרײט דעם דראָט פון דער סקאַבע און אָפּגערוקט די שווערע טיר. ווען ס'האָבן פון דער טעפּלושקע גענומען אראָפּי שפּרינגען די קריגסגעפאנגענע, האָט דער יונגיטשקער דײַטש אװעקגעײלט צום טױיער, װוּ ליאָגיע און דעה צווייטער זײַנען געשטאנען בא די װוערייקעס, באוויזן מיט זשעסטן, מע זאָל שלעפּן װײַטער. באלד איז ער שוין געווען לעבן דעם, װאָס איז מיט געבונדענע הענט געזעסן אפן נאסן ברוק, געטיטשעט מיט איין װײזיפינגער רעכטס, מיטן צווייטן -- לינקס, אָט דאָ דארפן די װערייקעס געשטעלט װערן, און ווען דאָס איז אָפּגעטאָן געװאָרן, אלץ אף שטומ- לאָשן געהייסן אומקערן זיך אהין, װוּ מע האָט ביז דעם געווארט. דעם וואכמאן באם טויער האָט ער געמאכט צייכנס מיט דער האנט, װאָס האָבן באטײַט: ,לאָז דערװײַל ניט ארויס! די קריגסגעפאנגענע האָט מען אין צװײי רייען דורכגעפירט פארבלי די װערייקעס און 2--4 32 יעדערער האָט געדארפט נעמען עטלעכע שטיינדלעך---אף דעם האָבן אכטונג געגעבן דער קלײַענדיקער און דער צווייטער, װאָס האָט מיט אים געעפנט די טעפלושקע. אלעמען, װאָס האָבן שוין געהאט שטיינדלעך, האָט מען געהייסן אויסשטעלן זיך אין א ברייטן האלב-קרײַז לעבן עשעלאַן, אזוי אז אויסקומען זאָל מען אן ערעך אף אן אלציינער דיסטאנץ פונעם געבוג- דענעם. בייס אָט דער צוגרייטונג זײַנען די דײַטשן, װאָס האָבן געווארט לעבן פּאסאזשור- וואגאָן, אלץ מער צונויפגעקומען זיך אין א קופקעלע פאר דער טיר, װאָס איז געבליבן אָפן, ס'איז שוין, אייגנטלעך, געווען קלאָר, װאָס דאַ וועט פאָרקומען -- די קריגסגעפאנגענע האָבן אָנגעשטרענגט, כמורנע געווארט. און אָט האָבן צוויי קריגסגעפאנגענע--מע האָט געהייסן--געהאָלפן דעם געבונדענעם אופשטיין. אויסגעקערעוועט אים מיטן פּאָנעם צום צענטער פונעם פארגליווערטן האלב-קרײַז, זײַנען זי אוועק אף זייערע ערטער. א שטארק צעשלאָגענער, ערשט איצט האָט מען עס גוט געזען, האָט דער מענטש קוים געהאלטן זיך אף די פיס. בלוט איז בא אים גערונען פון קאָפּ, פון א צוגעמאכטן אויג, פון מויל. ער האָט שווער געאָטעמט, אלץ באמיט זיך אױסשפּײען-- מע האָט אים אוואדע אױסגעשלאָגן די ציין, צי עפעס צעשעדיקט אינװײיניק. בלוטיקע שני- רעלעך זײַנען אראָפּגערונען אפן האלדז, אף דער ברוסט, אפן בויך -- ער איז אָנגעטאָן געווען אין א פופײַקע אפן הוילן לײַב, און דאָס לײַב, דאַרט, װוּ קיין פּאַטיאַקעס זײַנען ניט געווען, האָט אויסגעזען זייער װײַס און צארט. דער לאנגער דײַטש אין שווארצן האָט זיך אופגעהויבן אף די טרעפּלעך פון וואגאַן און עפּעס גענומען אױסשרײַען. ער האָט געמאכט פאוזעס, און איינער פון די, װאָס אין ארמיין- שער אוניפאָרם, האָט אף א שלעכטן רוסיש איבערגעזעצט: - אָט דער דאָזיקער, מע װײיסט דאָך, איז געלאָפן. מע ווייסט דאָך, אלע אנטלאָפּענע כאפט מען. די, װאָס זײַנען מיט אים אהער געפאָרן אין אװוטאָבוס. זײַנען אויך שולדיק. אלע זײַנען זי פון דעם דאָזיקן וואגאָן. ס'מאכט ניט, אוב אנדערע אויך. אלע װעלן זי אים אליין דערמאָרדן -- מיטן שטייגברוך, װאָס זיי האָבן. זאָל דער גאנצער טראנספאַרט זען און וויס ער האָט געלייגט א פלעק אף אלעמען, דערמאַרדן אים אלע. גיך װעט מען ברענגען דעם צווייטן, וועט זײַן דאָס זעלבע. צוגרייטן זיך... שלײַדער! דער האלב-קרײַז קריגסגעפאנגענע האָט זיך א באוועג געטאַן, װי איבער די קעפּ זאָל זיך דורכטראָגן א ווינט, און איין בליץ האָבן געשאפן די בליקן, װאָס אלע האָבן אין דער רעגע געװאָרפֿן אף רעכטס און אף לינקס. די צונויפגעדריקטע פויסטן האָט קיינער ניט אופגעהויבן, קיין איין שטיינדל איז ניט אוועקגעפלויגן. די דײַטשן באם וואגאַן האַבן עפעס גענומען שטיל דראַלדען, אזוי דראָלדען גענדז. פאר- טריבענע אין א ווינקל. העכער האָט עפעס אויסגעשר:ען, געזידלט זיך, געזידלט די זײַניקע, בלויז יענער אין שווארצן, מיטן צעשראמטן פּאָנעם. דער געבונדענער האָט א ביסעלע אויס" געגלײַכט די פּלייצעס, כאַטש ס'איז קענטיק געווען, אז דאָס פארשאפט אים ווייטעק. -- א דאנק, כעוורע, -- האָט ער אױסגעכריפּעט ניט הויך, -- כאוויירים.. בעסער װאָלט מען גיכער געענדיקט, נאָר -- א דאנק... זאָלן זי זיך ניט אָנטישען. די שלענגו דער לאנגער, דער קליינקעפּיקער, האָט האסטיק זיך אראָפּגעלאָזט פון די טרעפּלעך. בא- האלטן אין קאָבורע, אפן פּלאטשיקן בויך, דעם פּאראבעלום, װאָס ער האָט געהאט ארויסגע- כאפט, האָט ער גענומען בא עמעצן פון די דײַטשן אן אװטאָמאט, אָנגעשטעלט אים אף די קריגסגעפאנגענע, פרזער סטאם דורכגעפירט מיט דער רער א האלב"קרײַז אינדערלופטן, װי ער זאָל אָנמערקן, װוּהין ער װועט שיסן, און וען ער האָט די רער אומגעקערט אף צוריק--= ארױיסגעלאָזט א קורצע ריי. די קוילן האָבן דורכגעפײַפט איבער אנטבלויזטע קעפּ, פּילאָטקעס, ווינטער-היטלען, נאָר די שערענגע איז געבליבן שטיין א פארגליווערטע, װי פריער. ערגעץ אף יענער-זײַט צוג, פונעם פלאכן דאך פון פאקהאוז, צי װײַטער -- פון די טאָפּאָלס באם ארשַנגאנג אין סטאנציע האָבן מיט א קראקערײ זיך א ריס געטאָן אין הימל ראָבן, דערי װאָס האָט איבערגעזעצט, האָט וידער אויסגעשרזען; -- דער באפעל איז דער לעצטער--מע װעט שיסן אין אליך! שלטַדערוּ ווידער א בליץ פון צענדליקער אויגן, און -- קיין איין שטיין אינדערלופטן. דאָס מאָל האָט מען באם פאסאזשיר-וואגאָן זיך באראטן לענגער, און דער פארורטוילטער האָט לענגער גערעדט -- די דײַטשן האָבן אין אים װי פארגעסן. -- אז איר װעט קענען, כעוורע, -- לויפט, כאָטש א שאָ געװען אף דער פרײ, כאָטש א שאָ. און ליכאָבאבענקאָן האָבן זי ניט געכאפט, דאָס בארימען זיי זיך. ער װאָלט דאָ שוין אויך געווען.. א קינד האָט אָנגעװיזן אף מיר, א קינד. מע האָט עס מיט דער מאמע אָנגעיאָגט אף דער גאס, מע אִיז מיר שוין נאַכגעלאָפן, און איך האָב זיך באהאלטן אין א פוסטער הינטי" 38 שער בודקע בא א טױיער. די מאמע זאָגט: .נע באטשילא", און דאָס יאטל: ,באטשיוו".. א קינד---מע האָט דעם באוויזן געװער, צי עס האָט געמיינט-- מע יאָגט מיר נאָך, דארף מען.. ס'איז אים שװער געווען צו ריידן, ער האָט א ביסעלע אָפּגערוט, נאָר געװוּסט: דאָס זײַנען די לעצטע מינוטן, אפילע די לעצטע רעגעס, און װוידער געזאָגט -- דערפרייט זיך, װאָס ער האָט זיך עס דערמאָנט: -- לעבן יעוובאז האָב איך געזען -- מענטשן לייענען א פּאפירל, װאָס איז צוגעקלעפּט צו א פּארקן, און דער דװאָרניק טרײַבט... איך האָב צוגעווארט אף אן אלטן, ער איז אָנגעקומען פון דאָרט: מע האָט די דײַטשן ארומגערינגלט בא סטאלינגראד, אלעמען. אונדזער סװאָדקע. און דאָ האָט מען הײַנטיקע נאכט אופגעריסן א בריק.. ער האָט דערהערט טריט פון הינטן און געזאָגט אײַליק, מיט א כריפּ: -- איך בין ניט קיין טאָטער. אנדערש ניט געקענט... א ייַד, אווראָס כאוט. פון פּאָלאָנע. א שוועסטער האָט מיר געשריבן פון סאראטאָוו. פארגעדענקט... צוגעקומען איז דער, װאָס האָט איבערגעזעצט. ער האָט אויסגערופן ניט הויך, אונטער- שטרײַכנדיק דערמיט די ערנסטקײַט פונעם געזאָגטן -- מער װי דרײַ מאָל ציילט מען ניט, איר װײסט... װער עס װיל לעבן -- איינס, צוויי, דרײַ -- שלײַדער! קיינער האָט זיך פון אָרט ניט גערירט. עס האָט בלויז געהערט זיך אין ברייטן האלבקרניז: א סאך ברוסטן אָטעמען קימאט אײינצײַטיק ארײַן די לופט און אָטעמען זי לאנגזאם ארויס. אין אָט די רעגעס -- פון פאסאזשיר-וואגאָן האָט װידער געמאַכט עטלעכע שפּאן דער לאנגער, אין שווארצן, מיטן אווטאָמאט אין דער האנט, און אים איז נאָכגעגאנגען נאָך איינער, אויך מיט אן אװטאָמאט, -- אין אָט דעם מאָמענט האָט אין דער שערענגע, אין יענעם עק, װאָס איז געווען נעענטער צו ליאָניען, עמעצער, א סוטולעוואטער, מיט א קורצער פויגל-נאָז און מיט אן ארויסשפּארנדיקער אונטערשטער קין, האסטיק אויסגעבויגן דעם גוף אף צוריק, ברייט פארמאָסטן דעם פויסט און געװאָרפן א פּלאטשיק שטיינדל, װאָס האָט עטלעכע מאָל זיך איבערגעדרייט אין דער לופט, ביז ס'האָט געטראָפן כאיטן אין אקסל. כאוט האָט, װי ניט גלייבנדיק, און ניט געײַלט אראָפּי געלאָזט דעם קאָפּ, קעדיי זען מיטן איינעם גאנצן אויג דאָס שטיינדל, װאָס איז ליגן גע- בליבן אין בלאָטע, בא זײַנע פיס, נאַר אף יענעם, װאָס האָט געװאָרפן, האָט ער ניט געקוקט! אף יענעם, װאָס האָט געװאָרפן, האָבן געקוקט סײַ די קריגסגעפאנגענע, סײַ די דײַטשן, כוץ אים, דעם געטראָפענעם. און דער סוטולעוואטער, -- ליאָניע האָט געשטוינט,, געפיבערט, גע- פלאמט פאר קאס און בושע, בושע אויך, ער האָט אים געקענט, דעם דאָזיקן!---דער סוטולע- וואטער האָט זיך א טאָפּטשע געטאָן אף דינע קרומלעכע פיס און געזאָגט: -- ניין, וי איר װוילט, און איך וויל לעבן ---איך בין ניט געלאָפ מיט די ווערטער איז ער ארויס צוויי טריט פון דער שערענגע. דער דײַטש מיטן קראמפיק-אָנגעשטרענגטן פּאָנעם האָט, אראָפּרײַסנדיק זיך אף א גאָרגל- דיקן פאלצעט, עפּעס אויסגעשריען צו די דײַטשן -- יענע, װאָס זײַנען געשטאנען לעבן דער טיר, און יענע, װאָס האָבן מיט די אוטאָמאטן זיך ארויסגערוקט פּאָרויס, נאָר מיטן פינגער האָט ער א רוֹף געטאָן בלויז איינעם, דעם קלײַענדיקן, און מיט דראָטיק-פעסטע טריט, ניט קיין אײַליקע, ---אזא גאנג באװײַזט, אז מע האָט מאכט און אז עפּעס איז אָנגענומען א בא- שלוס, --אװעקגעלאָזט זיך גראָד צום װײַטערן עק פון דער שערענגע קריגסגעפאנגענע, ניט דעם, װוּ דער סוטולעוואטער האָט געווארט. צוגעקומען צו דער שערענגע, האָט דער דײַטש מיט קענצייכנס (װער ס'האָט געװוּסט, האָט געװוּסט) פון א הויפּטשטורמפיורערי, ניט קיין אַנזיכטיקער, אזוי זיך, א מענטשל, קוואר, אויסגעמאַגערט, עפשער פון נידעריקע נעטיעס און זיטן, און מיט א בייז, פארגליווערט פּאַנעם, װאָס עס האקט עס דוֹרך א געשלענגלטע פארסט- ריגע פון דער ברעם, איבער דער געבראָכןפלאטשיקער נאָז, ביידע ליפּן און דער קרומער קין, --אָט דאָס פּאָנעם ווארפט אָן א מוירע, -- גענומען גיין פארבײַ די קריגסגעפאנגענע און יעדן איינעם, מיט קאלטע, שווארצע, אָפּשאצנדיקע אויגן,.--אָפּשאצנדיקע, צוליב װאָס!-- פארקוקט אין די אויגן. אזוי איז ער צוגעקומען ביז יענעם, דעם סוטולעוואטן און מיט א ביטל-באוועגונג פון דער האנט באפוילן װידער שטעלן זיך אין דער שערענגע. מער גאָר- נישט. איצט איז ער אװעק צום צעבלוטיקטן, מיט די געבונדענע הענט אף הינטן, נאַר ניט קיין קוק געטאָן אף אים, ס'הײַסט, א קוק געטאָן בלויז אף יענעמס פיס, דארע, הוילע, דאָרט, װוּ די קורצלעכע סאָלדאטישע גאליפע זײַנען פארשמעלט און װוּ מע טראָגט געוויינלעך אָב" + אן עסעס-קאפּיטאן. 44 מאָטקעס, אף די שווערע שיך, אײַנגעטאַפּטשעטע אין בלאָטע. אָפּגעשטעלט זיך לעבן דעם לאנגן דײַטש מיטן קליינעם קעפּל און ארויסגעבראכט איין װאָרט: -- מילבן.. .מילבן", -- געמיינט האָט ער ניט נאָר די, װאָס זײַנען געשטאנען אין דער שערענגע, און ניט נאָר די, מיט וועמען עס זײַנען אָנגעשטאָפּט געווען די טעפּלושקעס, -- מע האָט פון דאָרט ווידער ארויסגעקוקט, בייס דער שיסערײַ איז מען פארשווונדן, -- מילבן ---האָט ער געמיינט אויך די, װאָס זײַנען געשטאנען הינטער אִים! דײַטשן ---אָבער דאָס זײַנען אויך מילבן, און אוואדע איז א מילב דער קלײנקעפּיקער, דראַנגעוואטער אוגענטאל, פּעטער... ער, ווילהעלם מאָלטקע, װאָס האָט פאר דרײַ טעג געהאט אוועקגעלייגט אין באביייאר זיבעציק טויזנט, שרײַענדיקע, שילטנדיקע, צאפּלענדיקע, ---ער, דעריקער -- ערז די, װאָס העלפן דערין, זײַנען ניט קיין סאך מער ווערט, איידער זייערע שיסנדיקע אװטאַמאטן (און דאָס איז דען געווען דער אַנהײב זײַנער, דער באביייארז אָנגעהױבן האָט ער, אָדאָ, פון יענער-זײַט פּירענײיען, נאָר דער באביייאר איז שׁוֹין טאקע געווען עפעס גאָר באדײטנדיקס, און װײַטער, אוב ס'האָט זיך אפילע געמאכט קלענערס, איז עס אין אלגעמיין ---גרויס), ער, אז ער זאָגט -- מילבן, קען ער עס זאָגן און האָט דערבײַ א געפיל, װאָס עס װײסט פון אים אוואדע א קיניג, א גאָט, אוב געטער זײַנען ערגעץ דאָ אין הימל צי אף דער ערד.. געטער -- איינער קאָן ניט זײַן, און איבער געטער איז קיין גאָט ניטאָ, יעדערער איז פאר זיך אליין -- גאָט. זאָס איז זײַן. מאַלטקעס, איבערצײַגונג, און ער האָט זיך דערבײַ זײַנעם א מייף ער טוט דאָס זעלבע, װאָס דער פיורער, צי נאָך אזעלכע ענלעכע, און שטרעבט צום זעלבן, און גרעסער צי קלענער איז דאַ ניט שײַעך, פאר דעם איז קיין מאָס ניטאָ -- ס'איז הערשאפט, ס'איז -- װי איך ויל, און די עמעסע האנאָע איז -- פארניכטן, טאקע װײַל דאָס. װאָס װערט פארניכטעט, איז, יעדנ- פאלס, בא זיך, בא דעם, װאָס קומט אום, טײַערער פון אלץ... מילבן! אָט װאָלט עֹר ארויס- געבראכט אן אנדער װאָרט, מאָלטקע: שיסף --און די דאָזיקע שערענגע װאָלט ליגן געבליבן אף דער ערד, און די טעפּלושקעס װאָלטן צעלעכערט געװאָרן, אז קיין איין לעבעדיקער זאָל דאַרט ניט בלײַבן. און ווער-עס-איז פון די, װאַס שטייען הינטן. צי אפילע פעטער, װאָס שטייט באנאנד, װאָלטן, ווען עֹר, מאַלטקע, געפינט דאָס פאר צוועקמעסיק, צי פּאָשעט, וען עס פארווילט זיך אים גוט, ניט װאָס סטאם געפאלן טוט ---מיט אזעלכע טוט מען עס אנדערש, מע שיקט זי נאָך דער קויל אפן פראָנט, װײַל-- זי האָבן פארזען א קלײניקײַט, אז די טיר אין איינעם פון די אװטאָבוסן, אין וועלכע מע האָט באנאכט געפירט די קריגסגעפאנגענע אהער, צו דער סטאנציע, עפנט זיך אליין פון זיך, בייס דער אװטאָבוס שפרינגט אונטער, און די וואכלײַט האָבן געדרעמלט, האָבן צווייען פון די קאַנװאָזרטע באשטימט זיך א לופטער טאַן.. נאָר--געטער, זאָל עס הייסן אזוי. אָט די, אין דער שערענגע און אין די פייוואגאָנען געהערן אן אנדער גאָט, און דאָס, װאָס מע דארף זיך מיט דעם רעכענען, רירט ניט אָן זײַן, מאַלטקעס, אייגנליבע. א טיגער ווערט ניט װײיניקער פון דעם, װאָס ער איז, כאָטש ער האלט זיך אלעמאָל אין זײַן וואלד, זײַנע װועלדער, װוֹ ער פארצוקט. די דאָזיקע געהערן פריץ זאוּקעלן -- דעם רײַכסבאפולמעכטיקטן פאר מאַביליזירן ארבעטס"קראפט, זאוּקעל האָט אף זי זײַנע אויסזיכטן. א ביסל איז יעס טאקע ניט לוט זאוקעלס אמט -- קריגסגעפאנגענע, ער האָט צו טאָן מיט מאָביליזירטע, פרײַװיליק צי מיט צוואנג, נאָר אז ניט דאָס, ניט יענץ דערגרייכט ניט די נייטיקע מאסשטאבן, און ערגעץ מוז מען פארשטעקן א לאַך. איז קלאַר, אן סאיז א צונויפגערעדטע זאך אוֹן מע דארף דאָס פארשטיין. אלציינס. בא זאוקעלן, ערגעץ אין א שאכטע, צי אף א זאװאָד אונטער דער ערד, װעלן זי אויסטריקענען, די דאָזיקע, וי פליגן אין א פארמאכטער קיילע... פליגן אין א פארמאכטער קיילע -- װויל.. און ביכלאל איז ער הײַנט גאָר א גוטער, ווילי מאָלטקע, א גוטער פאר דעם דאָזיקן דראַנג, פּעטער אוגענטאל-= איינעם פון די, װאָס דינען אין זײַן, מאָלטקעס, איינזאצקאָמאנדע נאָך אָנהײבנדיק פון פּוילן ס'הייסט, געווען איז ער נאָך דעמלט, מאָלטקע, געהילף פון קאָמאנדיר און אן אונטערשטורמ" פיורער, פעטער האַט דאָס אלץ געזען, און אליין איז ער אוֹיך א ביסעלע געוואקסן -- פון א שטורמאן געװאָרן א ראָטענפיורער, האָט ער אים ארויסגעוויזן, מאָלטקע, אָט די ברייטהאר- ציקײַט, -- דערשלאָגן זיך בא גוטעפרײַנט, פאראן אזעלכע, מע זאָל דעם ראָטענפיורער פאר- טרויען אָט די זאך, אָפּפירן דעם עשעלאַן קריגסגעפאנגענע קֵיין דײַטשלאנד, און דאָס װועט דערלויבן פעטערן פארלענגערן אף צוויי װאַכן זײַן אַרדנטלעכן אורלויב. נאָך צװוײי װאָכן צוגאָבלעך צו א כוידעש, קאָן מען אפילע א שמײַס טאַן קיין רוים, פארװאָס יט, קיין פאי ריזש, זען א ביסל מוידן, איידעלע, װי מאלאָכים, און לײַדגשאפטלעכע. װי שיידים, אויסטריע- קען א ברונעם װײַן. נו, און אלס דאנק, װעט פּעטער פארהאנדלען דאָרט, אין יענע שטעט, זײַן, מאָלטקעס, קאַלאַראדאָ -- דאָס. װאָס ווערט דאָ ארויסבאקומען ניט אין דער ערד, נאָר 35 דאַס, װאָס מע באקומט בא די, װאָס דארפן אוועק אין דער ערד, -- קאַלאָראדאָ. פארוויקלט אין א קליין פּעקעלע -- דאָרט, אף מײַרעװ, איז דער קורס גאר אן אנדערער... און װאָס אָני באלאנגט די דאָזיקע, אין דער שערענגע, מיט די שטיינדלעך אין די הענט, איז עס פּעטער אוּגענטאלס אן אײַנפאל, געמיינט בא אים, בא מאָלטקען, אויסנעמען און אויסקויפן זיך פאר דעם, װאָס האָט פּאסירט. פּעטער איז דורכגעגאנגען א שול, עפּעס באָמבלט זיך שױן בא אים אין קאָפּ. נאָר אויב---א וואנט, איז זאָל בלײַבן א בײַל אף פּעטערס שטערן. ער, מאָלטקע, װעט פּראָסט ראטעווען די לאגע-. אָט װאָס ס'האָט באטײַט דער זאָג .מילבן", א זאָג, פון אלע זײַטן אן אָפּגעװױגענער. מאָלטקע האָט אויסגעקערעװעט דעם קאָפּ צום קלײַענדיקן, װאָס איז מיט אָנגעשטרענגט- אונטערגעהויבענע אקסל געשטאנען עטװאָס בא דער זײַט, א טראָט הינטער אים. מיט א הייב פון דער קרומער קין האָט מאָלטקע אָנגעװיזן אף דעם סאָלדאטס שפּיז אינעם שיידל און שטום א פיר געטאָן די אויגן אף דעם געכאפּטן קריגסגעפאנגענעמס פּלײצע. דאָס דראַט, מיט װעלכן כאיטס הענט זײַנען געבונדן געווען, האָט זיך אײַנגעשניטן אין זײַן לײַב, די צונויפגעקאָרטשעטע פינגער, װײַסע, אנטבלוטיקטע, האָבן זיך קוים באוועגט. דער קלײַעני דיקער האָט מיט פריילעכער גרײיטקײט ברייטער צעעפנט די אויגן, ארויסגעכאפט די שפּיז, א הייב זיך געטאָן אף די שפּיצפינגער, אי קעדיי אויסקומען העכער, אי קעדיי אונטערגאנ- ווענען זיך שטיל -- די שארף איז ארײַן אין דער עטװאָס געבויגענער פלייצע, אונטער דער לינקער לאָפּעטקע. ווען דער קלײַענדיקער האָט זיך שוין געייסעקט באם האַרוג, װאָס איז געפאלן אף א זײַט, באמיט זיך דערלאנגען די שפּיז, האָט מאָלטקע געזאָגט צו אוגענטאלן: -- וויפל זײַנען בא דיר געלאָפן, פּעטער? ווירקלעך, בלויז צוויי? דאַ האָסטו אנדערע צוויי באם טױער! א פארצאפּלטער פוֹן דעם, װאָס עס האָט זיך נאַרװאָס אָפּגעטאָן, האָט ליאָניע ניט גלײַך באמערקט, אז א פינגער טײַט אף אים.. |א. א שפּרונג אין דער נאכט. װער װעט אויסגעשניצט זײַן אפן הילצערנעם ציילעם? צעשיידטע אין אָנהײב וועג 1 ליאָניע איז ארײַן אין דער טעפלושקע, װוי אין א צװייענדיקן קאפקאן. ערשטנס, די טעפּלושקע אליין, און דער דאָזיקער גאנצער עשעלאָן-- ערגעץ דארף ער אָפּגעשיקט װוערן, אנדערש װאָלט מען איצט, ווען מע רייניקט אָפּ די סטאנציע, ניט געהאלטן דאָ דעם צוג. און דאָס אויך--מע האָט ניט געשאַסן אין דער שערענגע, און אים, ליאָניען, און אָטאָ נאָך איינעם, ארײַנגעװאָרפן אהער אָנשטאָט די צוויי, װאָס פעלן. הייסט עס, א די דאָזיקע האָבן דאָ ניט צו שאפן איבער די קריגסגעפאנגענע, זי זאָרגן אפילע, אז די צאָל זאָל שטימען. א שטיקעלע טרייסט איז אין דעם געווען, אָבער פונעם געדאנק, אז עס שטייט פאָר א װועג, און עפשער א לאנגער, איז געװאָרן א לאָך אין הארצן. דאָ, אין קיַעװו, איז אויך געווען גענוג שװער, און אלעמאָל האָט געדריקט די אומבאװוּסטקײַט, נאָר דאָך--א היים: אָלגע, נאטאשע, און יערעמיי פאָמיטשעס שטוב, און יערעמיי פאָמיטש אליין, און שעשענקאָ, און רעדוטני, און דאָס גאנצע קייטעלע, אין װעלכן מע איז אָנגעשלאָסן, און ס'איז טאקע ניט סטאם גערעדט ---ס'איז געטאָן.. נאָר דאָס, װאָס האָט פאר ליאָניען פארוואנדלט די טעפּלושקע אין א צװייענדיקן קאפּקאן, האָט אײַנגעשלאָסן נאָך צוויי געפארן, װעלכע ער האָט דערװשל בלויז פארייניקט אין געדאנק. איינע האָט געקאָנט קומען פון יענעם, װאָס האָט געװאָרפן דעם שטיין, און האָט ניט נאָר אויסגעזען קענטלעך--מע האָט אים נישט געקענט ניט דערקענען, ---ס'איז ער. די צװייטע-- פון קארפּאַ בוזיוקן, ליאָניע האָט שוין געװוּסט, אז דעם, אין דער ברעזענטענער ספּעצאָװוקע, רופט מען אזוי, און אז ער איז טאקע א דװאָרניק; דער קאסדיק-עקבערנדיקער בליק פון בוזיוקס אַן סאָפּעק טרענירטע אויגן האָט, הייסט עס, ניט סטאם געשראָקן, און דאָ, בא דער טעפּלושׂקע, האָט ער שוין עפּעס געזאָגט אויך. דער קלײַענדיקער, ער האָט זיך שוין אָפּגעפּאָרעט באם דערשטאַכענעם, האָט גענומען טרײַבן זי ביידן צו דער טעפּלושקע, און דער צווייטער האָט ניט װאָס זיך אײַנגעשפּארט, ניט געװאָלט גיין, ער איז געגאנגען, נאָר פארצווייפלט געמאכט מיט די הענט, געביסן זיך 36 די פינגער, און מיט א דין, וויינענדיק, מאמעש װײַבעריש קאָל געשרזען: ,מיך טאָר מען ניט פארנעמען, פאן, מע נעמט מיך קיינמאָל ניט, איך בין א דװאָרניק, קארפאָ. בוזיוק.. אוי, פּאנאָטשקי, זאָל מען אָנקלינגען אין דער ראיאָנער אופּראװע!" און צו ליאָניען, מיט א ווילד- צעקרימט, רוט פּאָנעם, און מיט אויסגעראטשעטע אױגן: ,זאָג אים, זאָג אף דײַטש, דײַנע קענען דאָך דײַטש-- װאָס שװײַגסטו!" אָט: ,דײַנע קענען דאַך דײַטש.. דײַנע..* דאָס איז דער צווייטער קאפּקאן. אי יענער, װאָס האָט געװאָרפן דעם שטיין, און ליאָגיע װײסט, אף װאָס ער איז ביכלאל פייוק, אי קארפאָ בוזיוק--- פאר ביידן קאָן ער װערן א כייפעץ, מיט וועלכן מע װעט װעלן, אויב ניט אויסקויפן זיך אינגאנצן, איז כאָטש אויסנעמען בא די דײַטשן, נאָר ליאָניע האָט געטראכט אויך אזויגס (ער איז געבליבן שטיין בא דער טיר, און קארפּאָ האָט פון אָנהײיב אויך זיך צוגעשפארט דאָרט מיט אן אקסלו מע איז ארײַן אין דער טעפּלושקע די לעצטע, אלע האָבן שוין פארנומען זייערע ערטער, צי אפסנײי פארכאפט פלאץ-- ווער אפן דיל, װוּ ס'איז גאנץ שיטער אָנגעשאָטן געווען שלעכטישמעקנדיקע שטרוי, װוער אף די דורכויסיקע נארעס פון ביידע זײַטן): מע האָט די שטיינער נישט געװאָרפן ניט פרזער, ווען כאוט איז פּראָסט געווען איינער, וי אלע, נאָר װאָס האָט געמאכט פלייטע, ניט שפּעטער ווען ער איז שוין געווען אזא, װאָס איז אין אלע אומשטענדן פארורטיילט. מע האָט די שטיי" נער ניט געװאָרפן, געבליבן מענטשן. דאָס האָט געשטארקט. װאָס זשע יאָ--ניט קארפאָ, ניט יענער, דער גוטיבאקאנטער, װעט זיך מיט קיינעם ניט אייצען.. דער גוט-באקאנטער" די באָבע פלעגט זאָגן: ,א געוועזענער פרײַנט -- איז דער געפערלעכסטער סוינע". און בענטשן פלעגט זי ,זאָלסט האָבן גוטע באגעגענישן". איז אָט -- באגעגענישן.. ליאָניע האָט געזוכט מיט די אױגן יעגעם. װאָס האָט געװאָרפן דעם שטיין. פון טיפער געפּלעפּטקײַט, איז אין קאָפּ אפילע ניט אופגעקומען דאָס גאנצע שלעכטס, װאָס יענער האָט אים געטאָן. עס האָט זיך געדרייט אין מויעך: .דאָ איז ער ערגעץ. װי זיצט עמעצער, װי ליגט עמעצער לעבן אים!" גערעדט האָט מען שטיל, און ליאָניע האָט אי ניט געהערט קלאָר, אי ער איז נאָך ניט אימשטאנד געווען הערן ---וועגן װאָס. מע האָט דעריקער אײַנגעהערט זיך, װאָס עס קומט פאָר אינדרויסן, אָנגעזאַנט דאַס איינער דעם צווייטן. דײַטשן האָבן זיך איבערגערופן, ווען נעענטער, ווען װײַטער פון דער טעפלושקע, אַט האָבן א קלונג געטאָן די בופערס---מע האָט צוגעטשעפעט א לאַקאָמאָטיוו. זײַן סאָּען האָט שוין גאָר פארטויבט די קלאנגען פון אויסן און די רייד אין וואגאָן. אוועק צו אלע---אף איינער פון די נארעס, צי אפן דיל---האָט ליאָניע אלץ ניט גע- קאַנט. דאָ, בא דער טיר, ניט האָבנדיק געמאכט די עטלעכע טריט װײַטער, האָט ער נאָך פארט װי ניט צעשיידט זיך מיטן געפיל פון יענער בעערעכדיקער פרײהײַט, װאָס ער האָט פארלוירן. מיטאמאָל האָט ער באנומען, אז קארפאַ בוזיוק האָט פון אָנהײב אויך איבערגע- לעבט דאָס זעלבע, נאַר אָט האָט קארפאַ. דערלאנגט פון דער הויזן-קעשענע א קליין זעקעלע טוטין, שוועבעלעך, א טראכט געטאָן, ווידער באהאלטן דאָס אלץ, און דורכגעגאנגען זיך הין און צוריק לענגויס די נארעס. ער האָט א קוק געטאַן אף די נארעס, דערנאָך---אונטער זיי, געשפּאנט איבער פיס, װאָס דאָבן פון דאָרט געסטארטשעט אפן דיל, און איז פארשווונדן ערגעץ אונטן, אין א וינקל. ליאָניע האָט מיט א צעיאטרעט הארץ א טראכט געטאַן: .אָפּגע- שארט זיך פון מיר, צוערשט--אָט דאָס.." אינגיכן האָט דאָרט, אונטן, אופגעלויכטן א שוועבעלע, ליאָניע האָט דערזען דארע הענט. װאָס צוען זיך צום טוטין, פארוואקסענע טענע- מער, אָנגעשטרענגט-אופגעלעבטע. נאָך עטװאָס שפּעטער האָט שוין פון דער רױכיקער טונקלקײַט זיך דערטראָגן קארפּאָס קאָל מיטן כאראקטעריש-צוכליפּענדיקן קװיטשיקל; -- דאָס װײַבוּ שטארק װיינען נאָך מײַן קאָפּ װעט זי ניט. מע דארף אליין װיסן. װאָס דער קאָפּ איז ווערט. איינער, זייער א דארער, מיט אײַנגעפאלענע שלייפן, װי בא א דיסטראָפיקער, מיט טונ- קעלע. קרענקלעך-צוגעדעמפּטע אויגן, איז אראָפּ פון דער נארע, װאָס לינקס, שטיין געבליבן לעבן ליאָניען, שטיין געבליבן דערפאר, װײַל א צווייטער האָט געטאָן זײַן נויט בא דער קװועריאָפּגעשניטענער העלפט פון אן אײַזערן פעסל, מע האָט געמוזט צוווארטן, און האָט, נאָך א טרוקענעם הוסט, געזאָגט: -- װאַלסט ארוף אף דער גארע, דו.. דאָרט איז דאָ פּלאץ. עפשער האָט ער זיך געשעמט, דער דאָזיקער, פאר ליאַניען, װאָס קומט אויס אנטקעגן דעם פעסל, און עפשער האָט אים סטאם פארכידעשט זײַן שטיין בא דער טיר, נאָר ליאָניע האָט געפאָלגט. אף דער נארע איז טאקע געוען פּלאץ, װײַל עטלעכע זײַנען ניט געלעגן, מע איז געזעסן צונויפגעדריקט לעבן פענצטערל, דעם ליוק, ארויסגעקוקט אין הויף, סטאם געכאפּט לופט. אף ליאָניען, ווען ער האַט זיך צוגעזעצט באם ראנד פון דער נארע, האָט מען 37 צוערשט געקוקט שװײַגנדיק, בלויז װען ער האָט גענומען זוכן מיט די אויגן אן אָרט, קעדיי זיך צולייגן, האָט עמעצער געפרעגט: -- ביסט פון צווייטן באצירק, צי װאָסּ -- ניין, ביכלאל א נײַער. -- אהא, -- דאָס האָט זיך שוין אָנגערופן אן אנדערער, אַן כידעש, וועלכן מע האָט געי קענט דערווארטן, ---א קעווער, הייסט עס1 ליאָניע האָט געענטפערט ניט באלד. ער האָט א טראכט געטאָן, אז מע דארף שוין אָנהײבן ענדערן די בזאָגראפיע, און כאָטש ער איז געווען מיד, אויסגעשעפט און ניט געקאָנט דורב- טראכטן אלץ גענוי, האָט ער לעכאָלהאפּאָכעס געזאָגט: -- אליין בין איך פון װײַט, געבליבן דאָ שטעקן. -- אהא, און די סװאָדקע--װועגן דער סװאָדקע האָסטו אויך געהערט! -- ניין, ס'ניט אויסגעקומען, נאָר וועגן דער בריק, -- ליאָניע האָט דערפילט, אז א פלאם טוט װי א ברי זײַנע באקן, -- וועגן דער בריק ווייס איך -- אופגעריסן.. -- טוען דאָ, הייסט עס, עפּעס אונדזערע אין שטאָטו איין רעגע האָט ליאָניע מוירע געהאט, אז ער קאָן זיך ארויסכאפּן מיט אן איבעריק װאָרט. עס האָט זיך זייער געװאָלט זאָגן: .איך אויך". און שוין קעדיי לינדערן די פּײַן פון מוזן שװײַגן, שװײַגן פאר אָט די מענטשן, װאָס האָבן פארדינט די טרייסט, די פרייד, האָט ער זיך פארקליבן װײַטער אף דער נארע, אויסגעדרייט זיך אף א זײַט, א רוק געטאָן די פויסט צוקאָפּנס און צוגעמאכּט די אויגן. ליאָניע האָט געהערט---מע האָט פאָרגעזעצט א שמועס, װאָס האָט זיך דאָ פריער אָנ- געקניפּט: -- איז אָט זאָג איך: אין אזא אויסזען -- לויפן? -- װאָס זשע, ער האָט זיך געקאַנט צופּוצן? בעטן בא דיר דאָס העמד, בא מיר--די שטיוולז א רעגעו -- אוֹן פארװאָס האָט דער אלטער, וועלכן ער האָט אָפּגעשטעלט, ניט אוועקגעפירט אים צו זיך! מיסטאמע דאָך א גוטער אלטער, אונדזערער. -- זעסטו, דאָס קאָן מען שוין נאָר פרעגן. מאלע װאָס ליאָניע האָט געווארט: עפשער װעט מען עפעס זאָגן װעגן דעם, װאָס האָט געװאָרפן דעם שטיין? אלץ מער װוערטער, פראזעס האָט ער דורכגעלאָזט פארבײַ דעם אײַנדרעמלענ- דיקן מויעך, נאָר צוגעהערט זיך און געהאלטן איינס אין קאָפּ: ,אזוינס זאָל דורכגיין סטאם אזויז װי קאָן עס זײַן?" מיט אָט דער פראגע איז ער אײַנגעשלאָפן, ליאָניע האָט זיך אופגעכאפּט און פארשטאנען: .מע שלאָגט אים". אונטן, צװישן ביידע נארעס, האָבן זיך געהערט בייזע, צוגעשטיקטע שטימען, עמעצנס אן אויקען. עס האָבן געטו- פּעט פיס, ס'האָבּן זיך דערטראָגן אויך אנדערע קלאנגען --א ריגעווען פון קערפּערס, װאָס האָבן זיך צונויפגעשטויסן, אין ענגשאפט, קלעפ. ליאָניע האָט דאָס אלץ אופגענומען דורך א מעטאלן, רעגלמעסיק, צוגעטעמפּט געקנאל און טייקעף באנומען אויך: ,מע פאָרט". דאָס, װאָס מע פּאָרט, האָט אויסגעלאָשן אין אים די פרייד, ניט אינגאנצן קיין פרייך -- די באפרי- דיקונג, װאָס מע שלאָגט, און באלד האָט ער געפּױיעלט בא זיך: קיין שאָדנפרײיד אין דאַ ביכלאל ניט שײַעך. ער האָט אפילע ניט געװאָלט זיך אופהייבן, זען דאָס אלץ, כאָטש פיל פון די, װאָס זײַנען פריער געלעגן און געזעסן אף דער נארע, האָבן זיך צוגערוקט צו איר ראנד. אף דער אנטקעגנדיקער -- אויך דאָס זעלבע, מע האָט געקוקט אף אראָפּ. ליאָניע האָט געװאָרפן א בליק צום ליוק: נאכט? נאָר באלד זיך געכאפּט: וועלכע נאכט, אין וואגאָן איז האלב-טונקל, אָבער ניט פינצטער, די שײַן איז אלץ א באטאָגיקע! דורך דעם שטעכיקן דראָט, װאָס האָט פארצויגן דעם ליוק, האָט ער באמערקט פּאסן רעגן און שניי, און דאָס דראָט איז נאס געווען, טראָפּנדלעך האָבן געציטערט דעריקער דאָרט, װוּ די שטעכלקעס זײַנען אָנגעדרײט.. אונטן, אינעם דורכגאנג, איז שטיל געװאָרן און ס'האָט זיך דערהערט עמעצנס קאָל, א קאסדיקישטרענגס, נאַר א בוילעטס, װי בייס מע װייסט --יעדעס װאָרט שמײַסט: -- טוליע אָפּ די מאָרדע, סטארשינא יאצקאָ! טו א קוק, עפשער װעסטו מיך דערקענען? האַסט נאָך באקומען ניט פאר אלץו. ,סטארשינא יאצקאָז" -- איצט האָט ליאָניע זיך א כאפּ געטאָן פון זײַן אָרט, דערקליבן זיך אף די קני צום ראנד פון דער נארע. עטלעכע זײַנען געשטאנען אופגערעגטע, צעקאסטע אינעם דורכגאנג צװישן די נארעס, און עמעצער איז געלעגן אפן דיל, באם האלבן פעסל, פון וועלכן דאָס דיקטענע דעקל האָט זיך אראָפּגערוקט. געלעגן איז דער דאָזיקער אף דער 38 פּלײצע, מיט די הענט פארשטעלט דאָס פּאַנעם און דעם קאָפּ. בלויז די עלנבויגנס האָבן געסטארטשעט ארוף. די פיס. אף וועלכע עס זײַנען געווען שטיוול מיט שמאָלע, צעריסענע כאָליעװעס, האָט ער אונטערגעצויגן, קעדיי באשיצן דעם בויך. און עפשער, קעדיי ענטפערן אף די קלעפּ, װאָס האָבן נאָך געקענט קומען קרומע, דינע צירקוליפיס--אָט דאָס איז געווען דאָס איינציקע, װאָס ליאַניע האָט דערװײַל געקאָנט דערקענען. נאָר---אסטארשונא יאצקאָ"? ---עפּעס ניט אזוי.. דעה, װאָס איז אמנאָענטסטן געשטאנען לעבן דעם אומגעוואלגערטן---מיט. צונויפגע- דריקטע פויסטן, ארויסגעשטעלט א פוס צוֹם שלאָגן---איז געווען זייער א דארער. אפילע דאָ, װוּ אלע זײַנען אויסגעמוטשעטע, שרעקלעכע, האָט ער זיך אויסגעטיילט. נאָר עפעס אין אין אים געווען א קויעך, צי דער קאס האָט אים צוגעגעבן קויעך. האסטיק, צאָרנדיק האָט ער א בליק געטאָן ארוף, און ליאָניע האָט אָפּגעמערקט נאָך עפעס-- א קאָסאָקער, -- --ניט פאר אלץ. ספּארטאנאָווקע, בא דער װאָלגע, באם דײַטשישן מאיאָר אין בליג- דאזש -- געדענקסט!? ביסט געווען דער איבערזעצער, װען מע האָט מיך געקאטעוועט. נאָר דאָס איז אויך ניט אלץ. האָסט אויסגעגעבן.. אָט דעם עלטערן לייטענאנטס, -- דער קאַסאָקער, ער האָט אינגאנצן געציטערט פאר אופרעגונג, האַט א נייג געטאַן דעם גוף אין א זײַט, קעדיי יענער, װאָס איז געלעגן, זאָל זען דעם שלאנקן, אויך זייער אן אויסגעדארטן, ציגײַגעריש- טונקעלן באָכער אין ציווילע קליידער, וועלכער איז אן אָנגעכמורעטער געשטאנען היגטן -- דעם עלטערן לייטענאנטס װײַב, און זײַן קינד, א פיצל, װאָלט מען איבער דיר געשאָסן. און נאָך צוויי אלטע, און אן אלטיטשקע. איך װעל דיר אלץ דערמאַנען.. מײַן קויל האָט דיך דעמלט ניט דערטאפט, ביידע דײַטשן --יאָ, און דיך, הנידע, ניט.. אוֹן דאָ, אפן צוייטן באצירק האָסטו אָנגעטראָפן, ניט אפן ערשטן. איך װאָלט דיר לאנג דעם קרומען רוקן איבערגעבראָכן, דע- זינפעקטאָר פאסקודנער, הנידע! אנו, שטיי אוף! שטייענדיק באקוסו. צווייען האָבן פון הינטער דעם קאַסאָקן און דעם ציגײַנערישיטונקעלן, װאָס האָבן זיך ניט גערירט פוֹן אָרט, געװאָרפן זיך אופהייבן דעם, װאָס איז געלעגן. ער האָט ארויסגעלאָזט א פארצווייפלט געשריי, קײן װערטער האַט מען ניט פאנאנדערגעקליבן, ס'איז געווען א װויענדיק געוויין, נאָר אופגעהויבן האָט מען אים, און װײַל שטיין האָט ער ניט געקענט, צי ניט געװאָלט, האַט מען אים געהאלטן אונטער די פאכוועס, אָפּגעריסן זײַנע הענט פונעם פּאַנעם און פארדרייט זי אף הינטן. איצט האָבן װידער זיך א שאָט געטאָן קלעפּ--- מיט פויסטן, מיט די פיס. געשלאָגן האָט דער קאָסאַקער, דער עלטערער לייטענאנט האָט צוגעקוקט דאָס, געווארט... ליאַניע האָט געפיבערט, -- קיין מיטלײַד האַט זיך בא אים ניט דערוועקט ---פונוואנען-- נאָר עפּעס איז ער געווען אי אנטוישט, אי צעמישט: מע שלאָגט דעם סטארשינא יאצקאָ, און ס'איז דאָך ניט יאצקאָ, ס'איז אן אנדערער, דער, װאָס ער, ליאַניע, קען אימו קארפּאַ בוזיוק האָט זיך אומגעדרייט צווישן די, װאָס זײַנען געשטאנען אונטן. ער האָט עפּעס גערעדט, געהאוועט. אָט האָט ער אזוי װי אונטערגעהעצט די, װאָס שלאָגן, און אָט, קנייטשנדיק מיט די אקסל, קריַמענדיק דאָס ברייטע פּאָנעם, עפּעס געטײינעט צו איינעם, צו א צווייטן. ליאָניע האָט געזען ---דער דװאָרגיק איז שוין דאָ א היימישער. מיטאמאָל האָט קארפאָ שטארקער אָנגערוקט די קעפּקע, א שפאן געטאָן פארבפי דעם עלטערן לייטענאנט, אָנגעכאפּט דעם קאָסאָקן פאר אן אקסל, אָפּגעשלעפּט אים עטװאָס אף צוריק, און, א קלעצלדיק-פעסטער, מיט צעשפּרייטע הענט געשטעלט זיך אפן קאָסאַקנס אָרט, מיט דער פלייצע צו דעם, וועמען מע האָט געשלאָגן. -- האָדי, -- האָט קארפּאָ געזאָגט מיט װאָגיקער געלאסנקײַט אין קאָל, כאָטש דאָס קווי- טשִיקל זײַנס האָט זיך אויך דערהערט, -- גענוג, כעוורע! ניט גוט, אײַ, אײַ; אלע קעגן איינעםו דער עלטערער לייטעגאנט, ---זײַן ציגײַנעריש-טונקל פּאָנעם, דין און שטרענג א גע- צייכנטס, און עפשער, װײַל עס איז אזוי אויסגעצערט געווען -- נאָך מער אן אָפּנס, א קלאָרס, פול מיט וילן און באדאכטקײיט. ---האָט זיך שטארקער אָנגעכמורעט, נאָר צו זען -- עפעס א גרענעץ האָט ער זיך שוין אָנגעמערקט, -- און איינער קעגן אלע--איז גוט?--האָט ער הארב, ניט הויך געפרעגט,--- ניט געשמעקט, ניט געלעקט -- מיש זיך ניטוּ קארפּאַ האָט אראָפּגעלאָזט אײַן האנט, די רעכטע, פארדריקט זי אין א פויסט. ער האָט שנעל ארומגעלעקט מיטן שפּיציקל פונעם צונג די גראָבע; צעעפנטע ליפּן, געװאָרפן מיט די אויגן, גרויע, אָנגעשפּיצט-וואכע אף רעכטס, אף לינקס: עטװאָס אויסגעקערעוועט דעם גוף, און מער ---דעם קאָפּ אף צוריק, האָט ער געזאָגט צו די, װאָס האָבן געהאלטן דעם געשלאָ- גענעם (יענער האָט שטארקער צעויקעט זיך, זוכנדיק מיטלײַד); האָסְט דאָ 39 -- זעצט אים דערװײל אװעק, כעוורע, מיר װעלן א רעד טאָן, און זאָל ער א ביסל אָפּעטעמען. מע האָט ניט געפאָלגט, נאָר קארפּאָ האָט דאָס אזוי װי ניט באמערקט. פאר די, װאָס האָבן אונטערגעהאלטן דעם געשלאָגענעם, האָט ער זיך געמעגט ניט שרעקן--מע שטייט טאקע הינטן, נאָר די הענט זײַנען פארנומען. ער האָט װידער געזאָגט, מיט נאָך מער דעראָבערטער זיכערקטט: -- וועגן דעם, װי עס איז געווען בא דער װאָלגע-- װוייסן מיר ניט. לאָמיר עס ניט טשעפּען. פארפאלן. עפשער זײַנען מיר גאָר אלע פארפאלן. אזויז און קיינער, באקומט זיך, איז איבער אים ניט אומגעקומען. אזוי: און דאָס פארשטיי איך אויך---א מענטש קען דײַטש, מע הייסט אים איבערזעצן--מוז ער. אָט האָט מען דאָך אײַך אלעמען געהייסן גראָבן בורעד קעס, האָט איר געגראָבן און אפילע קיין רויען בורעק ניט געטאָרט אופעסן-- געװאָרן אלע, וי די שיידים.. אזויז דאָס יאָ, ער האָט געװאָרפן דעם שטיין. נאָר איך ווייס ניט-- װאָס איז געווען די קינאָ מיטן זשידאָקז ווארף יאָ, ווארף ניט--ער האָט נאָך גרינג אויסגעשפּיגן די נעשאָמע:.. מע האָט געשוויגן, שווער געאָטעמט-- אי די, װאָס זײַנען געשטאנען הינטן, אי די, װאָס האָבן פון ביידע זײַטן אראָפּגעקוקט פון די נארעס. איצט האָט מען געדארפט שלאָגן צווייען, דערבײי איז דער צווייטער געווען אָנגעגאָסן מיט גװוּרע. אָבער ניט נאָר אין דעם איז עס געגאנגען -- ער איז, אויב מע װיל, ניט שולדיק אין גאָרניט. ער שטעלט זיך אײַן פאֹר דעם דאָזיקן, איז ער עפשער סטאם א גוטער, אָט שמייכלט ער שוין פּראָסטלעך, פרידלעך, א ביסעלע כיטרע, נאָר ניט בייז. ליאָניע איז קוים אײַנגעזעסן אף דער נארע, נאָר -- געזעסן. אראָפּשפּרינגען, זאָגן עפעסד וועגן דעם, וועמען מע שלאָגט, װאָלט ער דארפן א סאך דערציילן. נאָר פון סאמע אָנהײב דארף ער אים אָנרופן אנדערש -- דאָס קאָן פארפּלאַנטערן אלץ. גלײַכער צוּווארטן. און װאָס ס'איז שײַעך קארפּאָן --איז זעט מען דאָך אים שוין אליין. װאָס יאָ, אויב עס װעט האלטן בא א געשלעג, וועט ער א שפּרונג טאָן בוזיוקן גלײַך אף די אקסל. נאָר עס זײַנען געלאָפן די רעגעס, קארפּאַ האָט ניט צוגעלאָזט מיט דער לינקער, דער אויסגעשטרעקטער האנט דעם קאָטאָקן, װאָס האָט געפּרוּװוט צוטרעטן צו אים, ער האָט אויך דעם שווארצלעכן און נאָך א פּאָר, וועלכע האָבן זיך ניט דערנעענטערט, נאָר ניט אָפּגעטראָטן, אָנגעשטרענגט, שארף באקוקט-- שארף, אָבער שוין א פּאָר מאָל אויך צו זיי װי צוגעשמייכלט, און װידער גע- זאָגט -- צו זיי און צו אלעמען: -- נאָך דער מילכאָמע װעט יעדערער באקומען זײַן פּאָוועסטקע, דער דאָזיקער-- אויך. אין געפענקעניש---איז װי אין בלאָטע: די דאָזיקע ווערטער האָבן ווייטעקדיק געטראָפֿן אלעמען. מע האָט זיך צערוישט אף די נארעס און אונטן, נאָר געווענדט האָט מען זיך ניט אזוי צום קלעצלדיקן קארפּאַ, װי איינער צום אנדערן. מע האָט זיך גענומען אומקערן יעדערער אף זײַן אָרט. דער, וועמען מע האָט געשלאָגן, איז געבליבן זיצן אפן דיל, לעבן דער פּאראשע, נאָר באלד, װי דער עלטערער לייטענאנט און דער קאָסאַקער האָבן זיך אויך אופגעהויבן אף דער נארע, טאקע דער, אף וועלכער ליאָניע איז געזעסן, האָט ער אף אלע פיר, פארבײַ בוזיוקס פיס, אוועקגעפויזעט אינעם נאָענטסטן װינקל, אונטער דער אנטקעגנדיקער נארע. 2 כאָטש ליאָניע איז אויסגעקומען גאָר נאַענט צום קאָסאָקן,.-- ער האָט געהערט, אז מע רופט אים וואסילי, און צום עלטערן לייטענאנט-- דעם האָט מען אָפּטער גערופן באם טיטל, נאָר אייניקע האָבן געזאָגט איגאָר, און וואסילי ---איגאָריאָק, -- כאָטט ס'האָט אזוי גוט זיך באקומען, אז ער האָט פּאָשעט געקאָנט זיך אופהייבן פון זײַן אָרט און צוזעצן זיך לעבן זײי, האַט ער א שטיקל צײַט נאָך אָפּגעהאלטן זיך דערפון. ער איז געלעגן בא דער זײַט, פון מאָל צו מאָל, מע זאָל דאָס ניט גאַר באמערקן, געקוקט אף די צװיי, פארטײַעט דעם אָטעם, קעדיי הערן, װאָס זי ריידן, װאָס מע זאָגט צו זי (די רעדער האָבן געקלאפּט, די שטימען בישכיינעס האָבן געשטערט), ער האָט באשלאָסן ביכלאל זיך האלטן נאָענט צו וואסילין און איגאָרן, נאָר איצט איז דער איקער געוען פאר אים פרעגן װעגן יענעם, װאָס איז אװועקגעקראָכן אונטער דער פּאַלקע-- פארװאָס הייסט ער בא זי יאצקאָד עפעס האָט געמוזט שטעקן אין דעם. געשטערט האָט ליאָניען צורוקן זיך צו וואסילין (אים האָט געדאכט, אז אָנהײבן איז גלײַכער פון וואסילין -- די אוניפאָרם איז טאקע צעפליקט, פארשמאָלצעװעט, נאָר מע זעט: א סאָלדאט, סאמע דאָס גרעסטע--א סערזשאנט, צו אזא 40 איז פּאָשעטער זיך וענדן, כוץ דעם--א היציקער, ער װעט גיכער זיך אָנכאפּן אין דיר, און--דאָס האָט ער געזאָגט: יאצקאָנ), -- געשטערט האָט ליאַניען סײַ דאָס, װאָס קריגסגע- פאנגענע האָבן די גאנצע צײַט זיך געהאלטן ארום איגאָרן און וואסילין, מע איז געקומען אױך פון דער אנטקעגנדיקער גארע און פוֹן אונטן, סש דאָס. װאָס קארפּאָ בוזיוק האָט געקלעפּט ארום זיי. די קריגסגעפאנגענע, דאָס איז שוין קלאָר געװוען, האָבן ביז דעם, װי מע האָט זיי פאר- שפּארט אין דער טעפלושקע, געארבעט אף צוויי באצירקן פון א געוועזענעם סאָװירט. אין וואגאָן האָט מען אויך געהאלטן זיך אן ערעך לוט די קאָמאנדעס נאַך, דאַ האָט שוין עפשער מער געװירקט די כאווערשאפט אוֹן באקאנטשאפט, װאָס האָט זיך פריער אײַנגעשטעלט,-- קימאט אלע פון ערשטן באצירק האָבן פארנומען די נארעס, אגעוו, לאכלוטן הױילע, פון צווייטן באצירק -- דעם דיל, װוּ עס איז פאָרט געװען עפּעס אן אונטערשפּרײטעכץ. יעדע פרוערדיקע קאָמאנדע האַט זיך געהאט אויך, אוב ניט קיין אַנפירער, איז אזעלכע, װאָס זײַנען די װירקעודיקסטע, אַנגעזעענסטע אין קאַלעקטיו. אזעלכע זײַנען צװישן די, פון ערשטן באצירק, געווען איגאָר און וואסילי. און קארפּאָ--דער האָט זיך געדרייט צװוישן ביידע קאָמאנדעס, דערבלי האָט דאָס, װאָס ער האָט זיך ארײַנגעמישט, בייס מע האָט געשלאָגן יענעם, װאָס האָט דאָס פארדינט, ארײַנגעמישט זיך עפשער, ווען מע װאָלט דעם סוטולעוואטן דערקלאפּט, און גאָר צום הארצן װאָלט דאָס דאָ, אין דער פארשפּארטער טעפּלושקע ניט געווען, דאָס האָט אים אזוי װי אויסגעטיילט, קארפּאָן, עפּעס האָט ער דערמיט װי אוֹיסגע- נומען, יעדנפאלס, אזוי האָט ער זיך געהאלטן: גאָרניט האָט ער, קאַן עס הייסן, ניט אופגע- טאָן, און ער איז ביכלאל ניט אזא, װאָס געדענקט אזעלכעס, פּאַשעט, ס'האָט זיך באקומען, נאָר אנדערע זאָלן עס געדענקען -- שאדט ניט.. אָט אזוי אִיז דער דװאָרניק פרזער געשטא- נען אַנגעשפּארט די עלנבויגנס אינעם ראנד פון דער נארע, אף וועלכער איגאָר און וואסילי זײַנען געזעסן, צוגעשמייכלט צוֹ זי פּראָסטלעך, װײַטער--ארײַנגעװאָרפן א װאַרט, דער- נאָך -- מע הערט אזוי װי--- ארופגעקראָכן אף דער נארע, פארלייגט א פוס אונטער א פוס, דערציילט עפעס װיציקס, װאָס האָט ארויסגערופן אָנגעצױגענע שמייכלען אף די בלאסע פּענעמער. און נאָך װײַטער -- דאַ האָט שוין ליאָניע אָנגעשפּיצט זיך, אפילע א ביסעלע פאר- געסן אינעם פארדראָס, װאָס האַט אים שטיל געבראָטן --קארפאָ האָט באויזן א היפּשן קעשענע-מעסער, ער האָט דער איינציקער אין דער טעפּלושקע פארמאָגט אָט דאָס געצײַג, און ס'איז קלאָר געװען. אף װאָס דאָס קאָן טויגן, -- אױסשנײַדן א פּאַר ברעטער פון דיל אַדער פון א"ווענטל... איצט האָט ליאַניע זיך צוגערוקט שוין גאָר נאָענט צוֹ דער גרופקע ארום איגאָרן און וואסילין. מע האָט גערעדט װעגן פּלײטע, און ניש סטאם אזוי--מע װעט עפעס טאָן צי בלײַבן בא די רייד, -- ערנסט, באייַשעווט ארומגערעדט די זאך. די דײַטשן װעלן ניט פאר- געסן דאָס. װאָס אָט די טעפלושקע האָט אַפּגעטאָן. קיין באלאנדע האָט מען אהער נישט געבראכט ניט ביז דעם, װי דער צוג איז אוועק פון קלעו, ניט אין וועג. מע האָט דורך די ליוקן געזען: צו אייניקע ואגאָנעס האָבן די דײַטשן געטראָגן עמערס מיט עפעס א געקעכץ, זאָל זײַן פון לושפּײַקעס, זאָל "זײַן פון װאָסיניטיאיז, געטראָגן נאָך אין קזעוו, און כאָטש צו איינע עמער וואסער און דרײַ לעבלעך ברויט אף א װאגאָ, װי קאָן שוין זײַן װײניקער, און פאר די וואגאָנעס, װאָס מע האָט אין קיעוו ניט באוויזן צו ברענגען די איינציקע מעסלעס- שפּײַז, האָט מען זי געבראכט אף דער סטאנציע, װוּ מע איז לענגער געשטאנען-- אין פּא- פעלניע. װעט, הייסט עס, אויסקומען הונגערן און כאלעשן דאָ נאָך א טרונק וואסער דערװוללל א מעסלעס. און אוב די דײַטשן װעט זיך פארוועלן פּײַניקן אויך װײַטער? איינער פון זי האָט אין פּאָפּעלניע געקלאפּט אין דער טיר פון ואגאַן און געלאכט: .רוס, רוס געדארפט מיטנעמען די שטיינדלעך -- איר װאַלט זי געסמאַקעט, װי קאָנפעטן!" און נאָך---דאָס איז דער איקער -- דער עשעלאָן גייט אף מײַרעו. פון קאזאטין האָט מען, עמעס, פארקערעוועט א ביסל דאָרעמדיקער, אף קאלינאָוקע, נאַר מע קען, נאָך זשמערינקע, אוועק צוריק אף צאָפן, אף לװאָװ, אוֹן ביכלאל, װאָס איז דער כילעק---אף מײַרעו, הייסט עס, גיכער פון אלץ-- אויסער דער גרענעץ. דאָס איז שוױן גאַר שלעכט. אוֹן נאָך א זאך--גראָד פון אָט דעם פארשפארטן קאסטן איז גרינגער מאכן פּלייטע, איידער פוֹן דאָרט, װוּ מע האָט ביז דעם זיך געפונען -- פון פעלה. װאָס איז פון אלע זײַטן באוואכט געווען מיט אווטאַמאטלער און הינט. צי פון די געמויערטע שאָפּעס. ארומגעצאמטע מיט שטעכדראָט, באלויכטענע מיט פּראָ- זשעקטאָרס, וווּהין מע פלעגט פארשפארן אף נאכט,-- דער צוג טראָגט זיך, און אוב ארויס פונדאנען, װערט די שטרעקע צוישן דעם קאָנװאַי און די פלייטים מיט יעדער רעגע אלץ גרעסער, און לויפן דארפן אלע.. 4 אָט דאָ איז מען געבליבן שטיין: לויפן דארפן אלע. קארפּאָ האָט געזאָגט, און אייניקע האָבן אים אונטערגעהאלטן: -- פארװאָס-- אלע? ער עס יל און װער עס קאָן. -- מיין ניט, אז ביסט קליגער פון אנדערע, -- האָט געלאסן און קימאט פרידלעך געענט- פערט איגאָר, נאָר לוט דעם, װי זײַן לענגלעך, טונקל פּאַנעם איז נאָך מער טונקל געװאָרן און עס האָבן לענגער ניט געפּינטלט זײַנע שווארצע אויגן, איז צו מערקן געווען, אז אָט די געלאסנקײַט און דער פרידלעכער טאָן קאָסטן אים עפּעס, -- װער עס װעט בלײַבן, דעם װעלן די פריצן אומברענגען, פּונקט װי די, װאָס װעלן זיך פּאקן. דאָס דארפן אלע נעמען אין אכט, און מיר װועלן װאָרענען. -- נאָר וויפל קאָן געדויערן, ביז אלע װעלן ארויס דורך דער איינער לאָך אין דיל!-- קארפּאָ האָט שוין װידער גערעדט מיט א קויטשיקל. -- וויפל עס װעט געדויערן, ווייס איך ניט, נאַר איך און דו װעלן ניט ארויס די ערשטע, פארשטיי. די לעצטע, מיסטאמע. -- פיויו"ו, -- קארפּאָ האָט א פּײַף געטאָן און ארומגעקוקט די עטלעכע, װאָס זײַנען דאָ געזעסן, און אנדערע, װאָס האָבן זיך אלץ מער צוגערוקט, אָפּגעשטעלט אפילע די אויסגע- ראטשעטע, בייזלעך"פארזאַרגטע אויגן אף ליאָניען. -- דארף מען צוקלערן עפּעס אנדערש, -- וואסילי האָט דורכגעריבן מיטן פינגער דאָס קאָסאָקע אויג און עס האָט דערנאָך עטלעכע װײַלעס געקוקט גלײַך, --דורכשנײַדן א ווענטל טוג אויך ניט--א סאך פון די, װאָס װעלן שפּרינגען, װעט פארטראָגן אונטער די רעדער, און װאָס נאָך-- מע װעט אף די סטאנציעס, אויב אפילע דער צוג װעט זיך ניט אָפּשטעלן, באמערקן די לאָך. ארויסנעמען א ברעט פון דיל -- צופיל מענטשן.. דארף מען עפענען די טירוּ -- װיאזוי? -- האָבן עטלעכע געפרעגט. -- באלד וועט איר הערן. --וואסיליס אויג האָט װידער געקוקט קאָסע, װײַל ער האָט עס אָנגעשטעלט אף איינעם פון די ליוקן. 3 פאר דעם, וי זאָגן, װאָס ער לייגט פאָר, האָט וואסילי אראָפּגענומען דאָס שטריקל, מיט וועלכן עס זײַנען בא אים אונטערגעבונדן געווען די גאליפָע, הוילע פאר- סטריגעס און לעכער, און אױיסגעמאַסטן מיט דעם אין דער קרים, װי װײַט עס איז פונעם ליוק צום אָרט אף דער טיר, װוּ עס געפינט זיך פון אויסן די סקאַבע. קנאפּע צװײי גאנג פונעם שטריקל האָט באטײַט אן ערעך אָנדערהאלבן מעטער, עפשער עטװאָס מער. מע האָט זיך שוין אָנגעשטױסן, אין װאָס דער פּלאן באשטייט: אף דער סקאַבע, און אף דעם קריוק, אין וועלכן זי איז פארלייגט, איז קיין שלאָס ניטאָ, אזוי איז אלעמאָל, דאָרט איז אָנגעדרײט דראָט. לאנג ארומריידן די זאך איז ניט געווען װאָס, מע האָט זיך פארטראכט וועגן א צװייטן: ווער איז דאָ אזא געזונטער און פלינקער, אז ער זאָל קאָנען, א צוגעבונדענער פאר די פיס, ארויסקריכן דורכן ליוק, פון וועלכן מע װעט אראָפּקלאפּן די פארצוימונג, עמעצער װעט אים אויך האלטן פאר די פיס, און אָט אזוי, מיטן קאָפּ אראָפּ, זאָל יענער, קלאמערנדיק זיך אין דער שטאנגע פונעם מעטאלענעם קארקאס, וועלכע ציט זיך אװעק פוֹנעם ליוק צו דער סקאָבע, -- ער װאָלט קאָנען (צי װעט ער װעלן ריזיקירן, איז עפּעס אנדערש) דערקלײַבן זיך, בייס עס גייט דער צוג, צו דער סקאָבע, אַפּדרײען דאָס דראָט און ארויסמיקען זי פונעם קריוקז -- װען מע זאָל כאָטש הײַנט געוען האָבן עפּעס אין מויל, --האָט עמעצער געזאָגט. א צווייטער -- מאָרעשכױרעדיק: -- און דאָס נעכטיקע, צי דאָס אייערנעכטיקע װאָלט דיר געקלעקטו -- איך װאָלט דאָס אָפּגעטאָן אפן בעסטן אַויפן, -- קארפּאָ האָט א באוועג געטאָן מיט די קרעפטיקע אקסל, -- נאָר װער װעט מיך אײַנהאלטן, און מע װעט מיך נאָך דארפן ארניג- שְלַעפּן צוריק... װוּ, זדיכליעס! און צי װעל איך דורכקריכן אין ליוקו -- וועסט ניט דורכקריכן--דער עלטערער לייטענאנט האָט מיט ניט קיין פארבאָרגע- נעם ביטל געקוקט אף בוזיוקן, געזען ---און אלע האָבן געזען, -- דער דװאָרניק איז גליקלעך, װאָס עס באקומט זיך בא אים אי קײַלעכדיק, אי שפּיצעכיק, א פּאכדאָניש-צופרידענער שמייבל האָט קוים באוועגט די גראָבע הוט אף זײַן פּאָנעם, --װעסט טאָן אן אנדער זאך, קארפּאָ, וועסט האלטן פאר די פיס, און ארויסקריכן װעל איך! -- הע!-- וואסילי האָט, אן איבעראשטער, זיך אופגעשטעלט אף די קני, --און די קאָני 42 טוזיע איז א שפּײַ, איגאָריאָק: ביסט שוין געפלויגן מיטן קאָפּ אראָפּ.. איך האָב צוגעטראכט, װעל איך דאָס אָפּטאָן. דערצו בין איך אן אײַזנבאנערוּ -- און אוב אן אײַזנבאנער? װעסט בלײַבן הענגען, װי א מאָטשאלע, וואסילי!---דער עלטערער לייטענאנט האָט זיך לאנגזאם ארומגעקוקט, ער האָט געזען אויך די, װאָס זײַנען געזעסן צי געלעגן אף דער אנטקעגנדיקער נארע, ער האָט געכמורעט די גלײַכע ברעמען-- אוואדע פּאָרגעשטעלט זיך אין געדאנק אלעמען, װאָס זײַנען דאָ געווען אין וואגאָן. א לעג- גערע װײַלע, שוין דאָס צווייטע מאָל, האָט ער פארהאלטן דעם בליק אף ליאָניען נאָר אָפּגעקערט אין א זײַט די אויגן, װאָס האָבן, פארזאָרגטע, ניט געפּינטלט. ער האָט עפּעס אָנגענומען א באשלוס, שוין ארויסגעבראכט: ,מיילע..* און דאָ האָט ליאָניע זיך אָנגערופן-- גיט דרייסט, אָבער ניט דרייסט בלויז איבער איינס-- צי טוג ער, צי װעט מען ניט אָפּזאָגן; -- איך װאָלט עס געטאָן, הא! -- אוך, זשידאָק!-- האָט ראשיק זיך א כאפּ געטאָן קארפּאָ, -- איך קאָן געבן דעם קאָפּ--- א זשידאָק, איך זע.. און כיטרעוועט ניט, װי די זײַניקע! נו, נ ער װעט, װי א קאץ, זיך ארויסדראפּען! -- עפעס רעדסטו ניט אזוי, װי מע רעדט בא אונדז, -- האָט בייז, נאָר צוימענדיק, קענ- טיק, די היציקײַט (ס'איז ניט די צײַט דערוף) אָנגעשטעלט אף בוזיוקן דאָס קאָסאָקע אויג וואסילי, ---און קאָמוניסטן קאָנסטו אויך אזוי גוט דערקענען? פאר דעם קאָנסטו אויך געבן דעם קאָפּ.. -- ווייסט איר, כאוויירים, צעגייט זיך, -- האָט פּאָרגעלײיגט דער עלטערער לייטענאנטן אף זײַן פּאָנעם, אפילע ניט קיין טונקלס, א גרינס פון אויסגעצערטקײַט און מידקײַט, האָט זיך באוויזן אן אויסדרוק פון עקסטן געדולד, ער האָט באשטימט אויסמײַדן א נײַעם צוזא- מענשטויס, -- גיי, קארפּאָ, רו אַפּ, מע װעט דיך רוֹפן. אלע רוט אָפּ. וועגן איקער האָבן מיר זיך צונויפגערעדט. איצט דארף מען היטן די קויכעס. זאָגט, וועמען איר האלט פאר נייטיק, װאָס עס שטייט פאָר, זאָל יעדערער, װי ער קאַן, זיך צוגרייטן. עס װעט ווערן רעכט פינצטער, אויב גאָרניט װעט זיך ניט ענדערן -- טוען מיר זיך א שאָט, װי פון א זאקוּ װען מע האָט זיך גענומען פאנאנדערגיין, אייניקע האָבן זיך צוגעמאָסטעט דאָ טאקע, אף דער נארע, האָט ליאָניע זיך ניט אָפּגערוקט פון וואסילין און איגאָרן. װי עס זאָל ניט זײַן, איז אים פאָרגעשטאנען איינע פון די ויכטיקסטע ראָלן, ער האָט שוין געמעגט ניט שיידן זיך מיט אָט די צוויי. און וירקלעך -- זי האָבן אויך אזוי געטראכט. מע האָט פאר אים געלאָזט אן אָרט לעבן זיך --א שמאָלס, ס'איז אויסגעקומען לייגן זיך אף א זײַט. גע- פרעגט האָט מען אים גאָרניט. א קלער געטאָן, האָט ער פארשטאנען: מע ויל ניט קריכן אין הארצן, און דעם ליגן, װאָס ער װעט עפשער מוזן זאָגן, דארף מען ניט. א באָכער און גאָר. צװישן זיך האָבן די נײַע באקאנטע אויך ניט גערעדט -- מע איז הונגעריק, דאָרשטיק, עס בלאַזט פונעם נאָענטן ליוק, א פארהאנגענעם מיט א שמאטע, זי פלאטערט און טרייסלט אָפּ קאלטע טראָפּנס -- װאָס איז דאָס ריידן? פון מאָל צו מאָל האָט מען זיך אויסגעקערעוועט אלע דרײַ --די ברעטער קװעטשן- די זײַט, װאָס איז אובן, פרירט -- און נאָר אָט דאָס דרייען זיך אײינצײַטיק פון זײַט אף זײַט האָט װי באשטעטיקט די אײניקײַט זייערע. מע האָט געהאלטן אין איבערדרייען זיך שוין דאָס דריטע צי דאָס פערטע מאָל, ווען ליאָניע האָט א טאָרע געטאָן וואסילין אין אקסל (ער האָט בעקיוון זיך געלייגט לעבן ווא- סילין, איגאָר איז געווען פון יענער זײַט) און שטיל געפרעגט: -- פארװאָס האָט איר יענעם, װאָס איר האָט געשלאָגן, אַנגערופן.--יאצקאָז און-- סטארשינאד וואסילי, װי ער האָט זיך אונטערגעהויבן אף אן עלנבויגן, איז אזוי געבליבן, ער האָט קוים אָפּגעװאָרפן דעם גוף, און דעריקער דעם קאָפּ, אף צוריק, פארכידעשט געקוקט אף ליאָניען; -- װי זשע זאָל איך אים געווען אַנרופן? -- איך ווייס, אז ער הייסט אנדערש -- טאנאגאָז, יורי ניסאנאָויטש, און ער איז נאָך ביז דער מילכאָמע געווען א קאפיטאן. -- איין ראבע קו איז דאַ אף דער וועלט?--וואסילי האָט א שויבער געטאָן די שווארצע קאָלטענעס אפן קאָפּ, דורכגעשאָטענע מיט גראַװע האַר, און שוין געװאַלט װידער אײַנמאָסטען זיך מיט א פויסט צוקאָפּנס, צוגעלייגט דעם פויסט צו דער באק. -- קענסט עמעצן א צווייטף= האָט ער געזאָגט. געמאכט אן אַנשטרענגונג, האָט ליאָניע זיך אופגעזעצט און ערשט איצט נאָענט צוגע- 43 בויגן זיך אי צו וואסילין, אי צו איגאָרן ---איגאָר האָט זיך אויך װידער אויסגעקערעװעט, אונטערגעהויבן זיך אף איין האנט. -- עפשער קענט איר עמעצן א צווייטן, --איז ליאָניע באשטאנען אף זײַנעם,-- דאָס איז טאנאגאָז, מיר זײַנען מיט אים פון איין אָרט, און איך קען אים לאנג. -- איז װאָס זשע, וועסטו עפשער זאָגן, אז ער איז א גוטער? -- אין וואסילין האָט שוין א קאָך געטאָן, ער האָט זיך ניט געלייגט, דאָס ביינערדיקע, פארוואקסענע פּאָנעם האָט גער- וועז זיך גענומען צוקן. -- װאָס עפעס א גוטער?-- ליאַניע האָט זיך באליידיקט. -- איך האָב דען ניט געזען, װאָס ער האָט געטאָן אין הויף! איך װוייס אויך וועגן אים שלעכטס--- ער האָט מיך געװאָלט אומ- ברענגען פאראיאָרן, ווען איך האָב, א פארװוּנדעטער אין פוס, זיך געפאקט מיט אים אין א לאגער. מענטשן האָבן ניט דערלאָזט. און פריער, ביז דער מילכאָמע, האָט ער מײַן טאטן, א קאָמאנדיר, אוועקגעזעצט..- -- און ער זיצט! --וואסיליס פּאָנעם האָט זיך אופגעהערט צוקן. -- ניין, אין עטלעכע כאדאָשים ארום האָט מען אים ארױיסגעלאָזט. איך האָב געהאט א יעדוע ---איין בריוו דעם טאטנס--ער קאָמאנדעװעט מיט א פּאָלק אפן דאָרעםיפראָנט, א מאיאָר. איגאָר האָט זיך אופגעזעצט, אונטערגעהויבן דעם קאָלנער פון זײַן ציווילן, בלאָוון פּיר- זשאקל -- ס'האָט געדראָשטשעט. א באישעװט-אַנגעשפּיצטער, האָט ער געזאָגט: -- געדענקסט, וואסילי, מײַנע ריידז -- הער שוין אוף! -- נאָר דו געדענקסט! איך האָב אויך געהאט געזאָגט, דעמלט, ווען איך האָב אים דאָס ערשטע מאָל דערזען, --א קענטלעכער, ער פלעגט אזוי װי קומען צו אונדז אין דיויזיע, אין פּאָלק. א קאדראָווער, קאדראַווע געדענקען זיך. און די פאמיליע -- זי איז מיר איינמאָל-- ניין, ניט געקומען אפן זינעף--אָט אזא אן ערעך, א קורגוזע... -- אן אוער איז בא אים אָפּגעהאקט א ביסל פון אויבן--האָט ליאָניע געפרעגט.-- פאראיאָרן, ווען איך האָב אים געזען אין לאגער, האָט ער געטראָגן א בענדל אפן אױיער, און מע האָט געזאָגט--א שטיק איז אַפּגעהאקט... -- דער רעכטער אוער איז צעפאטערט, -- האַט וואסילי שוין אָן דער פר;ערדיקער היצי- קײַט באשטעטיקט, ---נאָר ווארט, זאָל זײַן, מע האָט אים באשטראָפט, אראָפּגענידערט דעם טיטל. אָבער -- יאצקאָדּ -- מע האָט בא אונדז דערציילט וועגן זעמליאניצינען ---קענסט דאָך אים -- אזויגס, -- איגאַר האָט גערעדט מיט אן אײַנגעהאלטענעם אַטעם, עטלעכע האָבן געקוקט אהער פון רעכטס און פון לינקס, ניט צו ויסן, זיי הערן, צי ניט--דער צוג האָט געהילכט, שוער מיסטאמע הערן עטװאָס װײַטער, -- מע האָט דערציילט: טאנאגאָז האָט געשאָסן אין קרעמעזן, באם דניעסטער, -- דער פּאָלק איז אָפּגעטראָטן, און קרעמען לאָזט ניט, ער שטעלט אפּי-- האָט זעמליאניצין אים אוועקגעלייגט, טאנאגאָזן, פון אוטאָמאט... נאָר עפשער-- ניט, עפ- שער -- בלויז פארטשעפעטד. -- קרעמעז!-- דאָס בלוט האָט שװער א זעץ געטאָן ליאָניען אין קאָפּ און פּאמעלעכן אָפּגעפלאָסן, ער האָט זיך דערפילט אויסגעהוילט, װי פאר כאלעשן, -- איר האָט געזאָגט-- קרעמעזז עפּעס איז מיט מײַן טאטן געשען? קרעמעז איז מײַן טאטעו -- גאָרנישט איז ניט געשען, -- איגאָר איז בלאס געװאָרן, א װיש געטאָן דעם שטער ארום וועלכן די האָר האָבן געסטארטשעט, װי בא א שטעכלער, ---גאָרנישט, עס האָט אים פארווונדעט ערשט שפּעטער, אפן מיוס, דעמלט װען מיך, און וואסילי איז געווען אונטער זײַן קאָמאנדע שוין בא סטאלינגראד.. איז עס דײַן טאטעו -- דאנייל זאכאראָוויטש. -- דאנניל זאכאראָוויטש. איך האָב בא אים קאָמאנדעװעט מיטן אױיסשפּיר-ווזװאָד. וואסילי האָט טרויעריק, נאָר ליאָניען האָט זיך אויסגעדאכט ---אזוי װי פּײַערלעך אויך א שמייכל געטאָן. -- דערװײַל איז גענוג פאר דיר--אן אויסשפּירער. אויב מיר װעלן זײַן מיט דיר דאָרטן, -- וואסילי האָט מיט א הייב פונעם שפּיציקן אקסל אָנגעװיזן אף דער טיר, -- דאָרט װועסטו זיך דערוויסן מער... װי הייסטוז -- ליאָניע, -- בין איך -- סומוֹיוויטער. וואסילי-- דאָס װוייסטו שוֹין. א יעפרײטאָר. און דײַן טאטע איז שוין ניט קיין מאיאָר. א פּאַדפּאַלקאָווניק 4 איגאָר האָט באוויזן ליאָניען. ער זאָל זיך צובייגן נעענטער, און שטיל אײַנגערױמט: -- מע רופט מיך דאָ שטשעפּקין, נאַר ביכלאל בין איך -- דו ווייס--- ראזטשעפקין. װײיס. מע איז װידער געלעגן, אלע דרײַ; נאָך מער צונויפגעפּרעסט, וי פרזער, װײַל סומויווי" טער האָט זיך געלייגט נאזנדיק -- ער האָט געװאָלט זען סײַ איגאָרן, סײַ ליאָניען. סומוּיוויטער האָט שטיל א זיפץ געטאָן: -- אוי, וי עס געשעט אין לעבן! -- עס געשעט, -- האָט ראזטשעפקין אײַנגעשטימט.-- מע זאָגט בא אונדז אין ספארטא- נאָװקע: אין לעבן געשעט אזוי, װי אפן דנאָ פון דער װאָלנע געשעט ניט! -- גיין עפשער ביז װאַסיווען װידער א טרייבער טאָן דעם דעזינפעקטאַר ---פארװאָס איז ער ניט ערז -- סומויוויטער האָט אלץ ניט געקאָנט בארווקן זיך. -- מע דארף ניט, וואסילי, -- האָט איגאָר זיך אָפּגערופן נאָך עטלעכע װײַלעס קלערן -- מע דארף ניט. שפּרינגען מיר ארויס פונדאנען -- איז גײט ער צו אלדי רוכעס, אוֹן בלײַבן מיר שטעקן.. זאָל זײַן שטיל, זאָלן די מענטשן דרעמלען; } סאָט גענומען צופאלן די נאכט, אין וואגאָן איז גאָר שנעל פינצטער געװאָרן. װי אין א גרוב. איגאַר ראזטשעפקין האָט געהייסן זאמלען רימענס, בא וועמען זי זײַנען דאָ, און פעסטע שטריקלעך. מע האָט אראָפּגענומען דעם דראָט, א גאנץ לאנגן, מיט װעלכן עס זײַנען צוגעפעסטיקט געווען די הענטלעך -- צוויי הילצערנע דרענגלעך -- צו דער פאראשע. רימענס זײַנען געוען דרײַ --בא ליאָניען, בוזיוקן און נאַך בא אייגעם = מיט אלע דרש האָט ליאָניע זיך געדארפט אונטערגארטלען. די שטריקלעך האָט מען צונויפגע- בונדן, דאָס. װאָס עס האָט זיך באקומען, צונויפגעלייגט עטלעכע מאָל און דורכגעפלאָכטן מיטן דראָט. אָט דעם היפּשן קאנאט, דורכויס אין קניפּלעך, האָט מען צוגעפעסטיקט צו א זײַטיקער לײַסט פון דער נארע פונקט אנטקעגן אַנגעמערקטן ליוק. געבליבן איז א קלייני- קײַט -- צובינדן דעם קאנאט ליאַניען צו די רימענס, ארויסנעמען א ברעט פון דער נארע, די ברעט האָט מען באצײַטנס אַפּגעריסן, און אויסברעכן מיט איר הילף צוויי צעבויגענע גראטע-שטענגלעך, ניט קיין גראָבע, װאַס האָבן פארצוימט דעם ליוק און דאָס שטעכרראָט, מיט וועלכן ער איז פארקלאפּט געווען פון אויסן. דער צוג האָט זיך אָבער אַפּגעשטעלט, און געשטאנען איז ער לאנג. די סטאנציע אין געווען א גרויסע. לאָקאָמאָטיוון האָבן געפײַפט דאָ, דאָרט, וואגאָנעס האָבן זיך געקייקלט-- גרעסערע, קלעָנערע גרופּעס. כאָטש מע האָט דעם צוג פארטריבן אף א זײַטיקן וועג, האָט וואסילי סומוּיוויטער זיך אײַנגעקוקט אין די נאָענטע ראמפעס מיט אָפּדעכער, אין וואסער- טורעם אוּן פארזיכערט, אז דאָס מוז זײַן וויניצע. אליין איז ער קימאט א הינער, א קאזאטי- נער. די מוירע איז געווען -- טאָמער הייסט מען דאָ אראָפּשטײגן. נאָר מע האָט צום צוג בלוין צוגעגעבן עטלעכע וואגאָנעס: און אָט איז מען װידער אין װעג, דער צוג קריכט אין דער נאכט, װי א װאָרעם אין דער ערד-טיפעניש... צײַט. ראזטשעפּקין, סומויוויטער און קארפּאַ -- אף זײַן קויעך האָט מען באזונדערס אויס- גערעכנט, האָבן, שטייענדיק געבויגן אף דער נארע, מיט דער ברעט, װי מיט א טאראן, נאַך עטלעכע קלעפּ פרײַ געמאכט דעם ליוק. געווען איז דאָס יענער, װאָס נעענטער צום לאָקאָי מאָטיווֹ, -- דער לופּט-שטראָם װעט שמײַסן ניט אין פּאָנעם, אין א געוויסער מאָס װעט דער שטראָס אפילע אונטערהאלטן דעם, װאָס קריכט ארויס ליאָניע האָט באצײַטנס פארבונדן אונטער דער קין די אויערן פון זײַן װיגטערדיקן היטל, אָנשטאָט דעם מאנטל, די פּאָלעס קאָנען שטערן, אַנגעטאָן אף זײַן סאמעטן פּידזשאקל ראז- טשעפקינס פידושאק, פעסט אונטערגעגארטלט זיך מיט די רימענס, און, א צוגעבונדענעה, ניט ווארטנדיק, מע זאָל רופן, גלײַך װי דער ליוק איז אופגעבראָכן געװאָרן. געשטעלט זיך לעבן אים. דאָס איז אָפּגערעדט געווען, און דאָס האָט א ביסעלע געשראַקן ליאָניען, אָבער אזוי, אז עס האָט עפשער פארטויבט אלע אנדערע פאכעדן זײַנע-- פאר די פיס װעט אים האלטן קארפּאָ. אָט די מינוט, ווען ליאָניע האָט געדארפט דערפילן, אז קארפאָ האלט אים,--- אָט די מינוט װאָלט ער װעלן איבערלעבן אין א פלעט. נאָר ער האָט אלץ געפילט און גע- הערט, עפשער שארפער װֹי אלעמאָל. ער האָט געהערט. אז קארפּאַ האָט מיט א צוגעדישעטן פלף ---אָנגעהאָרעװעט זיך מיט דער ברעט, צי סטאם פון ערגערניש-- געסאָפּעט הינטער זײַנע פלייצעס! אָט האָט דער דװאָרניק, װי פאר א נײַ שטיקל ארבעט, א שפּל געטאָן אין די דלאַניעס. און ראזטשעפּקין האָט געזאָגט: -- דאָס מעסער דײַנס װײַז אהער... 45 -- װאָסי? -- װעסט שפּעטער וויסן! -- נא! מיינסט -- װאָס, קאָנסט מיט דעם אפילע לויפן! ליאָניע האָט ניט פארשטאנען: ,צוליב װאָס דארף מען דאָס מעסער!" און מיט אָט דעם געדאנק, אן אומרויקן: .טאָמער װאָס. װעט מען איבערהאקן דעם שטריק:" און מיט דער זיכערקײַט: .ניין, ראזטשעפּקין, סומוּיוויטער -- נייף"---מיט אָט דער זיכערקײַט, נאָר פאר- נומען פונדעסטוועגן מיט ביידע געדאנקען, האָט ער ניט באמערקט, ווען קארפּאָ האָט אים ארומגעכאפּט העכער די קני. א צאפּל געטאָן, האָט ליאָניע לײַכט,-- לײַכט, דאָס האָט עפשער 4 ? געדארפט באװײַזן, אז די הילף איז ניט נייטיק, אפילע דערווידער, און עפשער --אז ער נעמט זי אָן, ---א צי זיך געגעבֿן ארוף, דערפילט דעם שמיץ פונעם שארפן װינט אין קאָפּ, דורכן היטל, אין האלדז (,א שאָד, דער האלדז איז מיט גאָרנישט ניט ארומגעבונדן!"), אין די הענט, אין זײַט, אין די פיס.. ער איז שוין געהאנגען פון יענער-זײַט. ער איז געהאנגען ניט אינגאנצן מיטן קאָפּ אראָפּ, נאָר קאָסע, און פיבערדיק געזוכט מיט דער לינקער האנט, -- דאָס איז אויך פאָרויסגעזען געווען, טאקע דערפאר האָט מען אופגעבראָכן דעם ליוק, װאָס קומט ארויס צום פּאראלעלן וועג--עס זאָל פרײַ זײַן די רעכטע האנט, ---מיט דער לינקער געזוכט און גע- פונען דעם גליטשיקינאסן ראנך פון דער שטאנגע, װאָס האָט אִים אָנגעװיזן די סקאַבע און דעם קריוק מיטן פארדרייטן דראָט --גאָר ניט קיין גרויס און ניט קיין הארט דרעטל, ער האָט עס גענומען אָפּדרײען. אז מע מעג אים שוין שלעפּן צוריק, האָט ליאָניע געדארפט געבן א סיגנאל-- עטלעכע מאָל א קלאפּ טאָן מיט דער באפרײַטער סקאַבע אינעם קריוק פאר דעם, װי אראָפּווארפן זי. סומויוויטער איז געשטאנען אונטן, מיט א צוגעלייגטן אוער צו דער טיר. און אַט-- א קליאמ- צע, איין מאָל, א צווייט מאָל. -- צוריק! -- האָט אויסגעשרזען וואסילי: ליאָניע האָט דאָס ניט געהערט און ניט געקאָנט הערן. דער צוג האָט גערוישט, װי א מעכטיקער שטראָם זאָל זיך קײַקלען און שטורעמען. ליאָניע האָט בלויז דערלויבט זיך אין אָט דער רעגע---ס'איז געווען א גליקלעכע רעגע: .אן עק!"--א קוק טאָן אין א זײַט און א ביסעלע אף צוריק, דאָס ערשטע מאַל דערלױבט זיך דאָס. פון יענער זײַט װעג זײַנען אָן * 48 אופהער געלאָפּן ניט קיין הויכע ביימער, הארבסטיק-הוילע, טונקעלע, און לאכלוטן שווארצע יעלן. אוֹן עפּעס א שײן האָט ער באמערקט, נאַך א װײַטע, א צעשווומענע, מיט איין ווינקעלע פונעם מויעך באנומען, אז דאָס קער אָנקומען אן אנטקעגנדיקער צוג. ער האָט געווארט, מע זאָל אים א צי טאַן אף צוריק, נאָר מע האָט ניט געצויגן. די גליקלעכע רעגע, און נאָך איינע, און נאָך האָבן גענומען צאנקען. ערשט איצט האָט ער דערפילט די גאנצע שװערקײַט פון דעם, װאָס ער האָט אָפּגעטאָן. די טיר איז אָפן--װאָס זשע קערט מען אים ניט אום, און װאָס בלענדט עס די אויגן -- טאקע א צוגז. ליאָניע האָט ניט געװוּסט; אין אָט דעם מאָמענט האָט קארפּאַ אויסגעדרייט דעם קאָפּ צום ליוק און געשריען: -- אן עקטפּרעס! מע װעט דערזען! װער דארף אים, דעם.. האק דעם שטריקי באלד האָט דער שפּיץ פונעם מעסער, דערװײל נאַך ניט שטארק, דורך די קליידער א שטאָך געטאָן קארפּאָן אין פּלײצען ראזטשעפּקין האָט געשרזען באם ליוק: -- שלעפּ, אָדער--- טויטוּ שלעפּ, אָדערן. ליאָניע האָט דערפילט: מע ציט אים אף צוריק -- פאר די פיס און פארן קאנאט, די רי- מענס האָבן זיך נאָך מער אײַנגעשניטן אין לײַב. װען דער צוג מיט א שורע באלויכטענע פענצטער האָט זיך פארבײגעטראָגן, איז ליאָניע שוין ביז האלב געווען אין ליוק און אַנגע- כאפט זיך מיט די הענט פארן אייבערשטן לײַסטל פון דער ראם. 5 זיי זײַנען געשפּרונגען איינער נאָכן אנדערן ---וואסילי, ליאָניע און איגאָר. פאר דעם האָט יעדערער צוגעבונדן צום לינקן אַרעם א װײַסע שמאטע -- איגאָר האָט געייצעט. קארפּאַ, ווען ער האָט דערזען, אז מע בינדט עפּעס צו צו די ארבל, האָט פארהא" װעטידערשראָקן א פרעג געטאָן: .צוליב װאָס איז דאָס! צוליב װאָסז" מע האָט אים ניט געענטפערט, נאָר ער האָט באלד אליין פארשטאנען: .א, איר װעט זיך האלטן איין קאָמפּאניע! איך דארף אײַך ניט, איך דארף קיינעם ניט!" דאָס האָט ער אזש געצאפלט, ליאַניע זאָל גיכער אומקערן אים דעם רימען. אנדערע האָבן דאַ טאקע, בא דער אָפענער טיר, װוּ פיל זײַנען שוין פארשווונדן אין דער נאכט, באקומען אָפּגעשניטענע שטיקלעך פונעם צונויפגעדרייטן שטריק -- וואסילי האָט געשניטן, ---מע קאָן ניט לויפן, אז די הויזן האלטן זיך ניט. אפן מע- סער האַט קארפּאָ ניט געווארט.., אף דער ערד, װי נאָר מע איז געקומען צו זיך פונעם קלאפּ, פונעם פאלן, האָט מען לוט די בענדלעך טאקע באלד אָפּגעזוכט איינער דעם אנדערן. עס איז אָפּגערעדט געװען: דער, װאָס שפּרינגט דער ערשטער, בלײַבט אף אן אָרט, און די, װאָס נאָך אים -- קערן זיך אום. קיינע קוילעס האָט מען ניט געהערט, עפשער האָט דער צוג זי פארהילכט. ס'האָט גע- גאָסן א דין רעגנדל, אף דער אוקראינע הייסט עס -- מזשיטשקא, און עפעס קאלטס האַט פון מאָל צו מאָל געשטאָכן אין פּאָנעם, אין די הענט ---שנייעלעך, אוועק איז מען פון דער אײַזנבאן שטרענג לוט א פּערפענדיקוליאר, בלויז איינס---װי נאָר מע איז זיך צונויפגעקומען, איז מען אריבער אף דער צווייטער זײַט פון דער ליניצ. עס האָט דאַ געהאט צו זאָגן ניט אזוי א באקלערטער געדאנק, װי אן אינסטינקטיוו געפיל; סראָוו פלייטים װעט אוועק אף יענער-זײַט, װוּהין מע איז אראַפּגעשפּרונגען, און די, װאָס װעלן זי זוכן, װעלן אויך זוכן מער אף יענער'זײַט. כוץ דעם -- דאָרעם, װײיניקער וועלדער, בעסער אוועק אף צאָפן. די נאכט איז מען געגאנגען און געגאנגען, און אלץ --גלײַה. אוב ס'האָבן זיך געטראָפּן וועגן, איז מען פאָרזיכטיק אריבער אף דער צווייטער זײַט, און ווידער געגאנגען דורכן פעלר, דורך קלענערע און גרעסערע וועלדלעך. ייַשׁוּוים האָט מען אויסגעמיטן. און אלץ זיך צוגע- הערט -- קיינע קוילעס, קיין שיסערײי. ס'הייסט, פון צײַט צו צײַט האָט אזוי װי יאַ דערטראָגן זיך עפּעס ענלעכס, נאָר עס האָט זיך געקאַנט אויסדאכטן אויך. די צוגן האָבן געקלאפט אלץ װײַטער, ס'איז וויכטיק געווען צו געפינען א באהעלטעניש אף טאָג. מע האָט פארשטאנען, און א פאָר מאָל, בייס מע האָט זיך אָפּגעשטעלט; איבערגעשעפטשעט זיך וועגן דעם, אז נעמען זוכן און פארפאָלגן די פלייטים װעט מען אפאנעמעסן אינדערפרי. די פאַליצייושע באצירקן, די דײַטשישע קאַמענדאטורן, די זאסטאוועס---אלע קערן אַטאָ איצט, באנאכט, אליארמירט ווערן וועגן דעם, װאָס עס האָט פּאסירט. קאיאָר, און געװען איז דער קאיאָר א נעפּלדיקער, מאמעש, װי מע זאָל צעהענגען לִמַי- לעכער אינדערלופטן, האָט זי אָפּגעגליקט, ניט גאָר װײַט פון א פארװאָרפענעם צווינטערל 47 (אליין דאָס צווינטערל האָט אויך צוגעדיגט: לוט די צלאָמים -- זי שטייען אומבאדינגט אין מײַרעװדיקן עק פון קװאָרים-בערגל, האָט ראזטשעפּקין פעסטגעשטעלט, אז מע גייט ריכטיק-- אף צאָפן). באם אָנהײב פון א וואלד, האָט מען אָנגעטראָפּן אף לאנג פארלאָזטע שוצגריבער, טראנשייען, און אפילע דעם רעשט פון אן ערדשטיבל, מיט אן אײַנגעוואלגערטן, נאָר קימאט ניט קיין צעלעכערטן צודעק. דאָס אלץ, און דעריקער די טראנשיי פארן ערדשטיבל, און דאָס ערדשטיבל אליין אויך איז פארשאָטן געווען מיט פוילע בלעטער פון פאראיאָרן און פון הײַנטיקס יאָר. אין יענעם ערדשטיבל האָט מען זיך פארקליבן דורך א זײַטיקער לאָך, קעדײַ ניט צערויען די בלעטער. ערשט דאָ האָט מען דערפילט אלץ: אי אז מע איז נאס אף דורך און דורך, אי אז עס טוט בא יעדן װײ דאָרט, װוּהין ער האָט זיך דערלאנגט בייסן שפּרינגען פון צוג, און אז עס ברעכן ביכלאל די ביינער. מע האָט דערפילט, אז מע איז הוֹנגעריק, עס קלינגט אזש אין די אויערן, עס קלאפּט אין די שלייפן פון יעדן קער. מע האָט גערוֹט לוט דער רײ: צווייען דרעמלען, צוגעטוליעט איינער צום אנדערן, דער דריטער מאכט קיין אויג ניט צו. און װײַל דאָס אָרט איז געווען א פארװאָרפנס---ביכלאל, צי איצט, װען עס איז אזא אומקומעניש אינדרויסן, האָט וואסילי פארנאכט-צו זיך אײַנגעשטעלט ארויס און ארומקוקן זיך. כוץ אלע- מען -- פּרוּוון געפינען עפּעס אף צו שטילן דעם הונגער. ס'האָט אָפּגעגליקט: ער האָט אָנגער טראָפן אף א װילדן בארנבוים, אונטער וועלכן ס'האָבן זיך געוואלגערט קליינע, צוגעלעגערטע בארלעך. די עטלעכע קאלינע-הענגלעך, װאָס וואסילי האָט אויך געבראכט, האָבן אף זייער אויפן פארשלאָגן דעם טערפּקן טאם פון די בארלעך. אָפּגעגעסן, האָט מען גענומען גרייטן זיך װײַטער אין װעג. אין מעשעך פון טאָג האָט מען צומיינסטנס געשוויגן -- אומרויקע, פארביטערטע, מיט שװערע הערצער. נאָר דאָך אי- בערגעשעפּטשעט זיך פון מאָל צו מאָל---איגאָר און וואסילי האָבן געװאָלט וויסן עפּעס מער וועגן ליאָניען, און ער --וועגן זיי. ליאָניע האָט זיך דערװוּסט, אז איגאָר איז א העלד פון ראטנפארבאנד, דערװוּסט זיך אלץ. װאָס ביידע האָבן אים געקאָנט דערציילן װעגן טאטן, וועגן זיך האָט ליאַניע געזאָגט: געווען אף א פאנצערצוג, ארײַנגעפאלן אין געפענקעניש, און באקאנטע, טאקע פון פּאנצערצוג, װען מע האָט גענומען אַפּלאָזץ פון לאגער די קיעװער אײַזנבאנער, װײַל מע האָט זיך אין זיי גענייטיקט, האָבן אים, א פארװוּנדעטן, מיטגענומען מיט זיך. דעטאלן האָט ער דורכגעלאָזט, װײַל דאָס װאָלט ארופגעפירט אף יענעם, װאָס ער האָט ניט געװוּסט, צי מעג ער ועגן דעם ריידן. ליאָניע האָט אָבער פארשטאנען, און דאָס האָט אים געפּײַניקט, אז דערציילן װעט ער דארפן מֶער. די נײַע כאוויירים זײַנע--דאָס זײַנען דאָך ניט סטאם מענטשן, װאָס מע גייט זיך צונויף מיט זיי בייס א צאָרע, אין ועג, און מע צעגייט זיך. צוזאמען מיט זײַן טאטן זײַנען זי געווען אין שלאכט, געדינט אונטער זײַן קאָמאנדע, איצט איז די לאגע זײערע א שווערע, און כאָטש זײַן, ליאָניעס, לאגע איז אויך ניט קיין גרינגע, איז זי פאָרט גרינגער כאָטשבי מיט דעם, װאָס ערגעץ, זאָל זײַן װײַט פונד דאנען, צי ניט גאָר װײַט, האָט ער צו וועמען זיך פּרוּון דערקלײַבן, ס'איז בא אים ניט גלאט געטאפּט אַ וואנט... נאַר דערװײַל האָט ער צוגעשוויגן, און געפעלן איז אים, כאָטש מע האָט עס געקענט אױסטײטשן אויך אנדערש, װאָס איגאָר און וואסילי האָבן אים ניט גאָר פאנאנד דערגעפרעגט. טאקע דערפאר האָט ער געקאַנט זיך אַנמערקן אין קאָפּ, פון װאָס ביז װאָס; אָפּהענגיק פון די אומשטענדן, ער װעט דערציילן. אפן צווייטן טאָג, ווען מע האָט זיך װידער באהאלטן, און די באהעלטעניש איז, אגעוו, געווען ניט אזא באקוועמע -- טאקע טיף אין וואלד, דער וואלד האָט זיך אלץ ניט געענדיקט, איבערגעריסן זיך װוּיניט-ווּ מיט גרעסערע לאָנקעס, שטיקער פעלד, נאָר ביכלאל איוֹ עס אויסגעקומען װי איין גרויסער וואלד, --מע האָט אין א צעשװענקטן יאר פארקליבן זיך אונטער צעוואקסענע אלטע יאָדלעס, נאָר טראָפּנס רעגן האָבן זיך אלציינס דורכגעזײַט דורך דער כװאָיע, און מיט שפּײַז איז דאָס מאָל אויך געווען ערגער, פון די בארלעך, װאָס מע האָט מיטגענומען פולע קעשענעס, איז געבליבן זייער װײניק, אָבער ניט אין דעם איז עס געגאנד גען -- זיי זײַנען מער אין מויל ניט געקראָכן. װאָס זשע יאָ, מע האָט אָפּגעזוכט א פּאָר צענדי ליק וואלד-ניסלעך, ס'הייסט, אָפּזוכן װאָלט מען אוואדע קאָנען א סאך מער, נאָר װי דערוועגט מען זיך עס טאָן --אָט דעמלט האָט מען דאָס ערשְׁטֶע מאָל פארפירט א רייד: װאָס װעט מען ביכלאל נעמען טאָן: פון איין זײַט, האָט דאָס געהייסן, אז א ביסל איז בא יעדן גרינגער אפן הארצן. אויב מע רעדט שוין װועגן ביכלאל, איז די אומישטלבארע געפאר פּאָרט געװאָרן קלענער. נאָר פון דער צווייטער זײַט, האַט מען דאָך טאקע ניט געקאַנט סטאם אזוי גיין און גיין. צום פראָנט איז זייער װײט, די נײַס ועגן סטאלינגראד האָט, עמעס, ארויסגערופן א האָפענונג, אז ס'איז ניט נאָר דאָרט געשען דאָס גוטע, ס'איז גיכער פון אלץ אן אָנזאָג אף 3--14 48 אונדזערן אן אָנגריף. אָנגעהױבן האָט ער זיך פּריעה, איידער פאראיאָרן אין דער דאָזיקער צײַט, און װעט, אזוי האָט זיך געװאָלט גלייבן, זײַן נאָך א מעכטיקערער, ---איז עפשער גיין אנטקעגןד ס'איז אָבער קלאָר געװען, אז גיין װעט מען דארפן לאנג. פרנער אָדער שפעטער וועט מען זיך ארײַנפאקן. איז עפשער בעסער דאָ ערגעץ פארטשעפען זיך אין עפּעסז אין עפּעס ---וויפל טױזנטער האָבן געטראכט װעגן דעם זעלבן, און ניט יעדערער האָט אף אָט דעם עפעם אָנגעטראָפן, צי אליין געקאַנט טאָן, אז עס זאָל זײַן. אין איינס איז קיין סאָפּעק גיט געווען -- מע װעט דארפן פארקערעווען אף מיזרעך. סומויוויטער האָט געהאלטן. אז מע קאָן דערקלײַבן זיך געענטער צו זײַן היים, א דאָרף לעבן קאזאטין -- דאָס װײַב מיט ביידע קינדער און די מאמע, ניט אירע ---זײַנע, האָבן זיך עוואקוורט. מע האָט ניט לאנג פאר דער מילכאָמע געװווינט שוין אין קאזאטין, איצט איז מען אין דזשאמבול, נאָר קרויוים זײַנען געוויס געבליבן אין דאָרף, און א וואלד איז דאָרט באנאנד, עמעס, ניט גאָר קיין גרויסער. װאָס נאָך1 מע קאָן פרוּוון גיין װײַטער, צו פאסטאָון, דאָרט, באם טײַך אונאווע, זײַנען דאָ היפּשע ועלדער, און זומפיקע ערטער, און אינדזלען, װאָס דער טײַך שװענקט ארום-- עמעצער מוז דאָרט זײַן, צי עפשער װעט מען אליין שאפן דעם קערן. נאָר---און דאָ האָט סומוּיוויטער שטיל צוגעקליאמצעט מיטן צונג און גאָר שטארק, גאָר פארביטערט געקאָסיעט דאָס אויג --מע דארף מאכן א גרויסן קרײַז אֹרוֹם וויניצע, סאיז די דײַטשישע סטאווקע, היטלער אליין האָט דאָרט זײַן זיצעניש, דאָרט איז די זיפּ גאָר א געדיכטע... בלײַבט, אויב אזוי, שנײַדן זיך װײַטער אף צאָפן, דערװײַל צו זשיטאַמיר, ראזטשעפּקין האָט דאָ ניט געהאט, װאָס צו זאָגן, צי זײַן װאָרט האַט ביכלאל געדארפט זײַן דאָס לעצטע. געבליבן איז ליאָניען זאָגן, װאָס ער קלערט. ליאָניע האָט אָנגעהױבן פון װײַט. אין קיעוו, ווען מע דערקלײַבט זיך צו זײַנע באקאנטע אײַזנבאנער, װאָלט מען, ער איז זיכער, געקאָנט אין טענדער פון א לאָקאָמאָטיוו דורכמאכן א היפּש שטיקל ועג--ביז ניעזשין, קאָנאָטאָפּ, דערנאָך װאָלט מען זען. און ביכלאל---די אײַזנבאן, עפּעס טוט זיך סײַ אף דער אײַזנבאן, סײַ ארום איר. אָט האָט מען די בריק א טשעפּע געטאָן, און פון יענער-זײַט דניעפער צוען זיך אוועק װעלדער ביז טשערניגאָוו און בריאנסק. אין די וועלדער איז עמעצער דאָ, עס לאַזט זיך הערן. מער האָט ער ניט געקאָנט זאָגן, דערװײַל אָפּגעהאלטן זיך, כאָטש ער האָט פארשטאנען און אײַנגעטײַנעט עס מיט זיך אליין: אויב מוירע האָבן אזוי פאר א װאָרט, אוב קיינעם ניט פארטרויען, װעט אין אונטער- ערד איינער דעם צווייטן ניט אָפּזוכן און יעדערער װעט זײַן אליין פאר זיך. כוץ דעם, האָט ער פּאָשעט געהאלטן פאר נייטיק זאָגן ראזטשעפקינען און סומויוויטערן, טאקע װײַל דאָס זײַנען זײ, ניט עמעץ אנדערש-- אף קועוו -- מאַסקאָווסקי ארבעט אלס אָפּעראטאָר די טיאָטיע אָלגע, דעם טאטנס צווייט ייב, אויך קרעמעז, און ער האָט דאָרט א שוועסטערל -- נאטאשקע. די נײַס האָט געמאכט אן אײַנדרוק אין דעם זין, אז אלדאָס איבעריקע, װאָס ער האָט געזאָגט ועגן די אײַזנבאנעה, איז א רעאלע זאך, אָבער ניט נאָר אין דעם זין---איגאָר און וואסילי האָבן אזוי וי ביכלאל פארטראכט זיך, אז ער האָט ניט סטאם געשטעקט, ליאָניע, אין קיעוו, כאָטש דאָס ארײַנפאקן זיך אין עשעלאָן האָט ער באמאָלט אזוי, װי עס האָט פאסירט---א שלעכטער צוֹפאל, האָט פונדעסטוועגן געקאָנט עפעס זײַן ביז דעם דאָזיקן צופאל, און װײַל מע האָט גאָרנישט ניט געפרעגט --א פישער, צוגעשטעלט פיש פאר דער דעפאַ--- מיילט,. + האָט עס אויך געקאַנט הייסן, אז מע האלט זיך אָפּ פון פרעגן. ליאָניע האָט שוין געגעסן זיך די גאל: עפשער נעמט ער צופיל אף זיך, און ביבלאל, עפשער שטעלט ער זיך ארויס טאקע מיט דעם, װאָס ער פארשווליגט, מע קאָן מיינען -- וער ווייסט װאָסז אָבער ער האָט געמוזט זאָגן נאָך וועגן איין זאך, און כאָטש דאָס האָט איצט געקאָגט האָבן עפשער מער וערט פוֹן אלעם אנדערן, װאָס ער האָט דערציילט, האָט ער עס אליין עטלעכע מאָל אָפּגעװאָרפן אין געדאנק. מע איז ערגעץ געווען ארום זשמערינקע, און דאָרט, אין דעפאָ, האַט ער אויך געהאט א באקאנטן, לאריסעס שטיפטאטן, א מאשיניסט. סיבעס' פארװאָס ער האָט דערװײַל ניט געװאָלט ריידן וועגן דעם, און אפילע געטראכט, צי װועט ער ביכלאל דאָס דערמאַנען, זײַנען געווען א סאך. כאָטש ער האָט שוין גוט געקענט לאריסעס שטיפטאטן, אָװערקאָ מאטיאשן, האָט ער אלץ ניט פארגעסן די ערשטע באגעגעניש מיטן מאשיניסט. ווען ער האָט געפונען, ליאַניע; און נאָך איין כאווער זײַנער, וועלכער איז אינגיכן אומגעקומען. דאָס פארווונדעטע יונגעלע לעבן דער צעקלאפּטער אװטאָמאשין אפן שליאך הינטער דארניצע, װוֹהין עס האָבן אַטיאָט געדארפט ארײַן די דײַטשן, געלאָזט זיך מיטן פארכאלעשטן קינד אף די הענט צו דער ערשטער שטוב, װאָס איז געשטאנען ניט װײַט. האָט דער דאָזיקער אָװערקאָ מאט:אש מיט א צעשראַקן פּאַנעם באוויזן זיך בא דער צעפראלטער טיר פונעם גאנעקל און גענומען מאכן מיט די הענט: 49 -- ניין, ניין, גייט ניט אהער! איר װעט אונדז אומברענגען, מע װעט די שטוב פאר- ברענעף ליאַניע האָט דעמלט, א באגאָסענער מיט שווייס. א פארביטערטער, העפקער בא זיך אליין, און װער װײסט װי טײַער בא זיך אליין, אָט דאָס טאקע א טראכט געטאָן: .אן על- טערער מענטש, און ציטערט אזוי פארן לעבן, פאר דער שטוב!י לאריסקע האָט דאַ ארויסגעהאָלפן. דורכגעשטופט זיך א צאפּלענדיקע, מיט א זײַט צו דער טיר, האָט זי אױסגעשריען: -- פע, װי שעמסטו זיך ניט, טאטע, זעסט דאָך.. טראָגט ארײַן דאָס קינה העט שפּעטער, ווען ליאָניע האָט אָפּגעזוכט די מאטיאשס שטוב, שוֹין נאָך דעם, װי ער האָט זיך אומגעקערט פון לאגער און דערװוסט זיך בא יערעמיי פאָמיטשן, אז ער מעג אין אָט דער שטוב ארײַנגײין, האָט ער פארשטאנען, אז אַװערקאַ מאטואש האָט געהאט אין זינען ניט אזוי די שטוב אלס אזעלכע, און ניט זיך אפילע אליין אלס אזעלכן, ער האָט געהאט זײַן צאָרע---געבליבן שטעקן אין דארניצע מיטן ייִדישן װײַב און מיט דער טאָכטער -- איר טאָכ- טער.. די מאמע מיט לאריסקען זײַנען ניס לאנג פארן אָנהײב פון דער מילכאָמע געפאָרן צוגאסט צו קרויווים אין מאָלדאװיע, מע האָט קוים, פון איבערן פראָנט, דערקליבן זיך צוריק אהיים דעמלט, ווען ארויסרײַסן זיך פון קיִעוו איז שוין אומעגלעך געווען, און ווען אָװערקאָ סאמױלאָוויטש, וועלכער האָט געהאלטן, אז אויך צוליב דער מישפאַכע, װאָס װעט זיך עפשער אָפּזוכן און װעט בידעווען, איז גלײַכער, ער זאָל בלײַבן דאָ, ניט אוועק אף מיזרעך, האָט אָנגעשלאָסן זיך -- ליאָניע האָט געהאט אייניקע סימאַנים --אין דעם, צוליב װאָס אפאנאסי טימאַשטשוק איז געבליבן, און רעדוטני, און נאָך. װוױינען, װי פּריער, אין דארניצע האָבן אָבער די מאטיאשס ניט געקאָנט (אין באביייאר זײַנען די מאמע און די טאָכטער ניט אוועק), איז מען אריבערגעפאָרן קיין זשמערינקע, פונוואנען סײַ דער מאן, סײַ דאָס װײַב האָבן געד שטאמט. דאָ האָט אָװערקאָ סאמױילאָװויטש אוואדע געטאַן עפּעס-װאָס מער, איידער פירן דײַ- טשישע פראכט-צוגן -- דאָס, װאָס יערעמיי פאָמיטש האָט געװוּסְט וועגן אים, און די עטלעכע צעטעלעך, װאָס ניט עמעץ אנדערש, נאָר יערעמיי פאָמיטש האָט איבערגעגעבן ליאָניען פון לאריסקען, האָט אויך אָנגעװיזן דערוף. נאָר צאָרעס איז די מישפּאַכע ניט זשעדנע-- מע האָט דאָס װײַב. א קראנקע צי א קראנק געװאָרענע, געפּאקט און ארײַנגעװאָרפן אין געטאָ, לאד ריסע איז אועק מיט דער מאמען, װעןיניטיען כאפּט זי זיך ארויס פון הינטערן דראַט, דאָס אלץ איז גאנץ פארנעפלט, אין די בריוולעך האָט דאַס מיידל געקאָנט בלויז געבן אָנ- צוהערן וועגן איר איצטיק לעבן, און יערעמיי פאַמיטש, ביכלאל ניט קיין בארעדעוודיקער, האָט דאָס מאָל עפשער טאקע געהאט װײניק-װאָס צו דערציילן. אָפּגעשטעלט האָט ליאָניען צו זאָגן עפעס ועגן זשמערינקע, אי װײַל ער האָט ניט גע- װוּסט, וי האלט עס בא מאטואשן, אי-- װי האלט ער מיט מאטואשן. וועלכער דער טערעץ װעט שוין ניט זײַן -- דעם עמעסן טערעץ װעט מאטיאש עפשער פּראָסט ניט זאָגן---נאָר טאָמער דערקלײַבט מען זיך צוֹ אים און ער קען ניט העלפן?. נאָך איין זאך האָט אַפּגעהאלטן -- ס'האָט אים געצויגן, ליאַניען, צו לאריסקען, און טאקע װײַל אזוי, איז צי האָט ער אלדאָס אנדערע זיך ניט אײַנגערעדט---אז מאטואש קאָן העלפןז נאָכגעבן זיך, וען ער ריזיקירט ניט איינער, ער שטעלט אײַן די כאוויירים אויך? אָבער פאר- שװײַגן װעגן זשמערינקע, װען מע באקלערט, װאָס טאַן, האָט ער ניט געטאָרט. דערפאר, ווען סומוּיוויטער האָט גענומען ריידן ועגן זײַן דאָרף, און וועגן די בײַוּנאװער װעלדער, האָט ליאָניע באמערקט, אז יענע װעלדער מוזן ערגעץ נאָענט צוקומען צו די װעלדער ארום ליובאטש, זײַן היים, און אז דאָרט זײַנען דאָ אזעלכע ווילדע ערטער, װי דער טשאָרטאָראָי-- זיגק"באָדן, טאָרפיקע בלאָטעס; אז ער קען דאָרט מענטשן, װאָס מע מעג אָן שום מײַסעס קו- מען צו זי -- דעם אלטן לערער וויצעך קאזימיראָװויטש קוכארסקי, דעם וואלד-אופזעער גע- ראסים קוטאָװאָי. וי דערעכאגעוו, האָט ער דאָ טאקע צוגעגעבן; -- אין זשמערינקע קאָן זיך אויך אַפּװכן א באקאנטער מאשיניסט---אָװערקאָ מאטואש.. -- אין זשמערינקעז -- ראזטשעפקין און סומויוויטער האָבּן זיך ניט אָנגעכאפט אין דעם-- עס האָט זיך באקומען, אז מע װאָלט גאַר דארפן גיין אף מײַרעװ, צו זשמערינקע איז מען ניט דערפאָרן. און ביכלאל, װי רוקט מען זיך דאָס אהין, װען מע קער דאָרט איצט גאָר אף אן אנדער מין אויפן נאָכקוקן און נאַכטשאטעװען יעדערןד נאָר װידער טאקע ---דאָס אלץ זײַנען געווען פאָרלויפיקע רייד, באשלאָסן האָט מען נאַך גאָרניט, דערװײַל האָט מען געדארפט גיין און גיין, און אויסבאהאלטן זיך, און אופכאפן דעם מינדסטן שאַרך, אפילע ווען א פארשפּעטיקט בלעטל פאלט אראָפּ. 50 6 פונדעסטוועגן, ווען ס'איז אוועק נאָך א מעסלעס און מע האָט װידער געמוזט אָפּשטופן דעם טאָג, דאָס מאַל פארבאהאלטענע אין שטורעמברוך, האָט מען גע- נומען טראכטן, אז מער קאָן מען ניט, מע דארף ארויס צו מענטשן, כאַסשבי עטלעכע טאָ זײַן ערגעץ אונטער א דאך. די שטיקער קאָרע, די כװאַיע, וועלכע מע האָט אױסנעשפרייט אונטערן שטאם פון א גראָבן אומגעוואלגערטן בוים, װאָס האָט זיך פארהאלטן אף די מעכטיקע ארויסגעריסענע װאָרצלען, האָט גיך דורכגעזאפט זומפּיוואסער, און פון אויבן האָט אַן אום- הער געקאפּעט, דער רעגן האָט געגאָסן אָט שטילער, אָט שטארקער. מע איז פארקאָטשענייעט געװאָרן, דעריקער האָבן געליטן די פיס, ס'האָט זי מאמעש אָפּגענומען---דאָס שוכווארג איז דאָך פון פרזער געווען צעלעכערט, איצט איז זיך עס גאָר צעקראַכן און צו עסן האָט מען בלויז געקראָגן בלאָטעייאגעדעס, קליוקווע, האָט מען באשטימט: מע דארף מאכן א פרווה.. עפּעס האָט זיך אַנגעמערקט, און געקאַנט האָט עס אויסזען גאָר וילד, און דאָך האָט מען געטראכט װעגן דעם, װײַל מער איז. אייגנטלעך, גיט געווען וועגן װאָס צו טראכטן; נאָך אינדערפרי, װען מע האָט אָפּגעזוכט די דאָזיקע באהעלטעניש, איגאָר און ליאָניע האָבן ווייעס-איז גענומען אײַנאָרדענען א געלעגער, און וואסילי איז, װי דאָס האָט זיך שוין אײַנגעשטעלט, אוועק אין אויסשפיר, אַט דעמלט האָט מען אלע דרײַ, --וואסילי איז זיך געווען דאָרט, װױּ ער איז געווען:-- דערהערט: ועגענער פאָרן דורכן וואלד. באלד האָבן די וועגענער זיך אָפּגעשטעלט, עפעס האָט זיך דאָרט. גאנץ װײַטלעך, געטומלט, און ס'איז ווידער שטיל געװאָרן. סומויוויטער האָט זיך אומגעקערט און דערציילט: פינף פורן, געלאָדענע מיט האָלץ: בא יעדער פור--אן אָנטרײַבער און א רומענישער סאַלדאט, א וואך צי א קאַנװאַי, מיסטאמע א קאָנװאַי, װײַל---בא יעדער פור. דער וועג איז קוים א דורכגעריבענער, א וואל" דישער. פּלוצעם---טראך!---די ספּיצעס פון א ראָד האָבן זיך אױסגעשאָטן. אָט דאָס איז געווען דער טומל. איין סאָלדאט האָט גענומען שלאָגן מיט דער קאָלבע יענעם אָנטרײַבער, בא וועמען די ראָד האָט זיך צעבראָכן, און גראָד זײַן קאָנװאָיִר, דעם דאָזיקנס. װאָס האָט בא" קומען די קלעפּ. האָט זי גענומען אײַנשטעלן ---מע דארף ניט שלאָגן. און די אָנטרײַבער זײַנען מיט געלע לאטעס אף די פּלייצעס---יידן. צי װאָס? דאָס פורל שטייט אן אױיסגעשפּאנטס, דאָס האַלץ האָט מען אף די אנדערע וועגענער ניט אריבערגעטראָגן, אלע זיינען אוועק וויי- טער, איז װאָס זשע -- זאָל זײַן, מע האָט געװאָרפן דאָס פורל, צי עמעצער װעט קומען נאָך דעםז דערוופיל איז דאָס אלץ דערציילט געװאָרן סטאם, װי א שטיקל נײַס, און אפילע אזא, װאָס האָט עפשער געצווּנגען פארטראכטן זיך צי איז מען ניט צו נאַענט צום פורל, צום וועג? נאָר באנאנד מיט דעם איז בא. וואסילין עפּעס וי אופגעקומען אין קאָפּ, און מע האָט עס -- ליאָניע און איגאָר -- אופגעכאפט מיט יענער באזונדערער אינטונציע, װאָס דערוועקט זיך, בייס מע זוכט אן אוסוועג. עמעצער װעט קומען צום פורל --אזוי האָבן אלע דרײַ באשלאָסן, און כאָטש מע האָט ביז דעם, נעכטן, געזען אין וואלד א פּױער, װאָס האָט אף א האנט"וועגעלע געפירט היי, געזען אים, גאָר ער האָט קיינעם ניט געזען, און נאָך פרועה, אויך פארבאהאלטענע, געזען א פּױערטע, װאָס האָט געטריבן א קו מיט א קעלבל, האָט מען זיך צו די דאָזיקע ניט געווענדט, ניט פאנאנדערגעפרעגט זיי, װײַל -- װער ווייסט, עמשער ועלן זיי אפילע ניט קלערן אזיסגעבן. פּראָסט ארויסכאפן זיך, אז מע האָט עמעצן באגעגנט אין וואלד, נאָר אָט דאָס אויסגעשפּאנטע פורל האַט ניט געלאַזט צורו, סײַ װײַל מע האָט געמוזט עפעס פאָרגעמען, סײַ װײַל.. מע האָט עס דערנאַך פארשטאנען: אלץ האָט טאקע געשטעקט אין דער אינטווציע. גאַר לאנג טשאטעווען אין די קוסטעס, ניט װײַט פונעם פורל, איז ניט אויסגעקומען מע האָט דאָס געטאַן לוט דער ריי--- ליאָניע, איגאָר און װידער וואסילי. און אָט איז וואסילי געקומען א פארסאָפּעטער: מע איז װידער דאָ לעבן פורל. דער אָנטרײַבער, אונטער דער וואך פונעם רומענער, װאָס האָט אים ניט געלאָזט שלאָגן, האָט געבראכט צו קײַקלען א ראָה, ער לאָדט אויס די שװערע שײַט האַלץ. איז עפשער קלוימערשט אָנקומען מיטן וועג און העלפן אראָפּווארפן דאָס האָלץ, דערנאָך--- שטעלן די ראָדו טאקע ער, וואסילי, װעט דאָס טאָן. קארפּאַס מעסער האָט ער ---טאָמער נעמט דער רומענער מאכן שטיק, טאָמער טשעפעט ער זיך צו, און איגאַר און ליאָניע װעלן אכטונג געבן אין די קוסטעס, באװאָפּנטע מיט פלע- קענער. װאָס װעט זײַן די פּולעז מע קאָן באקומען א ביקס, קוילן, שוועבעלעך -- אין פאל, אויב דער סאַלדאט װעט זיך נעמען טשעפען, נאָר בעסער ניט אָנמאכן קיין ראש, בעסער זאָל אלץ צוגיין פרידלעך, דאן איז די פּולע-- דערוויסן זיך באס אָנטרײַבער, װוּ איז מען, װאָס טוט זיך ארום, און דעריקער--- עפשער װועט ער אייצען, צו װעמען מע מעג דאָ ערגעץ נאָענט אָנקלאפּן? טאקע װײַל ער איז אליין ניס אף דער פרײַ, װעט אים אזא פראגע ניט כידעשן, און אויסגעבן װעט ער ניט---ניט מיטן גוטן ווילן, ניט צופעליק, --װוער װעט אים 51 פרעגן, װער רעדט מיט אים, אז ער איז אונטער א קאָנװאָי, און דער רומענער -- דער װעט ביכלאל גאָרנישט ניט פארשטיין. אזוי האָט מען געטאָן. וואסילי האָט זיך נאָך צוגעפּוצט אין ליאַניעס פאלטאָ און אין זײַן היטל, קעדיי אויסקומען מער ציוויל, אָפּגעגעבן אים די אויסגעריבענע פופײַקע. אומגע- קערט האָט זיך וואסילי מיט עטלעכע פּאפּיראָסן אין ארבל, א מאטאָנע פונעם רומענער, און מיט װיכטיקע נײַס: מע איז א קילאָמעטער דרײַצן פון זשמערינקע, נאָר אף דער רעכטער זײַט פון בוג, אינעם בראולאָווער וואלד. ניט װײַט אִיז א כוטאַר-- אַהין טאָר מען ניט פאר- קערעווען, דאָרט װוױינען וואלד-אופזעער, מאמעש היצלעס, די װעלן זיך צוטשעפען, צו וועמצן מע דארף און צו וועמען מע דארף ניט. אָבער נאָך א ביסל װײַטער, ארוף מיטן טײַך, איז דאָ א דאָרף רעקרוטי, דאָרט, אויב אָנקומען פון יענער-זײַט, װוּ עס שטייט א ווינטמיל, איז דאָס פינפטע הוז אף דער גאס. א געדעקטס מיט שיפער -- סיווירין באזלענקאָס, דעם בוכהאלטער פונעם אמאָליקן קאָלװירט, און פונעם איצטיקן, װער וייסט װאָס--א וירטשאפט, וועלכע די דײַטשן באנעמען קעסיידער, און דעם סטאראַסטע פונעם היגן קלויסטער -- צו אים מעג מען אָנקלאפן. אליין איז דער דאָזיקער, מיט דער געלער לאטע-- פון זשמערינקער געטאָ, עס זײַנען דאָ א סאך אזעלכע געטאָס אין די שטעטלעך באם בוג, װוּ די רומענער שטײען דאָס האָלץ פירט מען פאר דער זשמערינקער קאָמענדאטור. װי מע לעבט אין געטאָ?-- וואסילי האָט, עפשער אליין ניט באנעמענדיק עס, א בליק געטאָן אף ליאָניען, -- װי ביכלאל אין א קאָנצלאגער, נאָר מיט די מישפּאָכעס, און דאָס איז שוין גאָר א טראגעדיעיי 7 סיווירין באזלענקאָ, צו װעמען מע האָט אָנגעקלאפּט שפּעט אין דער נאכט, איז געווען א הויכער, א שמאַלפּלײציקער מיט א געגאָלטן, ניט קיין גרויסן קאָפּ, מיט קליינע אױיגן-שפּעלטיקלעך און מיט א טיפן סימען פון א בריל אויבן אף דער נאָז, מיסטאמע, װײַל ער האָט די ברילן ניט אָנגעטאַן, האָט ער זיך אזוי געזשמורעט קעגן דער שוואכער שײַן פונעם גאז-לעמפּל, מיט וועלכן ער איז ארויס אין פאַרהײַזל. אָנגעקלאפּט האָט, אייגנט- לעך, און איז דער ערשטער אַרײַן אין פאָרהײַזל סומויוויטער. ליאָניען און ראזטשעפּקינען, װאָס האָבן געווארט אין סעדל, צװישן טונקעלע ביימער, האָט מען עטװאָס שפּעטער ארמנד גערופן, און זי האָבן שוין לוט די װײַטערדיקע ווערטער פונעם באלעבאָס פארשטאנען, װי עס איז דאָ צוגעגאנגען פרנער. -- װאָס זשע טוט מען מיט אײַך, מיט דרײַען---האָט שטיל מאמעש געקלאָגט זיך באזי לענקאָ, -- שטענדיק אזוי--- איינער קלאפּט אָן, און אז דו זאָגסט: מיילע, קום ארײַן", ברענגט ער נאָך איינעם, צי נאָך צוויי. אײינציקװײַז גיין װאָט עפשער בעסער געוען?-- און אליין געענטפערט, א זוך געטאָן מיט די פינגער די הוילע, געקנייטשטע פּאָטיליצע, -- באהיט גאָט, איינער אליין איז שוין מיסטאמע אינגאנצן מארקאָטנע צו גיין-- אין שטוב האָט ער ניט ארײַנגעפירט, געזאָגט -- מע שלאָפּט שוין. דאָס איז ער זיך פאר- זעסן בא די כעזשבוינעס, דערפאר האָט דאָס לעמפּל געבלימעט אין קיך. מע װאָלט קאָנען א וועק טאָן די שטוביקע, פאנאנדערבינדן א סנאָפּ שטרוי אין קיך, איז װידער זשע-- ווען איינער. אינדערפרי קאָן זיך ארײַנכאפן עמעצער פון דער היגער נאטשאלסטװע, איז װוּ וועסטו זיך אהינטאָן מיט דרײַען? אַנקלאפּן צו די שכיינים, פאראן אזעלכע -- אויך שפּעט. ניט אזוי דער שפּעט, וי דאָס װעקן, בא יעדן איז א הונט אין הויף---דאָס האלט ער, סיווירין, קיין הונט ניט, אז ארום זײַנען אזויפיל הינט אף צוויי פיס. װאָס זשע העלפט שוין, אוב אף פיר? איז, װײַזט אויס, גלײַכער פון אלץ--אין דער סטאָראָזשקע באם קלויסטער, אגעוה זײַנען דאָרטן דאָ מענטשן.---באזלענקאַ האָט דאָס אלץ באהאנדלט מיט זיך אליין, װוידער און ווידער צוגעטראָגן די פינגער צו דער פּאַטיליצע, נאָר דאָס פּאָנעם זײַנס, א לענגעכיקס, א קנייטשיק-פולס, האָט הינטער דער פּויערשער פּראָסטקײַט, װאָס איז אף דעם אױסגעגאָסן געווען, פארטײַעט אי געדאנק, אי זאָרג, אי מילדקײַט,--מענטשן זײַנען דאָרט דאָ, -- האָט ער איבערגעכאזערט און אזוי א קוק געטאָן אף די דרײַ לוט דער ריי, װי ער זאָל יעדן זאָגן: ,איר פארשטייט דאָך, אוב מע איז דאָרטן דאָ, און איך פיר אײַך..* נאָר עפּעס איז אין זײַנע אויגן, און אין דעם, װיּ ער האָט שווערלעך אן אָטעם געטאָן, געבליבן ניט דערזאָגטס, ועגן עפּעס האָט מען זיך נאָך געדארפט דערװיסן מע איז געווען מיד ביזן לעצטן גראד. דאָס נאסע אָנטאָן, װאָס האָט שוין אזויפיל מעסלעס ניט אויסגעטריקנט זיך, האָט צונויפגעקלעמט דאָס לײַב, די זויערלעכע ווארעמקײט, װאָס האָט זיך דערטראָגן דורך דער קיך-טיר, וועלכע איז, אן ארומגעשלאָגענע מיט שטרוייקרענצ- לעך, געבליבן עטװאָס אָפן, האָט מאמעש געוואלגערט פון די פיס, געפּלעפט דעם מויעך, מע 52 איז גרייט געווען אומפאלן דאָ, אין פּאָרהײַזל, און נאַכגײן אָן א זין דעם דאָזיקן. מענטשן איז מען גרייט געווען, וויפל מע װעט דארפן, װײַל וועמען נאָך גייט מען אַן- ער האָט געזאָגט, װי דערעכאגעוו, נאָר מיט לעבעדיקער זאָרג אין די אױגן; -- איך פארשטיי, אז איין נאכט װעט פאר אײַך זײַן װײיניק, מאָרגן ועט איר ווארשליג- לעך ניט גיין װײַטערז -- ער ווייסט, -- דאָס האָט ראזטשעפּקין געפּרוּװוט א שפּאס טאָן, -- װער ווייסט, װאָס פאר א געלעגער עס װועט זײַן. -- און װאָס פאר א וועטשערע, -- סיווירין האָט אונטערגעכאפּט דעם שפּאס, פארשטאנען, אז אָט דער שווארצער מוז זײַן דער קאָמאנדיר, און, אײַנקוקנדיק זיך אין אים, מיט קוים אונטערגעשטראָכענער כשיוועס צוגעגעבּן, --באלד, ווארט צו, װעל איך שטילינקערהייט א נישטער טאָן אין מײַן אלטערס טעפּ. אָקרעפּ װעט מען קאָנען דערווארעמען דאָרטן, אף אן אָרט. גענומען דאָס לעמפל מיט זיך, האַט ער ניט לאנג געזאמט זיך אין קיך, אומגעקערט זיך שוין פון דער פינצטער ---אויסגעלאַשן די שײַן, מע שלאָפּט טאקע, אומגעקערט זיך מיט א פּעקל אין דער האנט-- דער לינקער אָרעם איז שפּיציק אופגעהויבן געווען, אָפּגעזוכט, ריכ- טיקער, אָנגעטאפּט ראזטשעפקינען בא דער טיר, קיין טאָעס ניט געהאט, און געזאָגט צו אים שטיל, נאָר אזוי, אז מע זאָל פארשטיין -- ער מיינט אלע דרל: -- דאַרט זײַנען ייִדן, אין דער סטאָראַזשקע. זשמערינקער. יענער, װאָס האָט אײַך געראטן אַנקלאפּן, װייסט דאָס. און אלע וייסן-- שניצער זײַנען זײי. מע שניצט אן איקאָנאָסטאס מיט א ,קייסער-טיר" און אלדאָס איבעריקע פארן קלויסטער. איר װעט שוין זען. דער בא- טיושקע איז בא אונדז א יונגער, ער שלאָפט לאנג. און ביכלאל איז ער ניט קיין בייזער. נאָר מאלע װער עס קאַן ארײַנקומען. איך װעל אײַך אופהייבן מיט די הענער. איר װעט אוועק צו די, מיט וועמען איך װעל איבעריידן. איינציקװליז. איר װעט וויסן, װוּ ווער עס געפינט זיך. װײַטער -- וי איר װעט פארשטיין. גיין װעלן מיר ניט קיין קופּקע. איך -- דער ערשטער, נאָך מיר -- נאָך איינער. דורך די גערטנער. נו, מע דארף אײַך, כעוורע, ניט לערנען.. די באקאנטשאפט מיט די, װאָס זײַנען געװען אין דער סטאָראָזשקע, איז פאָרגעקומען גאַר פּאַשעט און איז אזוי װי ניט פאַרגעקומען ביכלאל. סיווירין האָט געהאט א שליסל פונעם אינערלעכן שלאָס און ניט געדארפט קלאפּן. אריבערגעטראָטן די שװעל און שטיין געבליבן א ביסל אן אָנגעבױגענער, דורכגעלאַזט די דרײַ, װאָס ער האָט געבראכט, א טראָט, צוויי טריט פאר זיך, האָט ער א רוף געטאָן אין דער טונקלקײַט, װאָס האָט א צעפּאָלאָכעטע זיך צעוויגט פונעם דינעם פלעמעלע-- דער צינדמאשינקע אין זײַן אויסגעשטרעקטער האנט: -- כאצקל-- שלאָפּסט? ניין? מאָזעס-- איר שלאַפּט: העניע --הערסט? דאָ האָב איך גע- בראכט מענטשן, זיי װעלן איבערזײַן ביז קאיאָר. אין דער רויטלעכער טונקלקײַט, פונוואנען עס זײַנען ארױיסגעשװוּמען אלטע וואנט- בערווענעס מיט אָנגעקלאפּטער קלאָטשע צווישן זײי, א סטעליע מיט א לאָך, װאָס פירט אפן בוידעם, א שטױביקער דיל, איפארשאָטענער מיט קליינע סטרוזשקעס, מיט שטענגעלעך היי, א פענצטער, א פארהאנגענער מיט א רעדנע, לעבן וועלכן עפּעס האָט געסטארטשעט, װי א מענטש די הייך, פארוויקלט אין שמאטעס, דאכט זיך, אָנגענעצטע,---מעבלו--א טיש, א קורצע באנק, צי אפילע צוויי בענק, נאָר דאָס אלץ מיט עפּעס פארוואלגערט, -- אָט אין דעם דאָזיקן שווארץ-רויטן קרײַז האָט זיך צוערשט דערהערט א פרויישע שטים: .ער שלאָפּטו", און א מאנצבלשע, מיט א הוסט: ,ניין, מע האָט נאָר צוגעמאכט דִי אויגף", און א דריטע שטים -- ניט קיין דײַטלעך מורמלען.. די שטימען זײַנען געקומען פון דער הייך, אזוי װי פון אן אפן אויוון און פון א לעזשאנקע---דער אויוון, א גרויסער, וי געוויינלעך אין דאָרף איז געשטאנען לינקס פון דער טיר, נאָך דער דייזשקע מיט וואסער, נאָך דעם היפּשן אָבע- רעמעק האַלץ אפן דיל, און איז אויסגעקערעוועט געווען מיטן פּריפּעטשיק אין צימער ארײַן, דעם איינציקן פון דער סטאָראָזשקע. דערזען האָט מען בלויז די עלטערע פרוי, און דאָס אויך נאָך דעם, װי סיווירין האָט געפרעגט: -- דער טשײַניק איז נאַך עפשער ווארעם, העניע, צי מע דארף אים דערווארעמען? -- באלד, מיסטאמע אויסגעקילט...-- זי האָט זיך באוויזן פון הינטערן-אויוון, א קליי- ניטשקע, אן אײַנגעשרומפּן-דארע, מיט אן אפגיך צונויפגעדרייטן קובליק, פון וועלכן דער שפּיץ פון א צעפּל האָטס געשטעקט. א רײַב געטאַן מיט די אָדערדיקע הענט דאָס פּאָנעם, די אויגן, װי זִי זאָל זיך וואשן, האָט העניע עטלעכע װײַלעס באקוקט די געקומענע, שװײַגנ- 58 דיק צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ, ניט צו וויסן---ס'איז מיטלײַד צי בארויגעזדיקער פארדראָס-- און גענומען אייסעקן זיך באם פּריפּעטשיק. דערנאָך, ווען מע האָט זיך שוין צוגעזעצט אף דער באנק, פון וועלכער סיווירין האַט פאָרזיכטיק איבערגעלייגט שטיקלעך טרוקן האָלץ און שניצערײַען אפן טיש, אויך א פארוואל- גערטן מיט דעם זעלבן, האָט מען דערזען א שווארצע, ניט קיין גרויסע באָרד, װאָס האָט געשטעקט פון אונטער דער פּאָלע פון א מאנטל, מיט וועלכן דער, װאָס איז געלעגן אף דער לעזשאנקע, האָט זיך צוגעדעקט (אף דער פּלײיצע פונעם מאנטל--א געלע לאטע). געװען איז ער זײיער א לאנגער, דער דאָזיקער, וֶועמען די באָרד האָט געהערט,--די פיס אין צעריסענע שקארפּעטקעס האָבן זיך ארויסגערוקט פון אונטער דער צװייטער פּאָלע און די לעזשאנקע האָט פאר זי ניט געקלעקט. מע האָט אויך דערזען אן אויסגעדארטן מענטשן, א באיאָרטן, א טונקעלן, װאָס האָט, א ליסער, מיט שווארץיצעקודלטע האָר ארום דער ליסינע און מיט גרויסע, טונקעלע, מער אומעטיקע, װוי אומרויקע, אויגן געגעבן א קוק אראָפּ פון אפן-אויוון. סיווירין איז אוועק, ווען מע האָט זיך דערעדט, אז שלאָפן וועלן די געקומענע אפן בוידעם, דאָרט איז דאָ א ביסל היי, און דעם לייטער װעט מען צונעמען ארוף, טאָמער װאָס-- גליטשט מען זיך אראָפּ אין דער עפענונג צװישן דער דרױיסנדיקער וואנט און דעם דאך, װוּ עס פעלן צוויי ברעטער, -- די עפענונג האָט מען באקוקט, װען מע איז געגאנגען אהער. מע האָט שװײַגנדיק אָפּגעגעסן דאָס, װאָס סיווירין האָט געבראכט -- קאלטע שטיקלעך פלייש, קנישעס פון קאָרענער מעל, פארטרונקען מיטן אָנגעווארעמטן וואסער, א פארפרא- װועטן מיט עפּעס א מין גראָז, און ארוף אפן בוידעם. געלייגט האָט מען זיך צווישן לעזשאק, נאָך א ווארעמען, און דער לאָך, װאָס האָט געפירט אין סטאָראַזשקע-- פון דאָרט איז אויך געקומען א ווארעמער שטראָס. ליאָניע האָט זיך עטװאָס פארהאלטן, װוען מע האָט צונויפגע- שארט דאָס היי, און איז דערפאר ליגן געבליבן בא א זײַט, נאָענט צו דער לאָך אין סטעליע. וואסילי און איגאָר זײַנען אײַנגעשלאַפן, װי נאָר מע האָט מיט די קעפּ זיך צוגעטוליעט צוֹם שטעכיקן צוקאָפּנס, ליאָניען האָט דער שלאָף ניט גענומען: ער האָט א צעערגערטער געטראכט וועגן די מענטשן, װאָס זײַנען געווען אונטן. מיטאמאָל האָט זיך פון דאָרט דערהערט א װאָ זעניש, א קרעכצן, עמעצער האָט זיך געדרייט, אזוי װי אף דער לעזשאנקע, און באלד -- אף יוִדיש, ניט הויך: -- רעב כאצקל, איר מיינט---איר און העניע---איך שלאָף? איך שלאָף ניט. ס'שוין ביז אינדערפרי: -- יאָ;-- דאָס איז געקומען פון אפן-אויוון, ---די נאכט איז לאנג, װי דער גאָלעס. און נאַך דערצו ---א צעשלאָגענע נאכטוּ ליאָניע האָט פארטײַעט דעם אָטעם: ויפל צײַט האָט ער שוין ניט געהערט אָט דאָס לאָשן, אזעלכע פּראַסטע ריידוּ ווידער דער, װאָס אף דער לעזשאנקע, ער האָט זיך אופגעזעצט: -- איר האָט געזאָגט, רעב כאצקל, מיר זײַנען נאווענאדניקעס. איז אָט האָט איר נא- ווענאדניקעס. עמעסע'.. אײַער מאָרדכע ליוואק, אשטייגער, װאָלט אוועק מיט אזעלכעד -- מאָרדכע! די דאָזיקע האָבן אזוי װי גאָרנישט ניט בא דער נעשאָמע. יענע, װאָס ער האָט זיך צו זיי געבעטן, האָבן געהאט געווער. נעמט מיך, כעוורע, צו זיך-. -- נוז -- נו, איז ווייסט איר דאָך. זי האָבן געזאָגט: װוּ װעלן מיר זיך מיט דיר אהינטאָן, מע װעט דיך באלד דערקענען. -- און די גלאָז בראָנפן, מיט װועלכער מע איז אים מעכאבעד געװען, האָט ער אויסי געטרונקען? -- אויסגעטרונקען. מאָרדכע קאָן. אוֹן ער האָט אויך געטרונקען אפצעלאָכעס דעם קאָנ- װאָי. דעם קאָנװאַי, די רומענער, האָבן יענע ניט געטשעפּעט, נאָר קיין בראָנפן ניט געגעבן. אז מע איז אריבערגעטראָטן די שװעל צום לעסניטשי, מע איז דאָך, װי אלעמאָל, געקומען נאָך האָלץ, און דערזען די כעוורע באם טיש, דרײַ צי פיר,. מיט קאראבינען, אוועקגעשטעלטע צװישן די קני, מיט גראנאטעס, איז איינער פון קאָנװאָי, ער איז אויך ארײַן אין שטוב, געבליבן ניט טויט, ניט לעבעדיק. װײַטער איז אלץ פּאָרגעקומען, װאָס מע דערציילט וועגן ליוואקן.. װער ווייסט ביכלאל, װער יענע זײַנען געװוען, אויב מע קערעװועט זיך אָפּ פון א מאָרדכע ליוואקז העניע: -- ער זאָל זי כאָטש צונעמען קאיאָר, סיווירין, די דאַזיקע. מע איז דאָך אויסגעשטעלטו 54 יענער, אף דער לעזשאנקע, האָט שטיל א לאך געטאָן, ער האָט שוין עטלעכע מאָל אזוי געלאכט, נאָר איצט איז דאָס אויסגעקומען סקעפּטיש, ביטער, כאָטש סײַ דאָס, סײַ יענץ האָט, קענטיק, ניט געמיינט אומיטלבאר דעם ענטפער: -- ער װעט זי צונעמען. ער װײיסט ניט, װאָס דאָ קאָן זײַן ס'דאָך שוין געווען.. -- געווען, אוי, געװען! אז ער האָט מיך גענומען שמײַסן מיט דער נאהײַקע, דער דײַטש, װאָס איז אהער ארײַנגעקומען, די רעציכע ברענט אין אים, און העניע ווארפט זיך ארום אים' װי א קװאָטשקע ארום א צעיושעטן הונט, זי שטעלט אונטער די הענט, די אייגענע פלייצע אונטער דעם רימען מיט בלײַ אפן שפיץ, הָאָב איך גענומען שרײַען: גאָטעניו, פארװאָס קומט דאָס מיר, פארװאָס זע איך דאָסו" און איצט טראכט איך אויך, שוין ויפל איך ליג אין ווייען -- פארװאָס קומט דאָס אונדז אף דער לעזשאנקע, אלץ מיט א ביסעלע סארקאזם, נאָר א מער בוילעטן, װי פריער, און מיט מער ביטערקײַט, באטריבטקײַט: -- אונדז---דאָס מיינט איר זיך און העניען, כאצקל, צי אונדז אלעמעןז -- כ'מיין אלץ, הער נײַשטעטיק, אלץ ארום און ארום. -- אלץ... -- ידער א קורצער לאך פון איינעם, װאָס האָט נאַך דעם איקער ניט געזאָגט, און קלערט, צי זאָל ער אים זאָגן, מע דארף אים קענען פארשטיין, דעם איקער, אזוי װוי ער' און פונדעסטוועגן, נאָך א קליינער פּאוזע, אפילע מיט א גוטמוטיקן שמוך אין קאָל:-- אײַך זײַנען עפשער געקומען די מאלקעס, כאצקל, כאָטש גאָט האַט אויך צוגעשיקט די פויערים, װאָס האָבן אײַך פארשטעלט פונעם דײַטש. איין קלײיניקײַט --א ייד שניצט דעם איקאָנאָסטאס פאר א קלויסטער, די .קייסעריטיר", דעם אמװאַן, װוּ דער גאלעך װעט האלטן דראַשעס און פּרעפּלען מיט דער קאדילע, און אים אליין, דעם געקרייצטן, דארף ער נאָך אויסשניצן-= קומט, דערװײַל אַף דער-וועלט, מאלקעס, אוֹן אף יענער-וועלט װעט מען שוין זען.. נאָר איר זאָגט -- אונדז, אלעמען, --איז האָבן מיר דאָך קלוימערשט, אזוי איז אָפּגערעדט בא דער וועלט, געהאט א שײַכעס צו דעם, װאָס פּאָנטי פילאט---איר האָט געהערט פון אזאז--- האָט אָפּגעטאָך.. -- כ'האָב ניט געהערט. -- א רוימעה, ער האָט אים געקרייצט, דעם, װאָס איר דארפט אויסשניצן. -- הא!-- איצט האָט שוין אין כאצקלס קאָל זיך דערהערט אזוי װי א שמייכל--אן אנטוישטער, -- און איך טראכט -- וועמען מײינט אירז אָבער איר קלעפּט אים דאָך פאר מיר, יענעם. איך װעל בלויז שניצן לױט דער מאַדעל. אײַער כעט אין עפשער גרעסער! כאָטש, -= שוין ערגסט, מיט א בראָך אין דער שטים, -- מע זאָגט-- קאָרכאכאָ; סאיז טאקע קאָרכאכאָ, באצווונגען.. אֹף דער לעזשאנקע: -- איך װײיס ניט --יאָ, צי נין --א פאוזע װען מע טראכט, װען מע איז פול מיט עמעסע ספייקעס, וועלכע, אוב מע פארשטייט זי אליין, איז מען ניט זיכער, אז יענער, צו וועמען מע רעדט, װועט זיי פארשטיין, -- אזוי איז ארויסגעבראכט געװאָרן דער .איך ווייס ניט"ו נאָר ענדלעך, מיט א היפשן גראד פארטײַעטקט:-- װאָס זאָל א מענטש טאָן,. אויב מע האָט פאר אים און פאר אנדערע אָפּגעפאסקנט עפּעס. באשטימט עפעס מיט טויזנטער יאָרן צוריק, אוֹן ער קאָן דערמיט ניט מאסקים זײַן, ס'איז כוץ לעדערעך האטעווע און כוץ לעדערעך האָױלאָסוּ נו, האָב איך. דער טשערנאָויצער אילוי, װאָס האָט באקומען סמיכעס אף ראבאַנעס, --און בא װעמען! --בא דרי געוינים, אין פּוילן, מיילע, איך װעל זי אײַך ניט אָנרופן, -- איך האָב אי געהאט אָט דעם שטשערב, די פעגימע, און ניט געטאָרט, ניט געװאָלט טראכטן וועגן דעם, װאָס זיצט אין מיר, אי געטראכט, װער ייסט פארװאָס מער = טאקע, װײַל מע האָט ניט געטאָרט, צי װײַל כ'האָב ניט געקאָנט... און אזוינס שפארט ארויס פרזער אָדער שפּעטער. ס'האַט פון מיר ארויסגעשפארט. ס'איז מיר פאָרט װײניק געװען שניצן כאנעקע-דריידלעך, -- װאָס -- דריידלעךז אנטיקלעך!--ס'איז מיר װײניק געווען מאכן גיפסענע מאָדעלן פאר כאנעקעלעמפלעך, מענוירעס, אפילע אויסצאצקען אן אָמעד, א מיזרעך- וואנט, אויסקלעפן אָרנאמענטן, איבערגעשאָטענע מיט פייגלען און כײַעס, דערבײי זאָלן זי אויך ניט גאָר ענלעך זײַן אף עמעסע פייגלען און כײַעס, נאָר אויסקומען מער מײַסעדיקע, == אז איך בין אוועק אף וועלטלעכע דראָכים, איך האָב פאַרט נאָכגעגעבן דעם שעד, געשאפן, וי זאָגט מען עס, געטער צי אָפּגעטער, א מאך געטאָן מיט דער האנט אפן לוי טאאסאָ לעכאָ פּעסעל"י, כ'האָב געלעבט, איז דער שעד מיר נאַכגעגאנגען פוסטריט, און אונטערגערוקט מיר, * זאָלסט זיך ניט שאפן קיין אָפּגאָט. 58 שוין אין ווין, װוּ כ'האָב שטודירט, דעם פינצטערסטן שאָלנעך זײַנעם.. זײַנעם: דעם מאלעכ- האמאָוועסעס שאָללעך-- כאצקל האָט צי געוואָלט ארײַנדרינגען אין דעם, װאָס דאָ איז געזאָגט געװאָרן, צי פּראָסט װײַזן. אז ער הערט, דערפאר האָט ער זיך אָנגעכאפּט קימאט פארן לעצט -- אין ווין? איר זײַט אויסגעווען א װעלט. -- א וועלט, ניט קיין וועלט. א װעלטעלע. און אַנגעטראָפן אין דער טראנסניסטריע, קיין זשמערינקע, אין געהענעם.-- מע האָט לאנג געשוויגן אין דער סטאָראָזשקע, און ליאָניע האָט שוין געמיינט -- מע שלאָפט, צי מע האָט באשטימט שלאָפּן. ער האָט זיך געפּרוװוט פאנאנדערקלײַבן אין דעם, װאָס ער האָט געהערט. װער פּאָנטי פילאט איז געוען, האָט ער געװוּסט, װאָס פאר א שעד סיהאָט געפאנגען יענעם מאַזעסן (דערװײַל איז פאר די אויגן געשטאנען בלויז א קורצע, שווארצע באָרד, מיסטאמע א געגרײַזלטע, לאנגע פיס אין צעריסענע שקארפעטקעס, א געלע לאטע אפן מאנטל), װאָס ער מיינט, יענער, איז אויך קלאָר געווען ---געזאַלט ווערן א ראָװ, געװאָרן א סקולפטאָר, צי ניט געװאַרן ניט דאָס און ניט יענץ. נאָר עפּעס האַט ער ניט דערזאָגט, עפשער װײַל כאצקל ווייסט דאָס שויף? ליאָניע האָט קימאט נאָכגעגעבן דעם שלאָף, װאָס האָט אים א מאָרע געטאָן, נאָר דאַ האָט זיך װידער דערהערט מאָזעס נײַשטעטיקס קאָל: -- איר בייזערט זיך ניט, העניע, װאָס איך וועק אײַרז -- אײַ, הערט שוין אוף!--און כאָטש דאָס האָט אויך געקאַנט הייסן: שװײַגט בעסער", האָט יענער, װאָס אף דער לעזשאנקע, צי אופגענומען דאָס אנדערש, צי באשטימט ניט רע- כענען זיך דערמיט -- ער איז געװוינט, מע זאָל אים הערן מיט כשיוועס, און ער קאָן אויך ריידן צו זיך אליין, עס רעדט פון אים ארויס- -- איך טראכט. ס'איז דאָ די ערד, אין וועלכער איך װעל ליגן---אויב ניט אין רעקרוטי, עפשער ניט, איז אין זשמערינקע. װױּ נאָך: שוין דאַ דער װאָרעם אין דער ערד, װאָס װעט מיך עסן. אָבער קיין מאצייווע, קיין דענקמאָל איז פאר מיר ניטאָ, ס'הייסט, דער מאטעריאל אפילע איז ניטאָ. און ער, מאָטל באָריישאָ, דער פּלאָעשטער ייִד, מע האָט אונדז דעפּאָרטירט אהער צוזאמען, װעט האַבן א דענקמאָל -- איך קלעפּ אים שוין. איר, כאצקל קערזשנער, װעט אים אויסשניצן פון דעמב. און זײַן װעט ער אפן ציילעם דאָ; אין קלויסטער, מע װעט קוקו אף אים מיט גאָטספאָרכטיקײט, מיט פארוויינטע אויגן.. איך האָב אים גוט געזען מע האָט מיך, ווען כ'בין געשיקט געװאָרן אהער, ארױיסגעלאָזט דורכן צענטראלן טױער פוֹן דער געטאָ, און געקרייצט האָבן אים די דײַטשן -- צו די דײַטשן האָט ער זיך געפאקט -- דאָרט טאקע, אפן פּלויט, אף די גאָרבוליעס; באשלאָגענע מיט שטעכדראָט. די קינסטלער פון דער גאָרער ועלט, ווען זי מאָלן צי זי קלעפּן אויס דעם געקרייצטן יעשוע, יעזוסן, באמיען זי זיך איבערגעבן דעם לעצטן הויך זײַנעם, די לעצטע ערדישע אנגסטן פאר דעם, װי עס קומט די הימלשע פרייד, די הימלשע ליכטיקײַט. און איך האָב מאָטל באַרײשאָן געזען, ווען צו דער לעצטער מינוט איז נאָך זייער װײַט געווען -- שרײַען האָט ער שוין ניט געקאָנט, נאָר געקוקט אף מיר פון דער זײַט מיט האלבפארמאכטע אויגן, און יועשדיק, מיט שמערץ, נאָר אָן פאד כעד--- הערט, אָן פּאכֿעד!---אזוי װי א מאך געטאָן צו מיר מיטן קאָפּ, פון וועלכן דאָס ביסל האָר, ער איז קימאט א ליסער, איז מיט א דינער פאסמע אראָפּגעפאלן אפן שטערן. ס'האָט גערעגנט, און די בגאָדים אף אים זײַנען צוגעזאָטן צום לײַב --געוויינלעכע הױיזן, א געד וויינלעך העמדל און א געוויינלעכער פידזשאק, אזוי װי ער האַט זיך ארויסגעכאפּט פון געטאָ אף דער דײַטשישער זײַט, צו קריגן דאָס ברויטל, מיט וועלכן ער װאָלט ניט קאָנען אָנהאַדעװען די גאנצע איידע, װײַל די גאנצע איידע איז דאָך די געטאָ, נאָר די פינף קינדער זײַנע און דאָס װײַב װאָלטן א טאָג, צוויי עטװאָס זאטער געװוען.. אזא קלעפ איך אים, כאצקל, און איר זאָלט אים שניצן אויך אזאמינעם, און דאָס פּאָנעם װועַט זײַן -- מאָטל באָרײשאָ: א באָרד, א לענגערע איידער עס איז אָנגענומען, און ער איז ניט אזוי יונג, א יאָר פופציק, נאָר ביי כלאל ---אן איידל פּאָנעם, און שווערע לייד, װי בא יעשוען: דאָס שװײַגן דאָרט, אין דער סטאָראָזשקע, האָט געדארפט אויסזען אזוי: כאצקל איז אוואדע געווען פארלוירן, װער װײיסט, װי עס װעט דורכגיין דאָס אלץ, עפעס װעלן דאַך מענטשן קוקן, װאָס עס װוערט געקלעפּט, געשניצט: העניע-- זי איז פּאָשעט מינאסטאם גע- לעגן מיט א פארזאָטן הארץ און געקוקט אפן באלקן פון דער נידעריקער סטעליע! מאָזעס-- בא אים האָבן געדארפט זײַן הייסע, באגײַסטערטע אויגן, אוואדע איז ער געזעסן, אײַנגעי קלאמערט די פינגער אין דער באָרד און געקוקט אין דער נאכט, דורך די פינצטערע ווענטיי נאָר אָט האָט װידער זיך דערהערט נײַשטעטיקס צוגעשטילט-קלינגעוודיק קאָל: -- לאָמיר באקלערן אזויגס. בא די פאשיסטן קאָן מען ניט אופהערן זײַן א ייד אין 56 ערגסטן זין פון װאָרט --װער דו זאָלסט ניט זײַן, פארניכטן דארף מען דיך. בא די יידן קאָן מען ניט אופהערן זײַן א ייד אין בעסטן זין פון װאָרט---אפילע א מעשומעד בלײַבט א ייַד, ער װעט אופשטיין טכיעס-האמייסים אין מאַשלעכס צײַטן. יעשוע איז אויך געבליבן א ייִד. באלד, באלד. נאָך אזא געדאנק: פון צוועלף טאלמידים יעשועס איז איינער געווען ניט קיין גוטער מענטש, איז פארװאָס זשע דארף מען אורטיילן ועגן אונדז לוט דעם איינעם, ניט לױט די עלף גוֹטע, און ניט לױט יעשוען אל נאָר די פאשיסטן גייט די עמונע ביכלאל ניט אָן, זי האָבן גענומען דאָס, װאָס די עמונע האָט געשאפן, -- די סינע, און ארי- בערגעטראָגן די סינע אף עפּעס אנדערס --אפן שטאם.. יאָ, איז אָט װיל איך זאָגן װועגן גיירים. געווען בא אונדז גיירים אויך, אין אייניקע צײַטןן---מער, אין אייניקע -- װײניקער. און עס װערט אפילע געשריבן װעגן גיירים פארשיידן. אין איין סייפער: .קאָשים גיירים לעיוסראָעל קעסאפּאכאס" -- די גיירים זײַנען שװער פאר ייסראָעל, װי קרעץ. דאָ װערט געמיינט: זיי ברענגען מיט זיך פרעמדע מידעס, געװוױינהײטן. און רעב הילעל, און די טאי נאָזם, רעב אקיווע, רעב שימען בען יויכאָי, זי האָבן געהאלטן פון גיירים. װײַטער: .דער גער איז ליבער בא גאָט, איידער א ייד". איז אָט האָב איך געמיינט: א גער. ער קומט צו מיר דאָרט, אין ווין, כ'האָב אײַך שׁוֹין איינמאָל געזאָגט---װער, און בעט, אז איך, א ראָװ אָן אן איידע, און עס באקומט זיך---א וועלטלעכער מענטש, װאָס האָט פון ראבאָנעס זיך אָפּגעקערט, זאָל אים לערנען די ייַדישע מידעס, ביידע לעשוינעס אונדזערע, ער זאָל קאָנען פארטיפן זיך אין דעם, װאָס איז אונדזער גרױסקײַט און לייד. האָב איך אים געלערנט. קיין מאסמיד איז ער ניט געווען, דאָס האָב איך גאָר אינגיכן פארשטאנען, נאָר אזוי זיך, װי זאָל איך אײַך זאָגן --אזא, װאָס אז ער בײַסט זיך אײַן אין עפּעס, איז כאָטט א ברעקל, נאָר אַפּבײַסן װעט ער. מיילע. געצאַלטס? סכארלימעד! כ'האָב דעמלט, קאָן עס הייסן, געליטן דאכקעס, שטודירט עקסטערנע, נאָר ניט ארויסגעקוקט אף זײַנע דרש מארק פֿאר דער לעקי ציע, אָפּטלעך האָט ער זיך געמאכט ניט ויסנדיק, האָב איך צוגעשוויגן. אזוי איז עס געגאנ- גען. קיין גער, זע איך, װעט ער ניט זײַן, און ניט דאָס איז מיר אָנגעגאנגען, נאָר-- זאָל זײַן א פרײַנט אונדזערער... ערשט, מע װײַזט מיר אָן אף אים, נאָך דעם, װי ער איז שוין עפשער א האלב יאָר געווען אן ארײַנגײער צו מיר, פארשטעלט זיך אלס א קליינער אָנגעשׂטעלטער אין א פירמע, מע װײַזט מיר אָן אף אים, אז ער האָט אזוי אַנגעשלאָגן א יינגעלע, א ייַדישס דאפקע, װאָס האָט זיך געפּאקט בא אים אין סאָד, אף א בוים, אז דאָס קינד איז אוועק פון דער וועלט. קיין ריד דערפון האָב איך מיט אים ניט געמאכט, כ'האָב נאָר גוט דערװוּסט זיך אלץ פון דער זײַט--עמעס, און אָפּגעזאָגט זיך לערנען מיט אים, איך לייג זיך אין שפּיטאָל. און ער האָט מיך שוֹין ניט געדארפט אויך מיסטאמע. פאר אים, פאר אים איז איבערגענוג געווען דאָס ביסעלע, װאָס ער האָט א שמעק געטאָן, קעדיי נעמען בלישטשען צװישן די זײַניקע.. שפּעטער האַט ער אין װוין, װוּהין ס'זײַנען ארײַן די פאשיסטן, אָנגעפירט מיט דער ביוראָ, װאָס האַט ארויסגעגעבן די ייִדן אויסלענדישע ויזעס--אַדעםינאקעט איז מען געלאָפן פון די צאָרעס. און איצט, איך װיים דאָס--ער איז דער, װאָס שיקט אומעטום די מערדער.. איז טראכט איך, עס מוטשעט מיך און מוטשעט: פארװאָס האָט ער אָנגעטראָפן צו מירו. כאצקל, נאָך א פאָרזיכטיקן הוסט: -- װאָלט ער אָנגעטראָפן צו א צווייטן. אז ער האַט געזוכט, װאָלט ער געפונען, -- און איך טראכט, אײַ טראכט איך װעגן דעם--געדארפט אוועק מיט די בראולאָ- װוער, פארבײַטן כאָטשבי איינעם פון די הונדערט מיט אכציק קדוישים. גערשמאן װאָלט מיך ארײַנגעשטעלט אינעם צעטל, אים איז אלציינס. װאָלט געלעבט און געמוטשעט זיך אף דער וועלט נאָך א מענטש, געהאָפט, ארויסגעקוקט אף דער געוֹלע. און איך.. אין דער סטאַראַזשקע, װוּ עס איז שטיל געװאָרן, איז װי הענגען געבליבן אָט דער ,,און איך". ליאָניע האָט זיך אײַנגעהערט א מינוט, צוויי, דרײַ. ער האָט צוגעמאכט די אויגן געצווונגען זיך צומאכן זיי, פאָרזיכטיק געפּרווט זיך אויסקערעווען אף א זײַט, ניט אופוועקן איגאָרן, װאָס האָט אין שלאָף אים אוועקגעלייגט די האנט אף דער ברוסט, און פלוצעם האָט זיך דערהערט ווידער נײַשטעטיקס קאָל: -- א גוטער נאָמען בא אײַך--יעכעזקל. אגעוו, האָבן די נעווים געשטראָפּט, אָבער געטרייסט אויך, און קיינמאָל האָבן זי ניט געזאָגט, אז דאָס פאָלק װעט אונטערגיין. יע- כעזקל האָט, צוישן אלץ, װאָס עס איז דערגאנגען צוֹ אונדז, געזאָגט אזוינס: ס'װועט קומען א צײַט, ווען הערצער װעלן זײַן פון בלוט און פלייש, און ניט פון שטיין.. לאָמיר האפ -- העניע שלאַפּט, -- האָט זיך דערהערט פון אפן-אויוון. (סאָף קומט) ארן װערגעליס פונעם ליבע.ציקל דער געצעלט שײַנט ארײַן אין מיר דער דרויסן, מיט א דאך --ביז מארס דערהויבן, שײַנט ארויס פון מיר מײַן ועלט. מיט א דיל -- געמאכט פון ערד. מיט אזא מין בײַט כ'בין אויסן אופצושטעלן א געצעלט דער געצעלט װעט דיר געהערן. זאָלסט אים האלטן טאָמיד ריין. מיט נעשאָמעדיקע שויבן, ס'וועט דער בײַט פארגעסן װערן, װאָס פון פרייד זײַנען פארטרערט, דער געצעלט װעט שטיין און שטיין. גאנצפרי, באטאָג, פארנאכט דער טאָג שפּרײט זיך אויס אף דײַן מענטשלעכן לײַב. גאנצפרי -- נאָך א בסולע, באטאָג -- שוין א װײַב, פארנאכט... ביז פארנאכט איז נאָך װײַט, דאנקען גאָט. און דאַך -- צו דעם סאָפּטאָג געװענדט איז דײַן טראַט. (ווען קומען אהין וועסט, מיט וועלקונג באצירט, -- פארמאך ניט די לאָדן, פארהאק ניט די טיר. װײַל כ'ווייס אף געוויס: ס'וועט מיר סטײַען אזארט אף לויפן צו דיר אויך פארנאכט, אויך באנאכט. כ'ווייס ניט, און איך ווייס אופגעראמט דעם הימל האָסטו קוקט אף דיר. דעם פיש איז שרעקלעך, פּונקט אזוי וי אף דער װאָר. װײַל ניט קלאָר עס איז צולעצט: (פון דער וועלט די באלעבאָסטע װעסט א װאָרף געבן אים ברעקלעך, ביסטו שוין מיליארדן יאָר)- צי װעסט אױסשפּרײטן א געץ.. איידער שלאָפן גיין זיך לייגן, אין דֶעם שלאָף, צי בעגילופן -- האָסט דעם הימל אויסגעווישט. מער װי שטענדיק בין איך דרייסט. די לעװאָנע, װי אן אייגל כ'ווייס ניט, ויאזוי דיך רופן, פון אן אומזעבארן פיש, וויאזוי דיך זוכן -- כ'ווייס. מע דארף בויען ערשט דאָס וועלטל אוב אין מײַן נעשאָמע װעסטו, וי מע זאָגט, צעברעכן וועלטן, זאָלסטו וויסן זײַך: אזעלעכס קאָן מען טאָן מיט מיר גאָר זעלטן. זאָלסט ניט מיינען, כאסכאָלילע, אז דאָס האָט געקאָסט מיך װאָלװל, שווער א ליבע בוֹיען. שווערער װי דעם טורעם, װאָס אין באָװול. און פארגעס ניט פארגעדענקען, אז דו בויסט דײַן ליבעיטורעם דאָרט, װוּ סיליגן בערג מיט ברוכווארג, אָנגעוואלגערט פון א שטורעם. װײַל דער נעכטן, די אנטוישונג קריכן דאָרט פון יעדן שפּעלטל, -- פאר דעם הײַנט און פאר דעם גלויבן דארף מען בויען ערשט דאָס וועלטל. פון געוויין ביזן שמייכל דאָס װעט פריער צי שפּעטער אויך צום סייכל דערגיין. פרעגט ניט אויס מיך, איך בעט אײַך, װאָס ס'באטײט איר געוויין. דאָס איז מערער פון ליבע, און פון דעם ס'איז אויך מער, װאָס, אין ביכער באשריבן, רופט ארויס אײַער טרער. יאָ, דערגיין ס'וועט צום סייכל, און איר װעט דָאן פארשטיין; פון געוויין ביזן שמייכל דער מעהאלעך איז קליין. באם צאָלן כויוועס גאנצפרי איך קום, דעם קאָפּ פארדול דיר (איך ווייס: עס קומט פאר דעם א שטראָף), אז ביז פארנאכט זאָלסט זײַן געדולדיק-- צעצאָלן כ'וועל זיך ביזן סאָף. אין גאנג פון טאָג, באם צאָלן כויוועס, איך גיב דיר אויך אן אדעראָף == דעם קומענדיקן כויוו לעטויוועס. צעצאָלן כ'וועל זיך ביזן סאָף. אפילע ווען דער טאָג זיך ענדיקט און ס'ווארט אף מיר שוין בלויז דער שלאָף, -- איך פיל זיך דעמלט אויך, װי שטענדיק. באם סאמע אָנהײיב, ניט באם סאָף. בא ביידן איין געפיל פרעג מיך ניט קיין שײַלעס, גלייב מיר אפן װאָרט. אלעמאָל איך ברענג דיך צו דעם זעלבן אָרט. ס'טרעפט, אז מיט די שטראָמען, ס'יטרעפט---אנטקעגן װוינט, איין מאָל מיט א קלאָרקײַט, און א צווייט מאָל--- בלינד. װאָס אין אָנהײב ויל איך, ווייס איך ניט אליין. פרעג מיך ניט קיין שײַלעס. פרעג ניט, װאָס איך מיין, טראכט ניט צו קיַן טשוּוועס, כ'גלייב דיר אפן װאָרט. ווען איך קום צום ציל אָן, טרעף איך דיך שוין דאָרט. 59 דײַן אומרויק געשריי צו דעם פייגעלע געגליכן, איז פאר עמעצן א רעמעז װאָס דעם װעטער ברענגט, דו ביסט. אף א רעגן אף א שניי זאָגסט אָן אומגליקן און גליקן, : ווען דו טומלסט ניט, -- פארדריסט. נאָר פאר מיר אן אויסברוך איז דאָס, פּונקט אזא װי דער װוּלקאן, עפשער טאקע איז אן עמעס, וי דאָס װאָרט, מיט וועלכן קריסטוס אז דײַן אומרויק געשריי איז צו זיך אליין דערגאן. עפשער עפשער איז נאָך ניט די צײַט, צי די צײַט פארבײַ איז עפשער, נאָר איך זוך די פרוכט פארשטיט, און עס װוילט זיך מיר א העמשעך: עפשער האלטסטו ניט פון דעם, צי דו ווייסט נאָך ניט, װאָס איז עס. קוילן האָבן ניט דעם שעם, װאָס עס האָבן שוין די הילזעס. עפשער ווייסטו פון פאָרויס, אז איך װעל בא דיר עס פּוילן. הילזעס האָבן ניט דעם שטויס, װאָס עס האָבן נאָך די קוילן. ביידע ברעגן און דער בריק קיינער האָט אזוינס נאָך ניט באשריב. ס'איז ביז אונדז צעפירט געװען דער בריק. קומט ארויס באגעגענען מײַן ליבע, קומט ארויס א קוק טאָן אף מײַן גליק. אויב איר האָט געזען שוין אויך אזעלעכס, איז עס א באװײַז, אז איר געדענקט די באװוּסטע צײַט שלוימע האמעלעכס, וועלכע גאָט אליין האָט אונדז געשענקט. נאָר אויב איר געדענקט ניט אזא ליבע, אויב ס'איז ניט באװוּסט אײַך אזא גליק, -- הייסט עס, קיינער האָט נאָך ניט באשריבן ניט די ביידע ברעגן, ניט דעם בריק. מיר נעמען שוין אוא מין פאל... מײַן שאָכן איז ארויסגעפאָרן מיט א יאָר צוריק פון רוסלאנד, מיר נעמען שוין אזא מין פאל: ער האָט, כאָלילע, רוסלאנד ניט געווינטשט קיין שלעכטס, קיין סוינע ניט געווען, דעם סיידער איבערמאכן ניט געװאָלט. עס האָט געטראָפן, מ'איז באגאנגען בענעגייע אים אן אוולע, ניט קיין גרויסע אוולע איז מען בענעגייע אים באגאנגען -- אף דער ארבעט, מעגלעך, צי אין גאס, האָט ער א זאָג געטאָן זײַן פּלױנעסטע בעזע האלאָשן; ,װוייסטו װאָסז לאָמיר אװעקפאָרן קיין ייִסראָעל, װײַל װאָס מיר זײַנען -- זײַנען מיר, אָבער ייִדן זײַנען מיר..* א טאָג פארן אָפּפאָרן איז ער אוועק אף דעם הײליקן אָרט, פאריכט די צאם ארום דעם זיידנס קייווער, ארומגעקערט די פּלאטשיקע מאצייווע בא דער שוויגער און לעם דער מאמעס קייווער געבליבן זיצן לאנג--- צוויי ריטשקעלעך פון ביידע זײַטן נאָז האָבן דאָס פּאָנעם אים געקיצלט. דערנאָך, ווען אין קאָנטײנערן מע האָט געפּאקעוועט דאָס האָב-און-גוטס, איז ער געווען אין קאעס, װאָס דאָס װײַב ויל מיטנעמען אזויפיל שמאָכטעס, און אף איר אָנגעשריגן: ,װאָס ס'טו טאָן מיט אָט די שמויסן, אז באם בארג סינלי איז א היץ, װי אין די סאנדונאָווסקע באניעס?" די ביכלעך האָט ער אויך ארויסגעװאָרפן פון די פּעק: ,סערגיי יעסענין פעלט דיר נאַך אין ערעץײייסראָעל! פאראן דאָרט, לאָמיר האָפן, אייגענע יעסענינס..* געמאכט אן אויסנאם פאר טורגעניעווס בוך. נו, מיילע... ווען ס'איז די ריי געקומען צו די אָרדענס און מעדאלן, האָט אֹים געדאכט: עס טוט א קיצל װוידער לעם דער נאָז א טרער, נאָר ער איז בײַגעקומען אויך די שוואכקײַט. האקלאל, אינגאנצן זיך' באפרײַט פון דעם, װאָס איז א לאסט אן איבעריקע אין קאָנטײנער און -- באזונדערס-- אין זיקאָרן, איז ער אוועק צום אעראָװאָקזאל אָן אינצידענטן (דאָס קעצל מורקע האָט ער, עמעס, ניט געװוּסט װוּהין אהינטאָן, א צארבאלעכאום, נעבעך. בלשבט דאָ איבער אָן א היים..). ס'איז דורך א כוידעש, צוויי און דרײַ. א יאָר איז דורכגעגאנגען. מײַן שאָכן האָט געלעבט -- וי ס'איז געווען זײַן ווילן -- ניט אין רוסלאנה. מיר נעמען שוין אזא מין פאל: מע האָט ניט אָפּגעהאלטן צופיל צײַט אים אין אולפּאן, קיין כויוועס ניט פארשריבן אים פאר אלץ, װאָס לאָזט זיך קאָסטן. װי אנדערע, ער איז קיין גאסזיקערער ניט געװאָרן, ניט אָנגעטראָפן אף א באלעבאָס, װאָס זעט אין יעדן אימיגראנט , פון דאָרטן" שיר ניט יענעם ליװויאָסן, װאָס װעט איבערקערן זײַן געשעפט. ער האָט דאָס לעבן אײַנגעאָרדנט (דערוושל גיט אײַנגעפּונדעװעט, פארשטייט זיך) לוט נײַע קלאָלים: אין שיפל בלײַבט בלויז איינער. שנעל דעם אנדערן דערטרינק, און בלײַב אליין.. 41 אזוי װאָלט ער זיך אויסגעלעבט די יאָרן אף דעם נײַעם אָרט. נאָר עפּעס האָט געטאָטשעט אים -- װאָס, אייגנטלעך, האָט ער נאָך ניט געװוּסט. געשפּירט האָט ער א לײדיקײַט אזא, װאָס גאָרגישט קאָן זי ניט פארפילן, א שװערקײַט, וועלכע גאָרנישט קאָן ניט מאכן גרינג. באטאָג האָט אים געצויגן צומאכן די אויגן -- שלאָפן, באנאכט האָט ער קיין אויג ניט צוגעמאכט. די וועלט, װאָס ער געלעבט אין איר האָט פרזער און ניט געטראכט פון דעם, װײַל זעלבסטפארשטענדלעך איז זי אים געווען -- זי האָט אצינדער אופגעלעבט אין אים -- א פּײַנלעכע דערמאָנונג -- און פון זײַן אײַנגעקאָרטשעטער נעשאָמע אלץ ארויסגעשטויסן, אלץו קאָן זײַן, די מאָרעשכױרע האָט זיך אָנגעהױבן פון דעם מידבער-ווינט, װאָס אָנגעגליטע זעמדעלעך טראָגט אָן -- א ריב-אײַזן פאר מענטשנס לײַב. אנומלטן, אין ערשטן אָסיען נאָכן אָפּפּאָרן פון רוסלאנד, האָט ער געארבעט אפן װוינט, און מיטאמאָל דערפילט: דאָס הארץ גייט אויס נאָך א ראסייער אַסיען מיט ווינטלעך, ענלעכע אף נאסע בעזעמלעך; װאָס שמײַסן כיעסדיק: סשוט װיי, נאָר סארא פארגעניגן! דאָרט, װוּ ער האָט געארבעט, איז געוואקסן א פארפלאנצטער וואלד, די ביימער זײַנען דאָרט אזוי װי מאצע טרוקן, און ס'האָט זיך דעם געבוירענעם צוישן די צאָפּנדיקע וועלדער פאָרגעשטעלט א גאנצע וועלט מיט סאָסנעס און בערעזעס -- די קאָרע אױיסגעװייקט פון רעגנס און פון ראָסעס, דאָס זשוכלע גראָז, דער בלעטערפאל -- אזוי געדיכט, אז פערד-און-װאָגן ווערן דאָרט פאריזנעט, אין פעלד עס קאָן די פעטע ערד אראָפּציַען די שטיוול בא די גייער... פארנאכט-צו, נאָך דער ארבעט, פּרוּווט ער צושפּארן דעם קאָפּ, נאָר רו איז אים פארשפּראָכן. דאָס, װאָס אינעם דימיען ער זעט, װאָלט פּריַער ניט ארויסגערופן ניט קיין כידעש, ניט קיין פּײַן, אָבער אצינד מיט קאלטן שווייס באגיסט ער זיך. ער זעט: פארוקט די ארבל פונעם ציצן קאָפּטל, זײַן מאמע הייבט אָן קנעטן שנעל און מונטער (מיט ווארעמע צעריבענע קארטאָפל דָאָס קלעפּיק טייג פאראָשטשינעט אין מולטער). פּונקט װי זי װאָלט א שעד אין טייג פארטריבן און ער גענומען װאָלט דאָרט כאָרכלען, זויגן און מיט א פּאָר געזונטע, גראָבע ליפּן א דינינק, לעבלעך קוויטשיקל פארצויגן. די מאמע קנעט און קנעט... זי האָט כאראָטע, דעם שעד זיך אײַנמאָסטען אין טייג זי לאָזט שוין ניט, ארויסטרײבן זי וויל אים פון דער ראָשטשינע, פארטרײַבן פון דער שטוב, ארײַנטרײַבן אין בלאָטע.-. די זעונג טוט זיך אָפּ פון אים צוזאמען מיטן שלאָף: וי גוט װאָלט איצט געווען זיך דורכריידן מיט מענטשן. נאָר -- מיט וועמען? אין רוסלאנד װאָלט ער זיך אראָפּגערעדט פון הארצן אין פּראָפּקאָם, ארײַנגעגאן צו דעם פארטיינעם סעקרעטאר אפילע (דאָס גאנצע לעבן וועט ער שוֹין זיך מויכל זײַן ניט קאָנען, פאר דעם, װאָס ניט געטאָן ער האָט עס איידער לאָזן זיך אין וועג--). יאָנ -- טוט ער זיך א כאפּ. -- די גאנצע צאָרע איז, װײַזט אויס, טאקע אין דעם, װאָס צוגעוווינט ער איז געווען אין רוסלאנד לעבן צװישן מענטשן, י4 בא אנדערע אן אָנשפּאר זוכן און אליין פאר יענעם זײַן אן אָנשפּאר. א ווערטעלע צו זאָגן: אונטער דיר, בען-אָדאָם, שטייט ניט מער, ניט װײַניקער -- א גאנצענע מעלוכע! און ס'האָט געטראָפן -- נאָך איין כאָלעם האָט זיך אים געכאָלעמט: ער לעבט, װי פריער, אין דער היים, אין רוסלאנד, און -- קלאל א נארישקשט --- צו זיך אין שטוב ער ויל ארײַנגיין, נאָר ס'איז די טיר פארשלאָסן, און דעם שליסל קאָן ער ניט געפינען. דאן גייט ארויס סטעפּאן פּעטראָװיטש פון זײַן דירע, סטעפּאן פּעטראָװיטש, טשטאָ זא טשודאָ! סטעפּאן פּעטראָװיטש קאָן ניט זיצן אינדערווארעם, ווען ס'שטייט א צווייטער אפן וויגט. ער העלפט אים אופשליסן די טיר. דערנאָכדעם טראָגט ארויס די זעג, און ביידע זעגן אָן א ביסל האָלץ. און ס'גייט אוועק צוריק אין שטוב צו זיך סטעפּאן פּעטראָװיטש. שא, עפשער אָנשרײַבן א בריוול צו סטעפאן פּעטראָװיטשן, זיך אָנפרעגן בא אים, לעמאָשל, וועגן אזא קלײניקײַט, -- מיזאָל נאָר ניט לאכן, =- זיך אַנפרעגן, וווּהין ס'האָט זיך אהינגעטאָן דאָס קעצל מורקע, ששיקאווע וויסן, װוּ אזא צארבאלעכאים האָט געפונען זיך א מאָקעם, ווען ס'איז דעם באלעבאָס ארײַנגעפאלן א מאנקאָליע אין קאָפּז גאַר נעמען און ארױיספאָרן פון רוסלאנד קיין ייַסראָעל.. אין איינוועגס שרײַט ער אָן מיט קאעס אף זײַן פּלױנעסטע, פארװאָס מיט אָפּגעשפּאָרטן האָב-און-גוטס זי האנדלט אף דער באראכאָלקע: .די שמויסן כאָטש לאַז איבער. מיינסט, װעסט אײביק זשארען זיך באם קויסלן.* טורגעניעווס ביכל אָפּגעזוכט, און דאָרט, וי ס'װאָלט א טײַט-פינגער פון אויבן אָנגעװיזן, -- שטויסט ער אָן זיך גלײַך אף יענעם אָרט, װוּ סישטייט געשריבן, אז אָן יעדערן פון אונדז װעט רוסלאנד לעבן, מיר אָן רוסלאנד -- ניט. אזוי עס ענדיקט זיך די פײַנלעכע געשיכטע פון שאָכן מײַנעם, װאָס, -- מיר נעמען שוין אזא מין פאל: ער האָט, כאַלילע, רוסלאנד ניט געווינטשט קיין שלעכטס, קיין סוינע ניט געווען, דעם סיידער איבערמאכן ניט געװאָלט. עס האָט געטראָפן, מ'איז באגאנגען בענעגייע אים אן אוולע, גיט קיין גרויסע אוולע איז מען בענעגייע אים באגאנגען --- אֹף דער ארבעט, מעגלעך, צי אין גאס, האָט ער א זאָג געטאָן זײַן פלוינעסטע בעזע האלאָשן; ,ווייסטו װאָס: לאָמיר אװועקפאָרן קיין יוסראָעל, װײַל װאָס מיר זײַנען -- זײַנען מיר, אָבער ייִדן זײַנען מיר"?. 8 5904 ובוןן לעש והז קאפיטאן אלעקסאנרער מוק - נאציאָגאלער העלר פון טשעכאָסלאָואקיע אָפֿלעקסאנדער מאָיסײעװיטש מוק ארבעט אף איינעם פון די מאָסקװער זאװאָדן שוין העד כער 20 יאָר. זײַנע פליכטן זײַנען גאנץ פּאר שעטע: ער באגלייט פון איין צעך אין אן אנד דערן דעם טראנספּאָרט מיט גרייטע דעטאלן עפּעס אנדערס איז ער שוין איצט ניט בעקויעך צו טאָן. אָבער ער קלאָגט זיך ניט אף זײַן גוירל: אבי ניט אָפּגעזונדערט פון דער וועלט, אבי זיך' געפינען צווישן מענטשן. די מילכאָמע האָט איבערגעלאָזט אף זײַן לײַב פיל שפּורן פון קוילן און סנאריאד-שפּליטערס. דאָס לאָשן איז בא אים אויך ניט קיין קלאָרס: א קלײניקײַט: צװיי לאנגע יאָר אָפּליגן אין שפּיטאָל קימאט אָן באװוּסטזײַף אף א פּײַערלעכן אָװנט, געווידמעט דעם יאָר- טאָג פון דער סאָוועטישער ארמיי, וועלכער איז פאָרגעקומען אפן זאװאָד, װוּ עס ארבעט אלעקר סאנדער מוק, האָט דער, געוועזענער שעף פונעם פּאָליט-אָפּטײל פון דער באװוּסטער פּאנפילאָד ער דיוויזיע, דער גווארדיע-פּאַלקאָװוניק לאווד רינענקאָ, געזאָזט: -- אָט זיצט צווישן אונדז אן ארבעטער, װאָס איז מיט זײַן טאנק באם באפרײַען אוקראונע דער ערשטער ארײַן אין פיאטיכאטקע. ס'איז זייער אָנגענעם זיך באגעגענען מיט אזעלכע מענטשן, וועלכע האָבן העלדיש געקעמפט פארן גליק פון אונדז אלעמען. און ער האָט אָנגעװיזן אף אלעקסאנדער מאָיסײעװיטש מוקן. אלעקסאנדער מוק איז אין איין עלטער מיט דער רעװאָליוציע. ער איז געבוירן געװאָרן אף דער אוקראינע, אינעם שטעטל באר, וויניצער געגנט. זײַן פאָטער האָט געארבעט אין דעם אָרטיקן צוקער-זאװאָד און געהאט א היפּש געד זינדל -- צוועלף טעכטער און צוויי זין. די מוד טער, טויבע-גיטל, איז קיינמאָל ניט געזעסן מיט 644 פארלייגטע הענט, פון פארטאָג ביז שפּעט אין דער נאכט פלעגט זי האָרעװען, קעדיי אָנהאָדער ווען דאָס קליינווארג,--קאָכן, באקן, וואשן, מעלקן די קו---די צווייטע פּארנאָסע-געבערן. אויך די קינדער האָבן פון די יונגע יאָרן אַן געװוּסט פון האָרעוואניע, געהאָלפן איינער דעם אנדערן און דער מאמען. מיט איין װאָרט: א געזונטע האָרעפּאשנע מישפּאַכע. אלעקסאנדער איז אין עלטער פון זיבעצן יאָר פרײַװיליק אוועק אין דער רויטער ארמיי. גאָר אינגיכן איז אים אויסגעקומען אָנטײלצונעמען אין די שלאכטן בא דער כאסאן-אָזערע קעגן די יאפּאַנישע כאיאָלעס אלס שיסער פון א טאנק. דערנאָך איז ער מיט זײַן טאנק געװען אפן סאָוועטיש-פינלענדישן פראָנט. ווען די מילכאָמע האָט זיך געענדיקט, האָט מען אים געשיקט קיין אוליאנאָווסק אין א טאנקען-שול. גלײַך נאָכן ענדיקן די דאָזיקע שול איז דער לייטענאנט אלעקסאנדער מוק אוועק אף דער פאָדער-ליניע פון דער גרויסער פאָטערלענדי- שער מילכאָמע. פארביטערטע שלאכטן הינטער ראָסטאָוו און סטאלינגראד. דאָ איז ער צום ערשטן מאָל שװער פארװוּנדעט געװאָרן און איז אָפּגעלעגן זעקס כאדאָשים אין שפּיטאָל. גיין, ער איז ניט פארבליבן אין הינטערלאנד. זיך קוים אויסגעהיילט, זעצט ער זיך ארײַן אין טאנק. נאַָכאמאָל סטאלינגראד, קורסקער בויגן, און אָט אין ער שוין הינטער קִיִעווֹ. װידער פארביטערטע שלאכטן. באטאָג און באנאכט. אף דער ערד און אין דער לופט. אונטער א האָגל פון פּײַער נעמט ער אָנטײל אין פאָרסירן דעם דניעפּער. אין א מאָמענט, ווען עס וערט פלו- צעם איבערגעריסן די פארבינדונג, ווארפט זיך אלעקסאנדער מוק אין קאלטן וואסער, זוכט אָפּ דעם קאבעל, שווימט אריבער דעם טײַך און 4--134 שטעלט וידער אוף די פארבינדונג. פאר אָט דעם העלדישן טאט איז ער באלוינט געװאָרן מיט א שלאכט-אָרדען ,רויטער שטערן: אלעקסאנדער מאָיסײעװויטש דערציילט: -- נאָך דער באפרײַוּנג פון קזעוו האָבן מיר באקומען א באפעל אריבערגיין אפן װײַסרוסישן פראָנט. אונדזערע טאנקען האָבן געשלאָגן דעם סוינע און אים געטריבן אלץ װײַטער אף מײַ- רעוו. מיר האָבן באפרײט מאָגיליאָוו, האָמעל, וויטעבסק, מינסק. אלץ אף אונדזער װעג אין געלעגן אין רוַנען. פאר מײַנע אויגן זײַנען די גאנצע צײַט געשטאנען מײַנע אומגעקומענע עלטערן, די צוועלף שוועסטער, פיל קרויווים. העכער 38 קדוֹישים אין איין מישפּאָכע. מײַן הארץ האָט געווייטעקט. דער האס צום סוינע איז געװאָרן שטארקער און שטארקער. ער איז דערגאנגען ביז בערלין און פון דאָרט פארקערעוועט אף פּראָג, דער הױפּטשטאָט פון טשעכאָסלאָוואקיע: -- אונדזערע טאנקען, -- דערציילט װײַטער אלעקסאנדער מוק, -- זײַנען דעם 10 מײַ שוין געווען הינטער פּראָג. פּלוצעם האָט זיך פון ער- געץ באוויזן א טשעך, אן אנטלאָפֿענער פונעם פאשיסטישן לאגער, און, דערפרייענדיק זיך מיט אונדז, א געשריי געטאָן צו מיר: ,קום, איך װעל דיר װײַזן דעם קירצסטן וועג אף פּראָג" איך האָב אים אוועקגעזעצט אפן טאנק, און מיר האָבן זיך ארויסגעריסן פאָרוױס פון אלע איבע- ריקע טאנקען, פארניכטנדיק אונטערװעגס צעשפּליטערטע גרופעס פונעם פײַנט, זייערע הארמאטן אוֹן אנדער געווער. הינטער פּראָג, צוישן די בערג, האָט א באָמבירגרופּע אָנגע- הויבן צו שלײַדערן באָמבעס אפן װועג, װוּ איך בין געווען מיט מײַן טאנק. איין באָמבע אין געפאלן זייער נאָענט לעבן מיר. דער שיסער פיליפּאָוו איז דערהארגעט געװאָרן, דער מעכא- ניק מיכאנל שקלאָצקי און איךי זײַנען שער פארווונדעט געװאָרן.. צוויי יאָר האָט ער נאָך דעם ניט געקאָנט ריידן, אין מעשעך פוֹן א יאָר גאָרנישט ניט געהערט. מע האָט אים אויסגעהיילט און ער האָט זיך אומגעקערט אהיים. די טשעכאָסלאָוואקישע רעגירונג האָט בא- לױנט אלעקסאנדער מוקן מיט דעם אָרדען ,גאָלדענער שטערן". אלע יאָר, אלס העלד פון טשעכאָסלאַוואקיע, קומט ער אהין צונאסט, און יעדעס מאָל אָרדנט מען אים אײַן א ברייטן קא- באָלעסיפּאָנעם. זײַן טאנק נומער 23, וועלכער האָט זיך דער ערשטער ארײַנגעריסן אין דער אלעקסאנדער מוק הױפּטשטאָט פוֹן טשעכאָסלאָואקיע, שטייט איצט, וי א דענקמאָל פון העלדישקײיט און אינד טערנאצואָנאלער סאָלידארישקײַט, אין צענטער פון דער שטאָט אפן װראָצלאװו-פּלאץ. דאָ ניט לאנג איז אין 36-טן צעך פונעם זא- װאָד ארויסגעהאנגען געװאָרן א וואנטצײַטונג מיט אלעקסאנדער מוקס פּאַטאָגראפיע. אונטער דער פּאָטאָגראפיע איז געווען אן אונטערשריפט: ,דער קאפּיטאן אין דעמיסיע אלעקסאנדער מוק. פאר ארויסגעוויזענער העלדישקײַט באם בא- פרײַען די שטאָט פּראָג איז אים צוגעייגנט דער טיטל ,נאציאָנאלער העלד פון טשעכאָסלאָווא- קיע". אונדזער סאָוועטיש היימלאנד האָט דעם כאווער מוק באלוינט פאר שלאכט-פארדינסטן מיט פיל אָרדענס און מעדאלן. דער כאווער מוק איז אן ערן"בירגער פון דער שטאָט פּראָג". און א מיטיילונג: ,פון טשעכאָסלאָוואקיע איז אָנגעקומען פארן כאווער מוק א מאטאָנע ---אן אװטאָמאָביל. די זאװאָדיאדמיניסטראציע האָט פאר זײַן מישפּאָכע אויסגעטיילט א נײַע דירע מיט אלע באקװעמלעכקײַטן, און די טשעכאָס- לאָוואקישע רעגירונג האָט אים גלײַך צוגעשיקט מעבל אֹף אוֹיסשטאטן זײַן נײַע װויגונג". כאסקל זײַעג מאָסקװע 5 דער מאָסקװער הימל און די מאָסקװער ערד אָאָנומלטן האָב איך באגעגנט א מענטשן, וועמעס פּאָנעם איז מיר געווען באקאנט, נאָר איך האָב זיך ניט געקאָנט דערמאָנען, װוער ער איז. איך האָב זיך באגריסט מיט אים און גע- פרעגט, װי מע רופט אים. ער האָט זיך פאָר- געשטעלט: -- גאַלדבערג, יעפים אראָנאָװיטש. -- א פּליער פון דעמידאָווס פּאָלק+ -- יאָ. איך געדענק אײַך אויך, --האָטס ער געענטפערט. ---איר האָט געשריבן וועגן די דעד מידאָווצעס, -- און אָנגערופן מײַן פאמיליע. אין די מילכאָמעײיאָרן בין איך געווען דער שטעלפארטרעטער פונעם רעדאקטאָר פון דער צײַטונג .פאר העלדנמוט" פונעם 6-טן אוולא- קאָרפּוס. ס'איז מיר אויסגעקומען צו שרײַבן וועגן דעם יונגן פליער -- דעמלט נאָך א סער- זשאנט און שפּעטער א ייַנגערער לייטענאנט-- יעפים גאָלדבערג, וועלכער האָט זיך ניט איין מאָל אויסגעצייכנט אין די שלאכטן. צו זיבעצן יאָר איז ער געװאָרן אן אעראָ- קלובאָוועץ, און אינגיכן א קורסאנט פון דער באַריסאָגלעבסקער אוואישול אף טשקאלאָװוס נאָמען. ס'האָט זיך בא אים אָנגעהױבן א גײַ לעבן -- טעאָריע און פּראקטיק, טאקטיק פון פירן א לופטישלאכט. ביז הײַנט קאָן ער ניט פארגעסן זײַנע ערשטע לערער-אינסטרוקטאָרן גאָלובאָוו, איוואנאָוו, לוקאשין. אים אליין, גאָלד- בערגן, האָט מען זיך געקליבן נאָכן פארענדיקן די שול איבערלאָזן אלס אינסטרוקטאָר, און ער װאָלט אויך געװאָרן א לערער פאר אנדערע, פאר פארליבטע, װי ער, אין אוויאציע. אָבער ס'איז ניט באשערט געװוען-. יעפים אראָנאָװיטש געדענקט גוט, װיאזױ ס'האָט זיך אָנגעהױבן. א שפּראָץ אף טאָג האָבן זיי, א גרופּע קורסאנטן, פריילעכע און זאָרגלאָ- זע, זיך ארײַנגעזעצט אין אװטאָמאשינעס און געפאָרן צום טײַך זיך באָדן. זי האָבן ניט בא- וויזן זיך צולייגן אפן ברעג, װי ס'איז געקומען צו פליען אן אעראָפּלאן, א מאך געטאָן איבער זי מיט די פליגל און זיך געלאָזט אין דער ריכ- טונג פונעם אעראָדראָס. דאָס איז געווען פאר זי א סיגנאל-- זיך אומקערן צוריק אין דער שול. שוין אינעם ערשטן דאָרף, װאָס איז גע- לעגן אף זייער וועג, האָבן די קורסאנטן דערזען א גרויסן האמוין מענטשן -- דאָס גאנצע דאָרף איז געװען אף דער גאס. מע האָט ארומגע- רינגלט די אװטאָמאשין, און אן אלטע פרוי האָט מיט טרערן אין דִי אויגן זי מיטגעטיילט: -- מילכאָמע! 66 יעפים גאָלדבערג דאָס לעבן אין דער שול האָט זיך געענדערט. די אעראָפּלאנען האָט מען באשטאט אין מער זיכערע ערטער און זיי פארמאסקירט, מע האָט געגראָבן זעמליאנקעס, זיך געלערנט שיסן מיט שלאכט-סנאריאדן איבער מאקעטן. אייגנטלעך, איז דאָס געװען די זעלבע לער, װי פריער, אָבער זי האָט שוין געהאט גאָר אן אנדער פּאָד נעם: אינגיכן װעט מען דארפן פירן עמעסע לופט-שלאכטן. אין אווגוסט 1941 איז דער סערזשאנט יעפים גאָלדבערג, צוזאמען מיט זײַן כאװער װיאד טשעסלאוו בעזײַעוו, אָנגעקומען אינעם אווזאד פּאָלק פון פארניכטלער אונטער דער קאָמאנד- שאפט פון נעסטאָר פיליפּאָװיטש דעמידאָוון. סלאווע אוֹן יעפים זײַנען געװען אין איין עלטער און האָבן דורכגעמאכט איין און דעם זעלבן ועג אין דער אוולאציע. זיך באגעגנט אינעם אעראָקלוב, אין איין צײַט פארענדיקט די לער אין דער פלנער-שול. און אָט זײַנען זי ביידע געקומען אין איין עסקאדריליע. מע האָט זיך געדארפט אריבערזעצן פון די שטילע לערן-מאשינעס ,או-2* אף אעראָפּלא- נעןיפארניכטלער ,מיג"!", ועלכע זײַנען אין יענער צײַט געװען די סאמע שנעלע. דערי פארענע אולאטאָרס האָבן גענומען איבער זי שעפטום. די יונגע פלנער זײַנען פון טאָג צו טאָג געװאָרן אלץ היימישער מיט די מאשינעס. און אָט איז די ערשטע שלאכט. אַרױסגע- פלויגן איינמאָל אין באשטאנד פון אן אכטל צו באשיצן אונדזער אינפאנטעריע, האָט גאַלד- בערג פּלוצעם דערזען א בינטל זעניט-אופרײַסן. דער יונגער פּליער האָט פארשטאנען, אז ערגעץ ניט װײַט דארף זײַן, אפּאָנעם, א פאשיסטישער אעראָפּלאן. ער האָט אים באלד געפונען -- ס'איז געווען אן אױיסשפּירער , כענשעל-126", וועל- כער האָט אָפּגעטאָן זײַן מיעסע זאך און זיך אװעקגעלאָזט צוריק צוֹ דער פראָנטיליניע. גאָלדבערג האָט אף זײַן פארניכטלער זיך דער- נעענטערט צום פײַנטלעכן אעראָפּלאן און פון א קורצער דיסטאנץ ארױיסגעלאָזט אין אים צוויי רעאקטיווע סנאריאדן. ער האָט געטראָפן אין ציל. אין דער זעלבער רעגע, װען דער ,מיג" האָט זיך א וואקל געטאָן פון דער שטארקער אופרײס-כוואליע, איז דער ,כענשעל" צעריסן געװאָרן אף שטיקלעך. דאָס איז געווען א גוטער אָנהײב. דעם סער- זשאנט גאָלדבערג האָט מען באשטימט אלס פירנדיקן פּילאָט באם קאַמאנדיר פון דער עס- קאדריליע. אזוי האָט דער גױרל פארבונדן יעפים גאָלדבערגן מיט יעווגעני גאָרבאטיוקן, וועלכער איז צו יענער צײַט שוין געװען א דערפארענער אוויאטאָר. ..יאָ, מיר האָבן געהאט וועגן װאָס זיך צו דערמאָנען מיט יעפים גאָלדבערגן בייס דער אומגעריכטער באגעגעניש אין פיל יאָרן ארום נאָך דער מילכאָמע. ס'האָט זיך ארויסגעוויזן, אז מיר װוינען ביידע אין איין קווארטאל, ביי שכייגעס. איך האָב אָנגעהױבן בלעטערן מײַן ארכיו, וועלכער איז באשטאנען דעריקער פון צײַטונגען און פאָטאָגראפיעס, אוֹן כ'האָב געפונען גיט װײניק מאטעריאלן װעגן די דעמידאַװצעס, װעגן דעם העלד פון דער דאָײקער פארציי- כענונג, אָט איז א פאָטאָדבילד אין דער צײַטונג .פאר העלדנמוט" פונעם 8 פעוראל 1942 מיט אן אונטערשריפט: .דער פּארטאָרג כאוו. שעווטשוק (פון רעכטס) שמועסט מיטן יונגן פלוער, דעם קאָמוניסט גאָלדבערגן". און אָט איז א סטענאָ גראמע פון א שמועס פונעם מיטארבעטער פון דער קאָמיסיע פון דער געשִׁיכטע פון דער גרויסער פאָטערלענדישער מילכאָמע מ. ד. ראָד זאנאָווא מיטן קאָמאנדיר פון דער עסקאדריליע, דעם העלד פון סאָוועטנפארבאנד קאפיטאן גאָר- באטיוק דעם 9 יול 1942: יעווגעני גאָרבאטיוק דערציילט וועגן איינער פון די מערקווירדיקסטע לופטשלאכטן דעם 14 נאַיאבער 1941, װען אונדזערע פארניכטלער האָבן אינעם ראיאָן פון זװועניגאָראָד זיך אָנגע- שטויסן אֹף א גרויסער גרופּע ,יונקערסן", וועל- כע האָבן באגלייט זייערע .מעסערשמידטן". די פאשיסטישע אעראָפּלאנען האָבן געפֿרוּווט דורב- רײַסן זיך צו אונדזער הױפּטשטאָט, נאָר ס'האָט זיך זיי ניט אײַנגעגעבן, ניט געקוקט אף דער איבערװאָג אין צאָל. אטאקירט דעם לידער פון דער דײַטשישער גרופּע, האָט דער לייטענאנט סאָרקין אים געצװוּנגען מאכן די פּלײטע, פאר- קערעווען אף צוריק. דער קאָמאנדיר פון א רינג אנדריי גלושׂקאָ מיט זײַנע כאוויירים האָבן פאר- ניכטעט פינף פײַנטלעכע אעראָפּלאנען און דע- ריקער -- צעזייט די גאנצע ארמאדע, זיי ניט געלאָזט זיך דערנעענטערן צום ציל. מיר האָבן פארלוירן בלויז צוויי אעראָפּלאנען. אין אָט דער ניט גלײַכער שלאכט, --ווערט געזאָגט אין דער סטענאָגראמע,--האָט צום ערשטן מאָל אָנטײלגענומען דער יונגער פליער גאָלדבערג. .ער האָט מיר זײער גוט גע- האָלפן, -- דערציילט גאָרבאטיוק, -- די גאנצע צײַט האָט ער פארטיידיקט מײַן מאשין פון הינטן, און, אזויארום, אָנגרײפנדיק דעם סוינע, האָב איך ניט געדארפט מוירע האָבן, אז עמע- צער זאָל אף מיר אָנפאלן פון יענער זײַט..* גאָלדבערגס א צווייטער שׂלאכט-כאווער, אי- וואן כאַלאָדאָוו (שפּעטער איז ער באערט גע- װאָרן מיטן טיטל העלד פון סאָוועטנפארבאנד), האַט דערציילט אין אונדזער צײַטונג וועגן אזא עפּיזאָד. איינמאָל---ס'איז געווען אין שפעטן הארבסט 1 -- האָט גאָלדבערגס אעראָפּלאן, נאָכן פאר- ניכטן די זעניט-פּונקטן פונעם סוינע, באקומען זײער ערנסטע צעשעדיקונגען. דער יונגער פליער איז מיט גרויסע צאָרעס פּאמעלעך גע- פלויגן צו זײַן אעראָדראַס. איבערכאפּן אים אין וועג איז פאר די פאשיסטישע שפּאַרבערס גע- ווען זײער לײַכט. און דאָ האָט ער באמערקט לעבן זיך א רויטשטערנדיקן פארניכטלער. דאָס האָט דער פליער כאָלאָדאָוו געײַלט צו הילף זײַן כאוער, און ער האָט אים ניט פארלאָזט, ביז יענער האָט ניט אראָפּגענידערט אף דער באזע. אזוי האַט אין יענע טעג זיך אנטפלעקט די גרויסע פרײַנטשאפט פון פאָרשטייער פון פאר- שיידענע פעלקער, פארבונדענע אין איין מיש- פּאָכע מיט א געמיינזאמען ציל, די צײַטונג .פּראוודא" פארן 5 מארט 1942 פארעפנטלעכט אן אוקאז פונעם פּרעזידוום פון אויבער-סאָועט פוֹן פססר וועגן באלוינען מיט אַרדענס און מעדאלן די שלאכטלײַט און קאָ- מאנדירן פון דער מאָסקװער קעגנלופט-שוץ. צווישן די באלוינטע מיטן אָרדען פון דער רוי- טער פאָן געפינען מיר דעם סערזשאנט גאָלד- בערג יעפים אראָנאָװיטש. דאָס איז געװען א סאכאקל פון זײַנע שלאכט-אופטוען פארן ערשטן האלביאָר, זינט ער איז געקומען אפן 67 פראָנט. אין זעקס טעג ארום נאָכן פארעפנט- לעכן דעם אוקאז איז גאָלדבערג אלט געװאָרן 1 יאָר. די צײַטונג ,פאר העלדנמוט" פונעם 5 דע- קאבער 1942 איז געווידמעט דעם טאָג פון דער יענער האָט ניט אראָפּגענידערט אף דער סאָד וועטישער טעריטאָריע. ווער איז געווען דער פל;ער, וועלכן ער האָט באשיצט אונטערן האָגל פײַער, האָט גאָלדבערג דעמלט ניט געװוּסט: א נאפקעמינע, אבי אן פון רעכטס אף לינקס: יעפים גאָלדבערג, נעסטאָר דעמידאָוו און וויאטשעסלאוו בעזיאיעוו סאָוועטישער קאָנסטיטוציע. מיר לײענען דאָ יעפים גאָלדבערגס נאָטיץ (ער איז שוין א יינ גערער לייטענאנט) ,דער שטאָלץ פון א שלאכט- מאן", אין ועלכער ער דערציילט, װי האנט- באיהאנט מיט זײַנע כאוויירים-- רוסן, אוקי ראונער, װײַסרוסן, גרוזינער -- האָט ער, פאר- טיידיקנדיק זײַן היימלאנד, דורכגעמאכט צו יענער צײַט 106 שלאכט-ארויספלוען, 36 מאָל אטאקירט דעם סוינעס אינפאנטעריע, אראָפּגע- שלאָגן צוויי פאשיסטישע אעראָפּלאנען. יעפים אראָנאָװיטש דערמאָנט זיך נאָך איין מערקװוירדיקן שלאכט-עפּיזאָד. באגלייטנדיק א גרופּע אונדזערע אעראָפּלאנען, האָט ער זיך ארויסגעוויזן אלס דער סאמע נאָענטער צו אונדי זערן א באָמבארדיר-אעראָפּלאן, וועלכן די פא- שיסטישע זעניטלער האָבן אונטערגעצונדן. דער איינציקער פונעם עקיפאזש, װאָס איז געבליבן לעבן, איז הענגען געבליבן אונטערן קופּאָל פון א פּאראשוט. ניט געקוקט אפן אומופהערלעכן פײַער פון די פײַנטלעכע זעניטקעס, האָט אונד- זער פארניכטלער זיך די גאנצע צײַט געדרייט ארום דעם פּאראשוטיסט, באשיצנדיק אים, ביז 68 אונדזעריקער. אין צוויי יאָר ארום, זײַענדיק אין אן אָפּרױיהױז הינטער מאָסקװע, האָט ער זיך באגעגנט מיט א פל;ער. א מײַסע אף א מײַסע, און עס װײַזט זיך ארויס, אז דאָס איז יענער פּאראשוטיסט, װאָס איז, װי מע זאָגט, געהאנגען אף א האָר. װי עס פירט זיך, איז מען שוין ניט אָפּגעגאנגען איינער פונעם אנדערן, געװאָרן די בעסטע גוטעפרײַנט.., נאָך דער מילכאָמע האָט גאָלדבערג געדינט אין זײַן אוויאיטייל נאָך אן אָנדערהאלבן צענד- ליק יאָר. די דאָזיקע יאָרן זײַנען געווען ניט װײניקער אינהאלטסרײַכע, װי די פראָנט-צײַט. גאָלדבערג האָט דורכגעמאכט דעם וועג פון א פּאָשעטן פּליער ביז א קאָמאנדיר פון א רינג און פון אן עסקאדריליע. זײַענדיק שוין א פּאָד- פּאָלקאָװוניק, האָט ער אויסגעפילט די שטורמא- נישע ארבעט פון א גאנצן אוויא-טייל. יעפים גאָלדבערג איז א פליער פון ערשטן קלאס. דעם דאָזיקן הויכן טיטל האָט מען אים צוגעייגנט נאָך אין אָנהײב פון די פופציקער יאָרן. זײַן א פליער פון ערשטן קלאס -- הייסט קענען פליען סײַ באטאָג, סײַ באנאכט, אין בא- ליביקע מעטעאָראָלאָגישע באדינגונגען. ניט איין נײַעם אעראָפּלאן האָט ער באהערשט, אָנהײיבנ- דיק פון די ערשטע ,מיגן" און ענדיקנדיק מיט די רעאקטיווע. ניט אומזיסט איז ער פאר אָט דער מי שוין נאָך דער מילכאָמע באלוינט גע- װאָרן מיטן אָרדען פון דער רויטער שלאכט- פאָן -- א באלוינונג, װאָס עס פארדינט ניט יעדער מיליטערישער פּלוער. די ארמייידינסט האָט דער אָפיצער יעפים אראָנאָװיטש גאָלדבערג פארענדיקט אין דעם פּאָלק, װוּ ער האָט געדינט בא צוויי צענדליק יאָר. לעצטנס איז דער קאָמאנדיר פונעם אוווא- טייל געווען גאָלדבערגס יוגנט-פרײַנט פּאָלקאָװ- ניק ויאטשעסלאוו בעזײַעװו (דער זעלבער .סלאווע"..). יעווגעני ‏ מיכײַלאָװיטש גאָרבא- טיוק, בא וועמען יעפים אראָנאָװיטש איז געווען דער לידער אין דער עסקאדריליע, איז איצט אין ראנג פון א גענעראליפּאָלקאָװניק פון אוונאציע, שטעלפארטרעטער פונעם אויבער- הױפּט-קאָמאנדיר פון די מיליטערישע לופט- קרעפטן. די פרײַנטשאפט, וועלכע האָט זיך בא די דרײ שלאכטלײַט אָנגעהױבן נאָך אין די גרויזאמע מילכאָמעײיאָרן, דויערט אויך איצט. יעפים גאָלדבערג פארנעמט זיך איצט מיט צי- װילער ארבעט. ער איז דער שעף פונעם טראנספאַרט-אָפּטײל אינעם טרעסט ,גלאוו- מאָססטרוי". אין די מילכאַמעײיאָרן האָט ער פארטיידיקט דעם מאָסקװער הימל פון פאשי- סטישע אעראָפּלאנען. אצינד איז זײַן ארבעט אויך פארבונדן מיט דער הױפּטשטאָט, אָבער שוין אף דער ערד. די צײַט איז ניט בעקויעך אויסצומעקן פונעם זיקאָרן די יאָרן פון רום און העלדנמוט. דער אָפיצער אין דעמיסיע יעפים גאָלדבערג איז א מיטגליד פונעם ראט פון וועטעראנען פון זײַן פּאָלק, ער טרעט אָפּט ארויס מיט שלאכטי דערמאָנונגען פאר דער יוגנט. זײַנע זיכרוינעס האָבן דאָ ניט לאנג געהערט מאָסקװער קאָמיו- גיסטן -- שילער פון דער 544יער שול פונעם פּערװאָמײַסקער ראיאָן פון דער הױפּטשטאָט, װוּ ס'האָבן זיך געלערנט זײַנע זין באָריס און אנדריי. דער בכאָר זײַנער דינט שוין איצט אין דער ארמיי, דער וועטעראן איז אין דער ריי, און דאָס איז דער איקער. יאקאָוו שווארצמאן, זשורנאליסט, מאַסקװע ער איז געװען צװישן די ערשטע איז יענעם טאָג איז געװאָרן דרײַ יאָר, זינט ס'האָט זיך אָנגעהױבן די' מילכאָמע. און װי א גרויזאמע דערמאָנונג פאר דעם סוינע, האָט אונדזער מיליטער פּונקט פיר אזייגער אינדערפרי אָפּגעשיקט א פײַערישקוואל פון מינענווארפער צוֹ די פטנטלעכע שוץ-ליניעס אינעם ראיאָן פון סיראָטינאָ, וויטעבסקער געגנט. אין מעשעך פון פינף און פופציק מינוט האָט די ערד זיך געטרייסלט פון אופרליסן. די פּאָ- זיציעס פון די היטלעריסטן זײַנען אײַנגעהילט געווען אין א געדיכטן פלאם. ס'האָט געדוכט, אז פון דער שיסערײַ און פון די אופרײַסן װעלן פלאצן די אױערן. דערנאָך איז געװאָרן שא- שטיל, וי אלץ ארום װאָלט אָפּגעשטאָרבן. און גלײַך האָט זיך דערהערט איבער די קייטן פון אונדזערע טיילן א קאָמאנדע: -- אופשטיין, אין אָנגריף! אונטערן װידעראמאָל אופגעלעבטן פײַער האָבן זיך אופגעהויבן אונדזערע גווארדייער. קיינער האָט ניט געטראכט ועגן טױט, ניט געזוכט קיין באהעלטעניש. יעדערער האָט פאר- שטאנען: מע דארף אײַנברעכן דעם סױנעס שוֹיליניע און װאָס גיכער דערגרייכן זײַנע פּאָזיציעס: די נאָענטע טראנשייען האָט מען צעשמע- טערט אין געציילטע מינוטן. צוערשט געלאָזט אין גאנג גראנאטעס, דערנאָך--די שפּיזן.. פארנומען די טראנשיי -- און נאָכאמאָל: -- פארן היימלאנד! פאָרויס! אונטער א האָגל פײיער האָבן אונדזערע סאָל- דאטן זיך ארײַנגעריסן אין דער צווייטער ריי פונעם סוינעס שוץיליניעס. אין די טראנשייען האָט זיך אָנגעהױבן א האנטיגעפעכט: מיט פּריקלאדן,. קינזשאלן, פּאָטעט מיט די פויסטן.. דערנאָך -- די דריטע טראנשייען-ליניע. אונ- דזערע סאָלדאטן זײַנען אהער ארײַן אזוי אומ- געריכט, אז די היטלעריסטן זײַנען געװאָרן צע- מישט. זיי האָבן זיך געװאָרפן אין אלע זײַטן, זוֹכנדיק א רעטונג. אָבער אומזיסט די טירכע-- ס'האָט זיי שוין גאָרנישט ניט געהאָלפן-- אין אָװנט האָבן זיך אונדזערע גווארדייער ארײַנגעריסן קיין סיראָטינאָ. צוישן די ערשטע איז געווען דער אכצניאָריקער קאָמיוגיסט יא- קאָוו פאָרזון. אין דער זעלבער נאכט האָט א גרופּע קאָמיו- גיסטן פרשװיליק זיך אונטערגענומען אפגיך צונויפקלאפן פון בערווענעס א פּליט און, פאר- מאסקירנדיק זיך מיט גרינע צװײַגן, אריבער- שווימען אפן צװײיטן ברעג פון דער מײַרעװ- דווינע. זי האָבן גוט פארשטאנען, װאָס פאר א געפאר עס דערווארט זיי. די קאָמאנדשאפט האָט באפוילן פארכאפן א קליינעם ,פּיאטאטשאָק" און אים אײַנהאלטן. דערנאָך װעט קומען הילף, און ס'וועט זײַן א פּלאצדארם. מע זאָגט, אז געוואגטע גליקט שטענדיק אָפּ. און אזוי איז עס טאקע געווען. דעם טײַך זײַ נען זי איבערגעשווּמען אָן קיין שום פּאסיי רונגען און גלײַך זיך פארגראָבן אין דער ערה, גרייטנדיק זיך באגעגענען דעם סוינע. קלאָר, ס'וועט זײַן שווער, זייער שווער. די ערשטע איז שטענדיק ערגער--זיי טאָרן ניט באגיין קיין טאָעס. פון צײַט צו צײַט האָבן ארום און ארום אופ- געבליצט גרינע ראקעטעס. אונדזערע סאָלדאטן האָבן נאָך טיפער זיך אײַנגעגראָבן אין דער ערד. גאנצפרי האָבן די דײַטשן דערפילט, אז עפּעס קומט פאָר אונטער דער סאמע נאָז זייערער. אומגעריכט האָבן אונדזערע גווארדייער א מע- טער פופצן לעבן זיך דערהערט פרעמד לאָשן: דער סוינע האָט זיך דערנעענטערט צו דעם שמאָלן פּאסיקל ערך, וועלכן ס'האָבן פארנומען די גווארדייער. די הענט קלאמערן זיך נאָך פעסטער אײַן אין די אווטאָמאטן. יאקאָוו פאָרזון איז צוגעפאלן צו זײַן קוילנווארפער. דער לייטענאנט שעפּטשעט צו אים: -- שיסן דארף מען טרעפלעך. זאָלן זיי צוי גיין נעענטער און געדיכטער א ביסל.. אין א פּאָר מינוט ארום איז דער גאנצער רעכטער ברעג אופגעטרייסלט געװאָרן פון אן אומופהערלעכן געהילך. עלף מאָל האָבן די היטלעריסטן אטאקירט אונדזער גרוֹפּע, און אלע מאָל, איבערלאָזנדיק פארװוּנדעטע און דערהאר- געטע, האָבן זיי זיך אָפּגעקײַקלט אף צוריק. פון באגינען ביז שפּעט אין אָװונט, ביז ס'איז אָנגעקומען הילף, האָבן געפירט א ניט גלײַכע שלאכט, אָפּגײענדיק מיט בלוט, די סאָוועטישע 70 יאקאָװ פאָרזון גווארדייער, און זיי האָבן געזיגט. די פאשיסטן האָבן אף דעם קליינינקן ,פּיאטאטשאָק" פאר- לוירן א גרויסע צאָל סאָלדאטן און אָפיצערן. אין אָט דער שלאכט האָט זיך אויסגעצייכנט דער קוילנווארפלער יאקאָוו פאָרזון, ער האָט, וי ס'ווערט געזאָגט אין דער באלוינונגס-ליסטע, .פארניכטעט בא פערציק היטלעריסטן": פארן העלדנטאט אף דער מײַרעװוידװינע איז יאקאָוו צאלעוויטש פאָרזון, דער סאָלדאט פונעם ערשטן באטאליאָן פון דעם 99יטן שיסער-פּאַלק פון דער 67-ער גווארדיינשער דיוויזיע (זי האָט געהערט צו דער 6-טער גווארדייישער ארמיי פונעם 1יטן בײַבאלטישן פראָנט), לויטן אוקאז פונעם פּרעזידלום פון אויבער-סאָװעט פון פססר פארן 22 יול 1944, באערט געװאָרן מיטן טיטל העלד פון סאָוועטנפארבאנד. ...איצט װוינט דער העלד אין זײַן הײמשטאָט זשיטאָמיר. ער ארבעט אלס שעף פון א צעך אין דער אָרטיקער ניי-פאבריק נוֹמ. 1. אים קענען דאָ אלע. װי אין די יאָרן פון דער גרוי- סער פאָטערלענדישער מילכאָמע, איז ער שטענ- דיק אין דער ריי, שטענדיק צװישן די פּאָר- געשריטענע. לעאָניד ווערטליב, זשורנאליסט, מאַסקװער געגנט. ;דאָס טײַערסטע באם מענטשן איז ראָס לעבן.., אפ ראנד פון דער שטאָט שעפּעטאָווקע, לעבן סלאוווטער שאַסײ (איצט לענין-גאס), שטייט אן אָבעליסק פון פּאָלירטן גראניט מיט א פינפעקיקן שטערן פון אויבן. אפן אָבעליסק איז אויסגעקריצט: ,דאָ זײַנען געבראכט צו קװוּרע די זין און טעכטער פון אונדזער היימ- לאנד, העלדן פוֹן בירגערקריג, וועלכע די איג- טערווענטן האָבן געקעפּט דעם 25 מארט 1920". און װײַטער גײען די נעמען פון די העלדף איוואן דעמטשוק, איוואן סערגייעוו, יעפים בארסקי, אנע ניסענזאָן, איוואן פּאָפּלאוסקי, מאָיסײי בערנשטיין, סערגיי קורלײַעוו... אינעם אורטייל פונעם געריכט פון דער 13-טער װײַס- פּוילישער אינפאנטערישער דיוויזיע איז געזאָגט געװאָרן, אז .די טױטישטראָף דורך דערשיסן איז אויסגעפילט געװאָרן דעם 25 מארט 1920, זיבן אזייגער אינאָווגט.* .די אויבן אָנגעוֹיזענע פּערזאָנען, -- ווערט װײַטער געזאָגט אינעם אורטייל, --האָבן אָנ- טיילגענומען אין א געהיימען קאָמוניסטישן פארבאנד, אגיטירט קעגן דער פוילישער רעגי- רונג, אָרגאניזירט אין די דערפער אף דער טעריטאָריע פונעם פּױלישן מיליטער געהיימצ אופשטענדלערישע פארבאנדן און שלאכט- דרוזשיבעס": פאר צוויי אָנטײלנעמער פון דער גרופּע-- פאר ייִסראָעל שטיינבערגן און ביילע בערנ- שטיינען-- איז די טױטישטראָף פארביטן גע- װאָרן מיט צוואנציק יאָר קאטאָרגע. אף צען יאָר טפיסע זײַנען פארמישפּעט געװאָרן די מיג- דעריעריקע ג. קאליק-שפּריץ, א."סטאראָסעלסקי און נ. ראָזענבלאט, אין שעפּעטאַװוקער ליטעראריש-מעמאָריאלן מוזיי אף ניקאָלײַ אָסטראָווסקיס נאָמען היטן זיך אָפּ זיכרוינעס און אנדערע מאטעריאלן וועגן דער עקזעקוציע, װי אויך וועגן דער טעטיקײַט פון די אונטערערדלער. פון די דאָזיקע גװוזעס- איידעס דערוויסן מיר זיך אייניקע פּראָטיִם פון זייער לעבן. דער קאָמוניסט אנע ניסענזאָן, א יונגע ארבעטערן פון קיעוו, איז געשיקט גע- װאָרן אף אונטערערדישער ארבעט אין דער שטאָט אָסטראָג, און דאָרט האָבן זי ארעסטירט די פּױלישע אַקופאנטן. פון אָסטראָג האָט מען זי געבראכט קיין שעפּעטאָװוקע. דער אָרעמער פויער איוואן דעמטשוק איז געווען א טיכטיקער קאָמוניסט, אן אָרגאניזאטאָר פון רעװאָליצואָ- נערער ארבעט אין סלאװוּטע, איזיאסלאוו און אין די ארומיקע דערפער. מענטשן, וועלכע האָבן געקענט יעפים בארסקין, דערציילן, אז דאָס איז געװען א סטודענט אין איינער פון די קועװוער הויכשולן, א באגאבטער באָלשעװיסטי- שער אגיטאטאָר. די יונגע רעװאָליציאַנערן האָבן זיך העלדיש אופגעפירט בייס דער עקזעקוציע איבער זיי, ווען מע האָט זי געפירט צום שיסן, האָט איוואן דעמטשוק געזונגען דעם ,אינטערנאצלאָנאל" און זײַנע כאוויירים האָבן אונטערגעכאפּט די ליד, אנע ניסענזאָן האָט זיך געווענדט צו די הענקער אף פּויליש און אונטער די אָנגעצילטע ביקסן אױסגעשריען: -- זאָל לעבן די ארבעטער-פויערישע מאכט! בארסקי האָט געװאָרפן אין פּאָנעם די הענ- קער: -- די קאָמוניסטישע אידייען קאָן מען ניט טיט נאָך די ערשטע שאָסן האָט זיך דערטראָגן צום האמוין איוואן דעמטשוקס קאָל: -- מיר שטארבן פאר אונדזערע אידייעף און א פּוילישער גוטבאזיצער, דער מיליטע- רישער פּראַקוראָר, האָט באלד זיך גענומען פארן רעװאָלווער-- ער האָט געשאָסן אין יענע, וועלכע האָבן נאָך געגויסצט, ייִסראַעל שטיינבערג, וועמען מע האָט פאר- מישפּעט אף 20 יאָר טפיסע, איז בײַגעװען אף דער עקזעקוציע, ער דערמאָנט זיך איצט, װי יעפים בארסקי האָט אראָפּגענומען פון זיך זײַן סטודענטישן שינעל, דאָס היטל און די שטיוול און אים איבערגעגעבן: -- נעם, דו גייסט אף קאַטאָרגע, דארף מען זיך אָנטאָן, און אונדז װעט אזוי אויך ווארעם זײַן... אין 1968 איז קיין שעפּעטאָווקע געקומען די לעטישע זשורנאליסטקע גונטע סטראוטמאנע, זי האָט געשמועסט מיט דִי איידעס פון די גע- שעענישן און דערנאָך געשריבן; ,דער טוֹיט פון דער אונטערערדלערן אנע גיסענזאָן איז געװאָרן א לעגענדע. אנע האָט געװוּסט עטלעכע שפראכן, און בייס מע האָט זי געפירט איבער די גאסן, האָט זי געזונגען אוקראינישע, רוסישע, פּוילישע רעװאָליוצואָ- נערע לידער און אף אָט די שפּראכן געװאָרפן אין פּאָנעם די הענקער װערטער פון האס און צאָרן. די װײַספּאַליאקן האָבן זיך איבער איר באזונדערס אכזאָריעסדיק איזדיעקעוועט. צו- ערשט האָט מען געשאָסן איבער אירע פיס, נאָר זי איז ניט אנשוויגן געװאָרן. מע האָט געשאָסן 71 אין בויך -- נאָר זי האָט פאָרגעזעצט ריידן און זינגען. מע האָט געשאָסן אין ברוסט -- זי איז נאָך אלץ געשטאנען. ס'האָט זיך געדוכט, קיין קויל קאָן זי ניט נעמען. די װײַספּאָליאקן האָט ארומגעכאפּט א פּאכעד. און בלויז ווען אין איר לײַב האָט זיך אײַנגעביסן די צענטע קויל, איז זי געבליבן הענגען אף די שטריק א טויטע": אינטערעסאנט, אז אין ניקאָלײַ אָסטראָווסקיס ראָמאן אוַאזוֹי האָט זיך פארהארטעוועט שטאָל" דערציילט קאָרטשאגינען װעגן דער דאָזיקער עקזעקוציע דער זעצער סאמויֵל לערנער. דער שרײַבער אנדערשט א ביסל איבער די סצענע. וואליע ברוזשאק און אירע כאוויירים שיסט מען ניט -- מע הענגט זי אוף. נאָר אז זי זינגען דערבײַ רעװאָליציאָנערע לידער, מאָלט ער אזוי, װי ס'איז געווען אין דער װירקלעכקשט: ,שרעקלעך האָט זיך צעיאָמערט אינעם הא" מוין איינע א פרוי, זיך געװאָרפן מיט אן אומד זיניקן געשריי דורך דער קייט פון סאָלדאטן צו די, וועמען מע האָט געפירט, נאָר מע האָט זי געכאפּט און אוועקגעשלעפּט. װײַזט אויס, ואד ליעס מוטער. ווען מע איז שוין געווען ניט װײַט פון דער טליע, האָט פארצויגן א ליד וואליע. איך האָב קיינמאָל ניט געהערט אזא שטים-- מיט אזא לײַדנשאפט קאָן מען זינגען בלויז גייענדיק צום טויט. זי האָט פארצויגן די ,וואר- שאוויאנקע"; אירע כאוויירים האָבן אונטערגע- כאפּט די ליד. ס'האָבן זיי געשמיסן די בײַטשן פון די רײַטער; מע האָט זי געשלאָגן מיט א טעמפּן אומזין. נאָר זי האָבן װי ניט געפילט די קלעפּ. מע האָט זי אומגעװאָרפן און גע- שלעפּט צו דער טליע, װי זעק. אפדערגיך איבערגעלייענט דעם אורטייל און גענומען אָנ טאָן אף זי די פעטליעס. דעמלט האָבן מיר זיך צעזונגען: שטייט אוף, איר אלע, װער, װוי שקלאפן- מע האָט זיך א װאָרף געטאָן צו אונדז פון אלע זײַטן איך האָב בלויז געזען, װי א סאָל- דאט האָט מיטן פריקלאד ארויסגעשטויסן דאָס סלופעקל פון אונטער זײערע פיס, און אלע דרײַ האָבן זיך אָנגעהױבן קאָרטשען אין די פּעטליעס.-. פאר אונדז, פאר די צען, האָט מען שוין בא דער סאמע וואנט איבערגעלייענט דעם אורטייל, אין וועלכן די טױט-שטראָף איז מיט גענערא- לישער גנעדיקײַט פארביטן געװאָרן אף צוואנד 72 ציקיאָריקער קאטאָרגע. די איבעריקע זעכצן האָט מען צעשאָסן": ניקאָלײַ אָסטראָווסקי האָט, געוויינלעך, דאַ געמאכט א פאראלגעמיינערונג. אָבער אז ער האָט געהאט אין זינען גראָד אָט די עקזעקוציע אין שעפּעטאָווקע, איז ניטאָ קיין צווייפל. .קאָרטשאגין איז אומבאמערקט דערגאנגען צום סאָסנע-וועלדל און האָט זיך אָפּגעשטעלט אפן קרייצוועג. אף רעכטס--די אלטע, איי- מעפולע טורמע, אן ארומגערינגלטע מיט א הויכן פארשפּיצעכדיקן פּלױט, נאָך איר--די קאָרפּוסן פונעם שפּיטאָל* -- דאָס איז א פּינקט- לעכער אדרעס פונעם אָרט פון דער עקזעקוציע: דער ברודער-קייווער מיטן אָבעליסק פון די העלדן געפינט זיך ווירקלעך אפן ראנד פון דער שטאָט, קעגן דעם ראיאַנעם שפּיטאָל. .דאָ איז דער סאמע ראנד פונעם שטעטל. ס'יאיז שטיל און אומעטיק. א לײַכטער וואלדי שאָרך און א פרילינגדיקער רייעך פון דער אופגעוואכטער ערד. דאָ זײַנען העלדיש גע- שטאָרבן אונדזערע ברידער. זאָלן האָבן א פַּרעכטיק לעבן יענע, װעלכע זײַנען געבוירן געװאָרן אין דאכקעס, וועמעס געבורט אליין איז געווען דער אָנהייב פון שקלאפעריי. פאוועלס האנט האָט פּאמעלעך אראָפּגענומען פונעם קאָפּ דאָס היטל, און דאָס הארץ איז פול געװאָרן מיט אומגעהייערן אומעט..* און דעמלט זײַנען געבוירן געװאָרן די בא- רימטע װוערטער, וועלכע ס'ווייסן אף אויסווייי ניק עטלעכע דוירעס לייענער: ,דאָס טײַערסטע באם מענטשן איז דאָס לעבן. עס װוערט געגעבן אים בלויז איין מאָל, און מע דארף עס אָפּלעבן אזוי, אז ס'זאָל ניט פּײַנלעך װייטעקדיק זײַן פאר די אומצילבאר דורכגעד לעכטע יאָרן, אז די כארפע זאָל דיך ניט בריען פאר דײַן מיעסער און קליינלעכער פארגאנ- גענהײַט און קעדיי, שטארבנדיק, זאָלסטו מעגן זאָגן: דאָס גאנצע לעבן און אלע קויכעס זײַנען אָפּגעגעבן געװאָרן דעם סאמע פּרעכטיקסטן אף דער װעלט--דעם קאמף פאר באפרטען די מענטשה:יט": שעפּעטאַוקע פארגעסט ניט זײַנע העלדןי מארטירער. פון דאָר צו דאָר גיט מען איבער זייערע נעמען. אין דער שטאָט זײַנען מיטן נאָמען אנע ניסענזאָן, יעפים בארסקי און אנ" דערע אָנגערופן גאסן, שולן, פּלאָנער-אָטריאדן. יאקאָוו קראָטשעק, כמעלניצקי דער אומפארגעסלעכער סעאנס אז די גרויזאמע מילכאָמעײיאָרן, ווען איך בין ארײַנגעפאלן אינעם פאשיסטישן קאָנצלא- גער הינטער סמאָלענסק, האָבן די מערדער מיך געצװוּנגען, איך זאָל מיט די אייגענע הענט גראָבן פאר זיך א קייווער. איך בין דעמלט אלט געװען 22 יאָר. א שרעק האָט מיך אָנגעכאפּט: ניט שוין זשע װעל איך מער ניט לעבן, מער קייג- מאָל ניט מאָלן, קיינמאָל קיין פּענדזל אין האנט ניט האלטף דאָס איז געװען דער ערשטער געדאנק, ווען איך האָב גענומען גראָבן מיטן רידל די ערד. א גליקלעכער צופאל האָט מיך ארויסגעריסן פונעם סוינעס געגל. פונעם טויט- לאגער בין איך אנטלאָפן. מײַנע כאוויירים און פרײַנט האָבן צו מיר אָפּט טײַנעס: פארװאָס באשרײַב איך ניט דאָס איבערגעלעבטע? פארװאָס מאָל איך ביכלאל גיט אף דער טעמע פון מארטיראָלאָגיע! מיר דוכט, אז שילדערן דאָס גאנצע בילד פון די אכזאָריעסן פון די פאשיסטישע מערדער אין די מילכאָמעײיאָרן איז פּאָטעט אומעגלעך. יאָ, עס זײַנען פאראן פיל גוטע בילדער, סקולפּטורן, מעמאַריאלן, גראפישע סעריעס און קינאָיפילמען אף דער דאָזיקער טעמע. פאראן גלענצנדיקע ליטערארישע װערק. אָבער פאר א מענטשן, װאָס האָט די דאָזיקע אכזאָריעסן אליין איבער- געלעבט, איז דאָס אלץ װײיניק. װוּ נעמט מען אזעלכע ספּעציַעלע, פּלאסטישע עקספּרעסיווע מיטלען אף צו מאָלן דאָסצ איין בילד אף דער וואנט אין מײַן אטעליע מאָנט בא מיר שוֹין לאנג, איך זאָל דערציילן וועגן די אומפארגעסלעכע אומשַטענדן, בייס וועלכע איך האָב עס געשאפן. איך מוז זיך מוידע זײַן, אז דער אָריגינאל פונעם פּאָרטרעט איז פארפאלן געװאָרן, אלפּי- נעס האָט זיך פארהיט בלויז א פאָטאָירעפּראָ- דוקציע. דאָס איז א פּאָרטרעט פון א זאָקן. עס קוקן אף מיר אראָפּ א פּאָר שטעכיקע אג, אף דער נאָז הענגען פענסנע. דער זאָקן נעמט מיך דורך מיט זײַנע אויגן און בעט, איך זאָל דערציילן וועגן יענעם אומפארגעסלעכן סעאנס.. פּאסירט האָט דאָס אין ,,לעמבערג--דיסט- ריקט גאליציען" (אזוי האָבן די היטלעריסטן גערופן די אלטע אוקראינישע שטאָט לװאָװ אין די יאָרן פון זייער צײַטװײַליקער גוואלד- מעמשאָלע) אין שוידערלעכן װוינטער 1943. צו יענער צײַט האָב איך שוין דורכגעמאכט שווע- רע טעג אין שפּיטאָל, צוויי מאָל געגראָבן פאר זיך א קייווער, אויסגעוואלגערט זיך אין פאר- דער באלעבאָס פונעם האָטעל. לװאָוו 1943. שיידענע טויט-לאגערן, און אלע טויטן אפצו- לאָכעס האָב איך זיך ארויסגעריסן פון די נעגל פונעם מאלעכהאמאָוועס. מיר איז צום דריטן מאָל געלונגען צוֹ אנטלױיפן. גוטעפרײַגט, מענטשן פוֹן פארשיידענע נאצ;אָנאליטעטן, האָבן מיך אויסבאהאלטן, אָנגעטאָן מיך אין אן אוק- ראוניש העמדל און באזאָרגט מיט א געהעריקן דאַקומענט אף א פרעמדן נאָמען. נאָר די געסטאפּאָווצעס בושעווען. באנאנד מיט דעם אופשריפט אף יעדן הויז ,פיר יודען און הונדע אײַנטריט פּערבאָטען" (פאר יידן און הינט איז דער ארײַנגאנג פארבאָטן) באװײַזט זיך א נײַ שילדל: , יודענפרײ", אָדער ,יודענ- ריין". דאָס הייסט, אויס ייִדן, דאָ טאָרן זי מער ניט זײַף דער דאָקומענט, מיט װעלכן פרײַנט האָנן מיך באזאָרגט, איז שוין קימאט ניט גילטיק. מע דארף איצט האָבן א קענקארטע, װאָס זאָל דערװײַזן מײַן ארישע, ,עכט-ארישע" אָפּשטא- מונג פון שיישעס-יעמיי-בעריישיס אָן. דערצו-- ספּעצועלע צײַגענישן פון דער קריסטלעכער קירך. אלע ביזיאיצטיקע דאָקומענטן מוז מען בײַטן אף די קענקארטעס. צו מײַן גליק בײַט מען דערװײַל די דאָקומענטן, װאָס הייבן זיך 78 אָן מיטן בוכשטאב ,א". די בײַטעניש גייט זייער לאנגזאם, אָבער דאָך איז פון ,א" ביז ,ג" אָדער .ה" פאָרט ניט װײַט. װוּ נעמט מען א קענקאר- טע, א נײַעם אאוסװײַז!: (דעם ערשטן ,אאוס- װײַז* מיט דער פאמיליע גרוזבענקאָ האָט מיט גרויסע שװעריקײַטן מיר געשאפן דער פּױלי- שער דאָקטער ראטטסקי)- עס דערנעענטערט זיך דער 20'טער אפּרעל, דער געבורטסטאָג פונעם פיורער. מע טרײַבט אף צוואנג-ארבעט די רעשטלעך ייִדן פון געטאָ, די אזויגערופענע נוצלעכע אָדער ווערטפולע יודען, ועלכע זײַנען אָפּגעמערקט מיטן בוכשטאב ,א" (.ארבײַטער") און נומע- רירט װי שאָף. באװאָפּנטע סאָלדאטן קאָנװאָירן זײ, בא די זײַטן שלעפּן זיך נאָך מיט שטעקנס אין די הענט די ייִדישע פּאַליצײַען פון דער אָרדענונגס-דינסט. לויטן לעצטן באפעל מוזן די ,ווערטפולע יודען" העלפן באפּוצן די שטאָט צוֹם פיורערס געבורטסטאָג. שלאָפן פלעג איך דאן בא מײַן טרײַען כאווער, דעם קינסטלער וואסילי פּאָראָסטעצקי. מיר זײַנען שױן פון לאנג פּרײַנט, נאָך פון דער סטודענטישער באנק, מיר האָבן ביידע געלערנט אין כארקאָווער קונסט-אינסטיטוט. װען מע װאָלט זיך דער- װוּסט, וועמען ער באהאלט איצט אויס, שיסט מען אונדז ביידן, אזוי אז פאר מײַן רעטונג האָט ער (װי מײַן לערער -- דער קינסטלער סאווין און זײַן פאמיליע) אײַנגעשטעלט דאָס לעבן. אין איינעם א פארנאכט האָבן די געסטאפּאָװ- צעס זיך געגרייט צו א נײַער שכיטע. איבער די גאסן האָבן זיך געטראָגן, װי די רוכעס, פארמאכטע לאסטמאשינעס, פול מיט עסעסאָװ- צעס. מאָרגן וועט מען אין די דאָזיקע מאשינעס פירן ייִדן צום טויט. מ'הערט שוין אויך איצט אָפּטע שיסערײַען. מיט רעציכע בילן די הינט. -- וואסיע, איך װעל בא דיר הײַנט ניט נעכ- טיקן, -- זאָג איך צו מײַן פרײַנט. -- צוליב װאָס שטעלן אומזיסט אין א זיכערער סאקאַנע דײַן לעבן! * -- רעד ניט קיין נארישקײַטן. -- ענטפערט וואסיע. -- אזויפיל ביסטו איבערגעקומען: פון די טויט-לאגערס אנטלאָפן, דעם טיפוס איבער- געלעבט, פון עטלעכע אקציעס ארויס גאנץ... דער אאוסװײַז דײַנער איז נאָך א גוטער, צו די קענקארטעס איז נאָך װײַטלעך, און עפשער װעלן פאר דער צײַט שוין קומען אונדזערעז -- אין קראקאָווער געסל איז דאָ א האָטעל.. מע קאָן דאָרט איבערנעכטיקן, -- האָב איך גע- זאָגט. און, ניט לאנג ווארטנדיק, האָב איך געכאפּט א רלאָן צייכןפאפּיר, עטלעכע שטעקעלעך סאנגיןיקוילן צום מאָלן און זיך געלאָזט אין וועג. 74 אין דרויסן איז געװען זײיער קאלט. דער פראָסְט האָט געשניטן, װי מיט מעסערס. איך האָב אָבער ניט פארשפּיליעט דעם מאנטל, צע- עפנט ברייטער די ברוסט, קעדיי מע זאָל זען מײַן אויסגענייט אוקראוניש העמדל. א טאפּ געטאָן אין קעשענע, צי איך האָב צופעליק ניט פארגעסן מײַן אאוסװײַז, בין איך צופוס אוועק צום קראקאָווער געסל, 7: דאָ אין געסל, לעבן האָטעל, האָבן זיך ארומ- געדרייט שיקערע דײַטשישע סאַלדאטן. איך טו א קלער, אז דאָס איז אויך ניט שלעכט. זי װעט אפילע ניט קומען אפן געדאנק צו זוכן א ייִדן אויסער דער געטאָ, אף דער ארישער זײַט- -- גיט מיר א נומער!---האָב איך זיך גע- ווענדט צום באלעבאָס פון האָטעל. דִי אויגן פונעם זאָקן האָבן מיט זייער שטע- כיקן בליק דורכגעטאפּט מיך אף דורך און דורך, װי איינער זאָגט: פונוואנען, שלימאזל, האָסטו זיך גענומען אין אזא שפּעטער שאָ, ווען קיין לעבעדיקער נעפעש, אכוץ די דײַטשן, האָבן יט קיין רעכט צו באווליזן זיך אין גאסד -- אאוסװײַז! װײַזט מיר אײַער אאוסוונח-- האָט דער זאָקן געפאָדערט. --- װער זײַט איר1 אזוי שפּעט! -- האָט ער געבורטשעט. איך האָב מיט ציטעריקע הענט אים דערי לאנגט מײַן איינציקן דאָקומענט. ער האָט בא- מערקט אן אָפּדרוק פון מײַן פינגער (מיט דעם האָבן די פאשיסטן פארצייכנט קריגסגעפאנגע- נע). ווידֶער האָט דער זאָקן מיך דורכגענומען מיט זײַן בליק. עטלעכע מאָל באקוקט דעם דאָ- קומענט. -- יֵאָ, -- זאָגט ער, -- אָבער פונוואנען ווייס איך, אז איר זײַט.. -- און מאכט דערבײַ א לאנגע פַּאוזע. איך האָב אין דער מינוט מוירע געהאט, אז ער װעט מיך פרעגן: פונוואנען ווייס איך, או איר זײַט אן אוקראונערז נאָר צו מײַן גליק, האָט דער זאָקן געזאָגט עפּעס אנדערס: -- פונוואנען ווייס איך, אז איר זײַט א קיני סטלערז -- וועגן דעם האָט ער איבערגעלייענט אין אאוסװײַז, אינעם פונקט ,בערוף" -- פאך: -- איך װעל אלַך אױסמאָלן, אזוי װי איר שטייט און גײט, װעט איר זיך איבערצײגן.. -- איר האָט דאָך אָבער ניט מיט װאָס צו מאָלן. מאכט ניט קיין קאטאָװועס: -- זעצט זיך, ביטע, און פילט אײַך פרט. איר קענט ריידן. מיר װעט איר דערמיט ניט שטערן. זעצט זין אָט דאָ, -- האָב איך אים פאַרגעלייגט. ניט ווארטנדיק אף זײַן האסקאָמע, האָב איך זיך גענומען צו דער ארבעט. ,אן אינטערע- סאנטער טיפּ, -- האָב איך געטראכט, -- אן עמעסער גאָבסעקו." דער זאָקן האָט געקוקט אף מיר מיט פאר- דאכט, זײַן פרוי, װאָס איז געזעסן לעבן אים, -- מיט נײַגער. איך האָב ענערגיש געמאָלט, פאר- געסנדיק דערבײַ וועגן דער גרויסער סאקאָנע, וועלכע הענגט איבער מיה. פלוצעם עפנט זיך די טיר, און עס קומט ארײַן א דײַטש. לוט זײַן צערייצטן און װילדן פּארצעף האָב איך באלד דערקענט, אז דאָס איז א מעטורעף פון דער פעלד-פּאָליצײ. פאר אזעל- כע האָבן געציטערט אפילע די דײַטשן גופע. א לאנגע קייט מיט אן אײַזערנעם זשעטאָן אין אראָפּגעהאנגען פון זײַן רױטן קארק. דערצו איז ער נאָך געווען שיקער לאָט, און פון אים האָט געאווערט מיט מאָרפיום. די מערדער פלעגן דאָס טרינקען צוליב געוואגטקײַט. בא- מערקט דעם פּאָרטרעט, װאָס איך האָב אָנגע- מאָלט, האָט ער גענומען באָמקען, אז ער איז א ליבהאָבער פון קונסט, דערנאָך הויך, מיט א הייזעריק קאָל, אויסגעשריען: -- הער קונסטמאלער! איר זײַט באגאבט, אָבער מע מוז אײַך אלעמען אױסראָטן: די פער- פלוכטע יודען, די אוקראינער, די פּאָליאקן.. -- א שפּאן געטאַן הין און צוריק און זיך אָפּי געטראָגן.. א שווערער שטיין איז מיר אראָפּ פון הארצן. אין א קליין צימערל איז געשטאנען אן אמ- זערן בעטל. שלאָפן! שלאָפ! איך געדענק ניט, װי לאנג בין איך געלעגן מיט פארמאכטע אויגן. פּלוצעם האָט מיך אופ- געריסן פון שלאָף א קלאפּ אין טיר. .נו, אלץ! געקומען דער סאָף", -- האָט א ברי געטאָן אין מויעך. איך האָב א קוק געגעבן אין פענצטער -- עס איז געווען אײַנגעקלאמערט אין אײַזערנע גראטעס. דער קלאפּ אין טיר האָט זיך איבערגעכאזערט. מיט גרויס שרעק האָב איך געעפנט די טיר און דערזען פאר זיך דעם זאָקן -- דעם בא- לעבאָס פונעם האָטעל. אין דער האנט האָט ער געהאלטן א גלאָז טיי: -- פאנע מאליאזשע! אזוי גייט עס ניט. איר האָט זיך געלייגט שלאָפן אָן טיי. איך האָב אים באדאנקט פאר דער אופמערק- זאמקײַט, אָבער צוֹ דער טיי האָב איך זיך ניט צוגערירט, כאָטש פון דעם איבערגעלעבטן איז מיר טרוקן געװאָרן אין האלדז.. ח איך שרײַב אָט די שורעס און זע דעם זאָקן אין דער פּאָזע, װי ער שטייט מיט דער גלאָז טי אין האנט און באקוקט מיך פון קאָפּ בין די פיס. עפשער האָט ער זיך אין עפּעס אָנגע- שטויסן, פארשטאנען מײַן לאגע און דערפאר דרײַ מאָל זיך איבערגעציילעמט, צוגעװוּנטשן א רויקע נאכט און נעלעם געװאָרן. אינדערפרי איז צו מיר אין האָטעל געקומען מײַן כאווער וואסיע. איך האָב אים דערציילט וועגן דער איבערגעלעבטער נאכט. אים איז דער פּאָרטרעט געפעלן געװאָרן, און דערצו נאָך דאָס, װאָס געמאָלט האָב איך אין אזעלכע שוידער- לעכע אומשטענדן. מיר האָבן געפונען א באקאנטן פאָטאָגראף. ער האָט שנעל געמאכט א פאָטאָירעפּראָדוקציע פונעם פּאָרטרעט (וואסיע האָט די פאָטאָ איבער- געלאָזט בא א באקאנטער אוקראינישער אקט- ריסע, און איך האָב זי באקומען ערשט נאָך דער מילכאָמע). ווען מיר זײַנען ארויס פונעם האָטעל, האָבן מיר זיך דערװוּסט וועגן דער נײַער עסעסישער אקציע: אף דער ארמענישער גאס האָט מען אינמיטן העלן טאָג דערשאָסן אלע אײַנװוינער, וועלכע האָבן די נאכט אויסבאהאלטן ייִדן. פיל יאָרן זײַנען אוועק פון יענער צײַט, דרט- סיק יאָר.. דער זאָקן פונעם קראקאָווער געסל איז שוין לאנג געשטאָרבן. מיר איז געלונגען בלויז צו דערוויסן זיך זײַן פאמיליע -- זובריצקי. בלויז די פאמיליע... דער זאָקן איז געווען מײַן רעטעה. ביז איצט קאָן איך ניט רויק דורכגיין דאָס געסל... אפן ראָג געפינט זיך די צוזאמענוווי- נונג פון יונגע קינסטלער -- סטודענטן פונעם לװאָווער קונסט-אינסטיטוט. זי מאָלן ליכטיקע עטיודן פון דער פּרעכטיקער שטאָט. איך קוק זיך צו צו זייער ארבעט און כאפּ װידער א קוק אפן הױז נומער זיבן, װוּ מיט דרײַ צענדליק יאָר צוריק האָב איך געמאָלט דעם זאָקן. סארא אומפארגעסלעכער סעאנס דאָס איז געווען. ש. גרוזבערג, לװאָו מאָטל גרוביאן באוונדער די ועלט שולאמיס ווען מ'איז יונג און מ'איז קלוג, שטייט מען מיט שולאמיס אף דער אײַזערנער בריק און מע הערט, װי סע לויפט אין טונעלן דער צוג-- און מע קושט ביז טאָג איר קאָפּ אפן װינט. שולאמיסעס האָר, װי דער רויך, װאָס פון צוג פארשווינדט. ווען מאיז יונג און מ'איז שיין, פירט מען זי, שולאמיס, צום טײַך און מע זוכט אויס באם ברעג א הויכן שטיין און מע קושט שולאמיסעס אויגן, װאָס זײַנען פײַכט אוֹן אומשולדיקיריין, אז אף אלע פארברעכנס מע קאָן פאר זיי גיין. לאנג די נאכט שוין ארײַן אין גרויסן טאָג, אף די הענט קעגן דער זון שולאמיס איך טראָג. א גרינע צװײַג פון א בוים טוט די באק מיר א ברי. ס'זינגט א פויגל אין רוים טרילי, טרילי. דו ביסט -- אװישאָלעם, אין קריג פארן שאָלעם דארפסט גיין, פאר האדאסע און נוימי, שולאמיס וויינט. און די בענקשאפט, װי א מידבער, גרויס איז און שוער; אָט דער ברונעם-- אָטידער, איידעס זאָל זײַן, אז איך שווער": האָף, ס'וועט קומען צוריק אװישאָלעם פון פײַער, בלײַבן עלנט אין צאר װעט די רײַכע אװיגײַעל. און שולאמיס, װי די זון, װעט לויכטן פון גליק. ווען מ'איז יונג און מ'איז קלוג, שטייט מען מיט שולאמיס אף דער אײַזערנער בריק און מע הערט, װי סע לויפט אין טונעלן דער צוג-- און מע קושט ביז טאָג איר קאָפּ אפן ווינט. פון דער שעפערישער יערושע. אין צוזאמענהאנג מיטן 65-טן געבורטסטאָג פונעם דיכטער. אונדזער גאָרטן אונדזער גאָרטן אין פענצטער ציטערט... ס'איז שוין הארבסט. דו ביסט גערעכט: אָן די לידער איז מיר שלעכט, מיט די לידער איז מיר ביטער. נאָר זיך אליין װעל איך פארשפּילן, קיין װאָלף ניט װויען זאָל אין הארץ, בלויע אויגן האָט דער פרילינג, א קאָפּ א גאַלדענעם דער הארבסט. אין וואלד דאכט זיך, א וואלד און ניט מער!? בא יעדער בוים און ס'טוט מיר דאָס הארץ פאר אים וויי. ווינטער, ביז די קני אין שניי. און נאָך א ריפטעלע זון ער יאָגט... און פאקט ער דאָס ריפטעלע זון אין די הענט-- קימאט א מענטשלעכע טרער-- פון פּאָנעם יאָגט. כ'װאָלט דערציילן געקענט אפילע ועגן דעמב, װאָס רוישט באנאכט, און זײַן געשריי צום הימל זיך טראָגט!-- דער קאָפּ בא אים ברענט. צי װעל איך קומען מיט דער זעג פארטאָגז מײַן קרענעצע מײַן קרענעצע---די עלטער-- איז ניט מוטנע, וי הארבסט דאָס פענצטער. ס'דורכגעלעבטע לעבן, ביז זעמדעלע קלענסטן, אין איר טיף, וי פּערל, טאָג און נאכט זי שווענקט. דער יונגער טאָפּאָל, זײַן אָטעם איך געדענק, מיר קענען ביידע אלט ניט װערן, װײַל איין ערד אזא געשענקט האָט אונדז דער גוירל. נאָך בא יענעם טאָפּאָל האָב איך געשוווירן ניט בייגן זיך פון ווינט און הארבע קעלטן. אוואדע װערט מען עלטער, נאָר װאָס געװוּנען איך און מײַן וועלט האָט, איז מער, װי כ'האָב פארן גאנצן לעבן פארלוירן. מײַן אלעפבייס ווען געבליבן איך בין אינגאנצן אָן א דאך, האָב איך מיר א שטוב פוֹן מײַן אלעפבייס געמאכט. אָס צו אָס צונויפגערופן בא א בוים אף אן אסיפע. און א היים זיך אויסגעבויט אף כאריפעס. דער אלעף האָט צוויי סאמעכלעך געכאפּט אין די הענט און איז צום ברונעם געלאָפן וואסער טראָגן. דער יוֹד, װי געבוירן צו זײַן א ציגל אין די ווענט, דעם זײַען, װי א טשװאָק כ'האָב אין באלקן פארשלאָגן. די װאָװן-קראָקװעלעך שפּארן אונטער דעם דאך, פון דעם דאלעד א טיר און א הויזן-טיר געמאכט. 77 78 ווען איבערגעשריבן אף ריין כ'װאָלט דעם הימל, װאָלט איך פארמעקט פון גזאר דעם גימל, דאָס גימעלע פון גליק ערגעץ װײַט נאָך בלענדט, אך, סארא זשאר אין הארץ בא מיר ברענט. איך לויף נאָך דעם לאמעד פון ליבע און ליכט, מיט דער האנט כ'וויש א װאָלקן אראָפּ פון געזיכט. מיט זילבערנע פּיקעס דאָס פעלד איז פארפלייצט, כ'האָב שוין לאנג ניט געזען אזא הויכן װייץו דאָ אין פעלד מײַנע ברידער געברענט און געטייט, מײַן קאָפּ, װי די ערד ארום דער זון, זיך דרייט, פון דער זון נאָר איין נון אין הארץ איז געבליבן. ווען איך װאָלט דעם הימל אף ריין איבערגעשריבן, צום פענצטער מײַן פאָלק געװאָרפן א גרײַפּעלע טרייסט, די װועלט װאָלסט באװוּנדערט, מײַן אלטינקער אלעפבייס.- דאָרט אין אוראלט מ'האָט דיך, װי א לײַכטער, געריבן, ארום און ארום דער קײַלעכדיקער ערד געיאָגט און געטריבן, בא בריאס-אוילאָם פאר דוירעס געשטעלט דעם ערשטן ,בייס", דעם אלעף און אשריי, װאָס יעדער מיטװאָך-ייַד ווייסט. ביסט א לאָגל מיט װײַן, װי דאָװידס א ליד, דײַנע אויס:עלעך זיך שיטן אין הארץ מיר צעגליט. דײַן שין צינד איך אָן, װי א מענוירע אפן טיש, אונדזער גוירל זאָל ניט זײַן מער געפּלאָגט און צעמישט. נאָך אזויפיל רעדיפעס, נאָך אזא לאנגער נאכט, איך לעב, װײַל איך האָב מיר א שטוב געמאכט פון מײַן ייַדישן אלעפבייס---א שטוב מיט א דאך. 5 פרילינג דאָס אָפענע פענצטער איז עפענען שווערז עפענען וויל איך -- מײַן פענצטער מער. כ'האָב הימל אין פענצטער און כ'האָב ניט די טרער, װאָס מאכט ס'הארץ געזונט און גרינגער; דערפאר איז מיר שווער, ווען אין מײַן פענצטער פייגעלעך זינגען. א וויין געטאָן װאָלט איך פון גליק און פוֹן צאר, װאָס אין פענצטער הייבט װידער אָן טאָגן-- און װאָס אוועק שוין, דאכט, דאָס גרויסע געפאר, כ'זאָל װוערן א פינפטע ראָד צו א װאָגן. דאָס אָפענע פענצטער איז עפענען שווער, מײַן פענצטער עפענען װויל איך. דער פרילינג װעט לײַען פאר מײַן הארץ א לױטערע טרער-- און איך מיט א בלאט װעל די אויגן אויסװישן באם פרילינג. 7 יול 1970 5 מײַן אייניקל נאטאשינקע, נא דיר אין די הענטעלעך דעם ערד"קײַלעך, די ערד-- אוֹן דריי זי אף דײַן ראָזע פינגערל, דיר איז דערװײַל נאָך גאָרניט שווער דער וועלט ארויסשטעלן א צינגעלע. זע נאָר, זי דרייט זיך טאקע, די ערה, און די יאמען און טײַכן גִיסן זיך אויס ניט, דײַן וויגעלע האָט אויך זיך ניט איבערגעקערט, און די ביימער אין באהעלטערלעך זיך שפּילן, לאָזט אויס זי -- און מויערן מיט פאקעלן צעצונדענע לויפן, גלײַך עמעצער װאָלט זי דאָ אונטערגעשאָסן. נאטאשינקע, װילסט, קען איך פּאריזש דיר קויפן פאר מײַנע לעצטע פּאָר גראָשן, דו װועסט אלע בערעלעך און העזעלעך צו דער סענע טרײַבן, מיט דעם אייפעל-טורעם די שפּראָצנדיקע שארפע ציינדלעך רײַבן, אין לוּווער דײַן בילד עפשער לאָזן פאר א מאשקן:-- נאָר װאָס לויפט עס דײַן טאטע אזוי ארום פארהאוועט מיט א פארדרייטן דאשעק, ער האָט װידער אף א נײַעם פּראָיעקט א יאם מיט צײַט געפאטערט; א צווייטן פּאריזש אף וואטמאן-פּאפּיר גאנצע נעכט מיט פּלײַס געצייכנטו. און דײַן מאמע געקאָכט א הריקע קאשקע פאר דיר -- און האָט אין טעפּל ארײַן געשמייכלט. 7 מײַ 1971 פארבן ניטאָ קיין לידער, בין איך ניטאָ. זאָל כאָלילע ניט קומען די בייזע שאָ, דאָס װאָרט זאָל מיר אופהערן אונטערן הארצן בריען און פּלאָנטערן זאָל איך די פארב פון זון-אופגאנג מיט דער פארב פוֹן שקיע. אָ, װי טויב איך ווער צו דער אײביק קראקענדיקער קראָ, אז איר געשענקט האָט גאָט די פליגל צום פללען?. נאָר איך בין דאָ און די ליד איז דאָ, מיש איך ניט די פארב פון זוןדאופגאנג מיט דער פארב פון שקיע. פון אלע מײַנע וועלטן מײַן ליבסטע איז קינדעריש און פול מיט קאפּריזָ, צארטער פון צארטסטן געוויקס, מיט אומזעבארע פעדעם ס'לעבן זי בינדט מיה, אן אומגליק ס'איז, צי א גליקז מײַן ליבסטע איז א ברונעם אין שאָטן, אין קילן, -- נאָר כ'האָב ניט קיין עמער און האָב ניט קיין שטריק. האָב איך א בלאט פון א בוים גענומען און האָב אים מיר ברענגען וואסער א טראָפּן געשיקט. מײַן ליבסטע זיא שטערן, װאָס שנײַדט די שויבן און דאָס הארץ מײַנס שנײַדט. װאָס האָב איך באדארפט אזוי קראנק װערן, מײַן מאמע דערפון לײַדט. אוי, מאמעניו, מאמע! ניט שטיי אין וועג מיר, מיך אומברענגען װועסט פון דער וועלט. מײַן ליבסטע זיגעקומען צו מיר, װי א רעגן קומט דערפרישן ס'פעלד. 4 יון 1966 עם. הירש דאָבין דער ערשטער פּרוּװ (== פארשנייטן װעג, װאָס פירט אין וואלד ארײַן, ניט װײַט פונעם דאָרף סעליסטשע, הינטער א האלב-איינגעפאלן בײַדל, װאָס איז איבערגעבליבן פון יענער צײַט, װוען מע האָט דאָ פארגרייט סמאָלע, זײַנען פון פריען באגינען אָן געשטאנען אפן פּאָסט צווייען פון דעם מאיאָרס כעוורע: א הויך יינגל פון א יאָר אכצן, אין אן אויסגעריבן פּעלצל, מיט א קינדערש-העל צארט פּאָנעם, װאָס איז שנעל פארווינטלט געװאָרן פון זײַן קעסיידער אף דער פרישער לופט, און ניט קיין יונגער פּױיער אין א שינעל, מיט א בודיאָ נאָווקע אפן קאָפּ, וועלכער האָט לוט זײַנע יאָרן געקאָנט זײַן דעם יינגלס פאָטער. באװאפּנט ניט גאָר וואזשנע -- דאָס ייַנגל מיט עפּעס א שפּיזל אין אן אַפּגעקראָכענער, צעשפּאָלטענער שייד, דער צווייטער-- מיט א רעװאָלװער אין א ביליקער קאָבורע, װאָס ער האָט מיט גראָבע שטעך אליין מיסטאמע אופגענייט, זײַנען ביידע געשטאנען באם װעג און האָבן זיך אופמערקזאם צוגעהערט דערצו, װאָס עס טוט זיך ארום, צי האָבן זיך ערגעץ ניט באװיזן קיין דײַטשן אָדער פּאָליצײ. לוט דעם, וואזוי ביידע זײַנען געווען פארזאָרגט, האָט זיך געפילט, אז דאָס לעבן אין וואלד האָט זיך ארויסגעוויזן צו זײַן אָן אן ערעך הארבער און שװוערער, איידער מע האָט זיך פאָרגעשטעלט. זיי, די צוויי, האָבֿן קיין שום שײַכעס ניט געהאט צו דער רויטער ארמיי, װי אלע איבע- ריקע פון דעם מאיאָרס גרופּע, און קיין זאך האָט זי ניט געצװוּנגען אוועקצוגיין פון דער היים. פארקערט, גראָד בא זי האָט מען זיך די גאנצע צײַט אויסבאהאלטן. די לעצטע צײַט איז דאָך אומעגלעך געװאָרן צו זײַן אין דאָרף. אלץ אָפּטער זײַנען געקומען צו פאָרן דײַטשן און פּאָליצײ און געמאכט איין אָבלאװע נאָך דער אנדערער. עס איז קיין אנדער אויסוועג ניט געווען, װי שטילערהייט אױסגראָבן דאָס געווער אוֹן אוועקגיין אין וואלד. דערזען, װי אלע גייען אוועק, האָבן זיי זיך אײַנגעבעטן, אז מע זאָל זי אויך מיטנעמען. זי האָבן קלאל קיין כאראָטע ניט געהאט דערוף, װאָס זי האָבן אָפּגעטאָן. עס האָט זי ניט געשראָקן דאָס, װאָס מע איז געצװוּנגען געװען לעבן אין דרױסן. עס האָט זײי אויך איבעריקס ניט געארט, װאָס ניט זעלטן האָט אויסגעפעלט עסן און ס'איז אויסגעקומען שטמי פער צו פארציען דעם רימען פון די הויזן. מער פון אלץ האָט זיי געפּײַניקט און געמאטערט דאָס, װאָס פונעם ערשטן טאָג אָן, זינט מע האָט זיך צונויפגענומען אִין וואלד, האָט מען ניט געװוּסט פון קיין רויקער מינוט. עס איז קעסיידער אויסגעקומען צו פירן א נאווענאדילעבן, ניט טאָגן דאָרט, װוּ מע האָט גענעכטיקט, בייס דערבש איז געווען די היים, װוּ באם יונגל איז איבערגעבליבן די מוטער, באם צווייטן --א װײַב מיט קינדער. זי האָבן ניט געקאַנט באנעמען, צוליב װאָס באדארף מען זיך עס אזויפיל ארומדרייען. ניט געװוּסט, אז דער מאיאַר אליין טוט עס אויך ניט פאר װוילטיק און אז ער װאָלט עס קלאל ניט געטאָן, װען ער איז ניט געצװוּנגען דערצו. 5--14 80 ער, דער מאיאָר פּיאָטער טראָפימאָװיטש, האָט בעסער פון אלע זײַנע כאוויירים פאר- שטאנען, אז יענע מער אָדער װינציקער רויקע צײַט, װאָס מע האַט איבערגעלעבט, בייס מע איז געווען אין דאָרף. װעט זיך שוין ניט אומקערן, און אז קוים האָבן די דײַטשן דער" שמעקט, ער זיי זײַנען און מיט װאָס זי פארנעמען זיך דאָ, װועט מען פריִער אָדער שפּעטער סײַװיסש אָנפאלן אף זײיערע שפּורן און עס װעט אויסקומען זיך באגעגענען מיטן סוינע פּאָנעם-על-פּאַנעם, אין טאָך גענומען איז ער אפילע ניט געווען קעגן אזא מעגלעכקײַט. אים זעלבסט האָט שוין אויך שטאַרק דערעסן זיך צו באהאלטן. ער האָט ניט געקאָנט אריבערטראָגן דאָס, װאָס די נײַע באלעבאטים האָבן זיך אומעטום געשאפן, װי בא זיך אין דער היים, זײַנען געקומען אין די ארומיקע דערפער און געראבעוועט. אים האָט זיך געגלוסט אונטער- היטן מיט זײַן כעוורע, װען די גאזלאָנים לאַזן זיך ערגעץ אין א דאָרף; און אָפּטלאָגן בא זי דעם כיישעק צו קומען אהין נאָכאמאָל. ער האָט אָבער אויך געװוּסט, אז דערװײַל טאָר מען זיך מיט קיינעם ניט פארטשעפען. די לאגע איז געווען אזא, אז מע האָט אזעלכע בא- געגענישן באדארפט אָפּלײגן אף שפּעטער, אף דעמלט, װען מע װעט זיך צוגרייטן װי עס באדארף צו זײַן און זײַן בעקויעך צוֹ געבן דעם געהעריקן ווידערשטאנד. דערװײַל איז אויסגעקומען אויסמײַדן יעדן מין באגעגעניש מיט זיי. זײַן דערפארונג האָט אים אונטער- געזאָגט, אז מע דארף איצט איבערזיצן שטיל א געוויסע צײט, זי פארטײַען, פארשווינדן און אזוי האָט דער מאיאָר טאקע געטאַן. קױידעמקאָל, װי נאָר אלע זײַנען זיך צונויפגעקומען אין וואלד, האָט ער באפוילן אויס- טרעטן אינעם שניי א קרײַז ארום דעם אָרט, װוּ מע האָט זיך געפונען, אז טאַמער הייבט זיך עמעצער אָן ארומדרייען ארום לאגער, זאָל מען עס באלד באמערקן. ער האָט מיט הארבן װאָרט אלעמען געװאָרנט, אז מע זאָל זיך ניט דערוועגן צו גיין אינעם לאגער מיט קֵיין אנדער װועג, אויסער װי מיט דער סטעזֹשקע, בא װועלכער עס איז געווען א פּאָסט. ער האָט פאראָרדנט, אז עטלעכע טעג נאָכאנאנד זאָל קיינער פונעם לאגער אין ערגעץ ניט ארויסשטעלן קיין פוס. מע זאָל זײַן שטיל, ניט האקן קיין האָלץ, ניט ברעכן גאָרנישט, קיין קלאנג זאֵל ניט אויסגעבן, אז עמעצער זיצט פארטײַעט אינעם וואלד. ער האָט אפילע ניט דערלויבט צו בויען עפּעס א געבשדע, אז עס זאָל זײַן װוּ צו לעבן. מע האָט זיך באנוגנט בלויז דערמיט, װאָס מע האַט אפדערגיך אופגעשטעלט עטלעכע צײיט" װײַליקע, לעכטע בײַדלעך פון קאַרע און צװײַגן, אין וועלכע מע האָט צעלייגט א שײַטער, און אזוי איבערגעקומען די צײַט. װאָלט לעכאָלהאפּאָכעס ניט געווען זײַן אזא מין װוּנדערלעכע רויִקײַט ארום, דאן װאָלט עפשער דער פארדראָס, דער וייטעק, ניט געווען אזוי גרויס, האלעמײַ עס קומט אויס צו זײַן קעסיידער פארװאָגלט. דאָס באנאכטיקע פרעסטל האָט אָפּגעלאָזט. אין דער זוניקער זײַט איז אף די צװײַגן דער שניי צעגאנגען. פון די ביימער האָט געקאפּעט. עס איז געווען אזוי שטיל, אַז מינוטגװײַן האָט זיך אויסגעויזן: עפעס א מעשוגענער האָט אויסגעטראכט א װילדע מײַסע מיט א מילכאָמע, אז עס זײַנען, קלוימערשט, פאראן פאשיסטן, וועלכע הארגענען מענטשן, נעמען בא זיי אלץ אָפֿ, באדעקן די וועלט מיט לאגערן. אָט האָט זיך ערגעץ פון דער טיף פון די בלאָטעס, װאָס ארום, דערטראָגן א טויב, שטיל ברוֹמען, אן אלטער בוים, װאָס האלט בא אײַנפאלן, טוט שװער, מיט דִי לעצטע קויכעס, א סקריפּע און רודערט אוף די לויטערע און קװעליקע לופט, וועלכע שמעקט מיט אלע רייכעס פונעם וואלד און נאָך מיט א קאפּעלע רויך. א לענגערע װײַלע ציטערן די דאָזיקע קלאנגען אין דעם פרליען רוים, ביז עס ווערט אפסנטי שטיל, עפשער נאָך שטילער, װי עס איז געווען פרוער. ניט"ווילנדיק שטעקן זיך די פארטיזאנער אָן מיט אָט דער פרימאָרגנדיקער רוקײַט. װאָס הערשט ארום. א בענקשאפט פארקלײַבט זיך אין די הערצער. דער געדאנק טראָגט זי אריבער צוריק אהיים, צוֹם פריערדיקן לעבן, און זי פארטראכטן זיך, פארגעסן אף א װײַלע אינגאנצן, װוּ זיי גע- פינען זיך.-. מיטאמאָל רײַסט זיך ארײַן אין דער שטילקײט א קורצע שיסערײַ פון א קוילנווארפער, די פארטיזאנער וייסן שוין.. גאנץ אָפּט הערט זיך דאָס קנאלן פונעם אַלקאָװיטשער גארני- זאַן, װוּ די דײַטשן לערנען זיך שיסן. ווען דאָס זאָל טאקע געווען זײַן אזוי, װאָלט עס זי ווינציקער געפּלאָגט. איצט דוכט זיך זי אַבער אויס. אז דאָס מאַל שיסט מען ניט אין יענער זײַט, און זיי ווערן אומרווק. דער דאָזיקער אומרו פארשארפט זיך נאָך מער, בייס זי דערזעען אַנקומען פונעם לאנער וואניע , ציגאן" מיט װאָראָנצאָוון, וועלכע דער מאיאָר האָט ארויסגעשיקט זיך דערוויסן, װאָס איז עס פאר א שיסערײַ. שפּאנענדיק איינער נאָכן אנדערן, גײיען זי געשווינד פארבלי דעם 81 פּאַסט אזוי, אז וואניע באװײַזט בלויז, קלוימערשט, מיט א שמייכעלע א פרעג צו געבף ,װאָס, ערגעץ האָבן זיך שוין װידער באוויזן געסט?" און ביידע לאָזן זיך אוועק מיטן װעגי װאָס פירט קיין סעליסטשע. אין דער זעלבער רעגע, בייס די אױסשפּירער דערװײַטערן זיך, ווערט דאָס בלוט פונעם יונגן פארטיזאנער איבערפולט מיט א בייזן צאָרן און, װי ער האלט אין דער האנט דאָס שטיקל שמעקנדיקע פּעך, װאָס ער האָט, פארטראכטערהייט, אליין עפשער ניט פילנדיק װעף, אָפּגעקאַלופּעט פון א בױיס, טוט ער עס מיט קאס א שלײדער אין דער ערד ארײַן און זידלט זיך ביטער אויס: -- אן אומגליק זאָל טרעפן נארוסעװיטשן. דאָס האַט ער מיסטאמע שוין װידער עמעצן געבראכט אהער צו פירן. נאָר ער זוכט. נאַר ער טשאטעװעט, דער פאסקודניאק.. פון זיגט די דײַטשן האָבן אים געמאכט פארן נאטשאלניק פון קרײַסקער פּאַליצײ, רוט ער ניט קיין מינוט. וועסט מיך מעגן רופן נאר, אוב ער װעט אמאָל אזוי אויך ניט ברענגען צו פירן די דײַטשן אין וואלד צו אונדז. דעם אנדערן איז איצט אזוי אפן הארצן, אז עס װילט זיך אים ניט ריידן. ניט ענטפערן עפעס קאָן ער אָבער אויך ניט. און ער טוט א מורמל אונטערן נאַז -- ווייסט זי דער בראָך, װער עס האָט זי אהער געבראכט. זי זײַנען אלע גוט. -- ניין, זאָג עס ניט, -- שלאָגט אים איבער דאָס יונגל,-- נארוסעוויטש איז ערגער פון די דײַטשן. וען דער פארעטער פאקט זיך נאָר ארײַן אין אונדזערע הענט, װאָלט ער שוין בא מיר קיין לעבעדיקער ניט ארויס---און מיט א צייןיקריצעניש טוט ער זיך א צי צו דער שפּיז, וועלכע הענגט בא אים אף דער זײַט. דער צאָרן, װאָס פלאמט אוף אין דעם ייַנגלס איגן, רופט ארויס בא זײַן עלטערן כאווער א שער געפיל: ווען ניט די מילכאָמע, ווייסט ער, װאַלט אָט דאָס זעלבע יינגל נאָך געוויס זאָרגלאָז ארומגעלאָפן איבער די גאסן און געמאכט קאַזלקעס, וי א יונג ביקל. דערצו, ווייסט ער אויך, אז די מעגלעכקײַטן, וועלכע די פארטיזאנער האָבן, קעדיי צו פירן א קאמף קעגן סוינע, זײַנען גאָר ניט צו פארגלײַכן מיט די, װאָס די דײַטשן פארמאָגן. צוליב דעם, אז מע זאָל באזיגן די פאשיסטן, איז נאָך װײַט ניט גענוג אָט דער יינגלשער קוראזש. און דעריבער ווערט אים א ביסל קאָמיש, װאָס יענער היצט זיך אזוי. ער טוט ביטערלעך א שמייכל צו זיך אין באַרד ארײַן: -- װאָדען, א קלײניקײַט עפּעס.. אזא מין גאזלען, װי דו ביסט. הײַנט װאָס איז ווערט דײַן שפּיז. ווען נארוסעוויטש דערזעט דײַן כאלעף, לייגט ער באלד אָן אין די הויזןײ דאָס יונגל אין שוין אָבער אזוי אופגערעגט, אז ער באמערקט ניט, װי דער עלטערער טרײַבט פון אים לעצאָנעס. ער טײַנעט זיך זײַנס: -- פאסן װאָלט איך געשניטן פון דעם הונט. אז איך זאָג, מיסטאָמע ווייס איך, פארװאָסי -- אײַ, װאָס ווייסטו!---וויל שוין דער אנדערער מער גאָר ניט הערן -- ער איז אלעמאָל געווען א גרויסער אױסוווּרף. איצט האָט ער זיך אינגאנצן צעגארטלט. א װאָלגאָטנע לעב איז פאר אים געװאָרן בא היטלערן. -- פונוואנען װוייסטו, װאָס ער איז פריַער געװען? קענסט אים דען? -- װאָדען, ניט1 -- נארוסעוויטשן? -- אוואדע קען איך אים. -- גי שוין, גיי! וי קומסטו צו אים? -- וי איך. קום צו אים? מײַן טאטע האָט צוזאמען מיט אים געארבעט אין קרײַסקער מיליציע. דער טאטע האָט אים עטלעכע מאָל געהאט דורכגעטריבן פון דער ארבעט. נאָר יעדעס מאָל האָט זיך ארײַנגעמישט עפעס א קאָרעוו זײַנער פון רײַיאיספּאָלקאָם און זיך פאר אים אײַנגעשטעלט. -- אזוי גאָר! הייסט עס, איז טאקע אן עמעס, אז דײַן טאטע איז געווען נאטשאלניק פון קרײַסקער מיליציעז גיי וייס, אז בוהײַ איז דײַן טאטע. װוּ איז ער איצט, דער טאטעז -- װער ווייסט, -- ענטפערט דאָס ייַנגל מיט א זיפץ.-- די ערשטע טעג, װי נאַר עס איז געװאָרן דער טומל, האָבן אים מענטשן נאָך געזען. אייניקע זאָגן, אז ער האָט זיך פאר" טײַעט אין וואלד. אנדערע װידער, אז מע האָט אים געטראָפן גײין מיט א גרופע צום פראַנט. מיינסט, װאָס בין איך מיט דער מאמען אנטלאָפן פון קרײַסקז אויך איבער דעם גאד.. ער איז שוין בא אונדז עטלעכע מאָל געווען פרעגן, װוּ איז דער טאטעי. -- עפשער ביסטו גערעכט, ---איז דער עלטערער, ענדלעך, מאסקים, -- ווען ניט אזוינע הולטײַעס, װי אָט דער נארוסעוויטש, װאַלטן מיר גאָר עפשער אזוי ניט געבידעװעט ---ניט 82 קיין געזינד און ניט קיין היים. געפינסט זיך לעבן דער שטוב און האָסט מוירע ארשינצוגיין אהין...-- און אויך ער לאָזט ארויס א טיפן זיפץ. ביידע וערן פּלוצעם אנשוויגן, קוקן זיך איבער. עס װײַזט זיך זי אויס, אז עמעצער פאָרט אין וואלד. טוען זי זיך ראפּטום א ריס פונעם אָרט און פארטײַען זיך הינטערן בײַדל. דער עלטערער פון די פּארטיזאנער שפּיליעט אָפּ די קאָבורע און נעמט ארויס זײַן רעװאָלװער, ס'איז שוין גראָד יענער מין קיילע, װאָס טוג ניט אנדערש, אז מע זאָל זי ארויסווארפן. קיין שטיקל האַלץ איז עס דאָך ניט, פאָרט געווער. לויפנדיק טרעפט דאָס יונגל אָן אף א קופּע ליימענע טעפּ, װאָס איז דאָ פארבליבן פון יענער צײַט, ווען די סמאָלעיטרײַבער האָבן געאר- בעט אין וואלד. עס גיט אזא טרישטש, אז דער אנדערער דרייט זיך אויס און װײַזט אים א פויסט. בוהײַ ענטפערט אים ניט, ער שלעפט ארויס די שפיז פון דער שייד, גרייט זיך אויך צו... ביידנס אויגן זײַנען געווענדט צום וועג, װוּ עמעצער פּאָרט. זאָלן דאָס זיך אומקערן די אויסשפּירער, וועלכע האָבן זיך אװעקגעלאָזט קיין סעליסטשע, איז אױסגעשלאָסן אױסער דעם. װאָס זײ האָבן ניט קיין פערד, איז פּאָשעט אומעגלעף; אז זי זאָלן זיך אזוי גיך עפעס דערוויסן. װער זשע פאָרט קאָן עס זײַן ארויסשפרינגען, מאכן א טומל איז אָבער צו פרי. אויב זי אליין פארמאָגן געוער, קאָנען יענע, װאָס פאָרן, אויך ניט זײַן מיט ליידיקע הענט. מע דארף פרנער דערגיין, וויפל פורן זײַנען דאָרט, ווער דאָס פאָרט. די פארטיזאנער באהערשט א ווילדער אומגעדולד. ווען זי קאַָנען, װאָלטן זיי, דאכט זיך, פאנאנדערגערוקט די בײימער, װעלכע זײַנען באשאָטן מיט גאנצע בערג שני און ביגן אראָפּ די צװײַגן צו דער ערד, לאָזן ניט זען, װער עס פאַרט. קוים װאָס זי דערווארטן זיך אפן פערד, װאָס באװײַזט זיך אפן מיטן װעג. עס קומט ארויס פון הינטער די פארשנייטע ביימער אזוי פּאװאָליע. אז עס איז פּאַשעט א מאטערניש צו ווארטן לענגער. אָט האָט זיך אויך באוויזן דער שליטן, אף ועלכן עס זיצט א מענטש אין א פעלצל. נאָך איינער שפּאנט דערבטי. די פּאַרטיזאגער ווארטן אלץ. זי ווארטן, צי װעלן זיך ניט באװײַזן נאָך שליטגס. נאָר ניין, מער זעט מען ניט. און ביידע עטעמען א ביסל פרײער אָפּ. אז קיין דײַטש אָדער פּאָליצײַען זײַנען עס ניט, דאָס איז קלאָר. יענע װאָלטן זיך ניט דערוועגט זאלבעצווייט צו לאָזן אין וואלד ארײַן. אויך איצט בלײַבט עס דאַך די זעלבע קאשע: װאָס זײַנען עס פאר א מענטשן! צי ניט איבער זי איז געװואָרן די שיסערש? און צי װײיסן זי ניט, אז אין וואלד איז עמעץ פאראן, אָדער זיי מאכן זיך ניט װיסנדיק דערפון. דער, וועלכער גייט באם שליטן, שפּאנט אזוי געלאסן, די הענט פארלייגט אף הינטן, װי ער װאָלט ארויסגעגאנגען מאכן א לײַכטן שפאציר. אין דרויסן איז ווארעם, האָט ער דעם מאנטל צעשפּיליעט, קיין געװער זעט מען בא אים ניט. סײַ לוט זײַן גאנג, סײַ לוט דעם, ויאזוי די קליידער ליגן אף אים, קאָן מען זיך פאָרשטעלן, אז קיין מיליטערזמאן איז עס ניט. צִי פארמאָגט קלײיזײַען דער, וועלכער זיצט אינעם שליטן, איז שווער צו באמערקן, דער שליטן קומט צו געענטער און געענטער. לענגער ווארטן טאָר מען שוין ניט. זי זײַנען שוין אזוי אויך צו נאָענט. ווען דער מאיאָר זעט עס, װאָלט ער געויס געשריען. און ביידע פארטיזאנער שפּרינגען האסטיק ארויס פון זייער באהעלטעניש, כאפן אָן דאָס פערד פאר דער צוים. -- שטייט! װוּהין פאָרט אירזו איינצשטיק מיטן שליטן בלײַבט אויך שטיין דער, װאָס גייט בא דער זײַט. מע זעט ניט, אַז ער זאָל שטארק ניספּאַעל װערן פון דעם, װאָס מע האָט זײַ פארהאלטן און װאָס די וועלכע האַבן זי אָפּגעשטעלט, האלטן געװער אין די הענט: איינער א רעװאָלװער, דער אנדערער -- א שפיז. עס איז א סװאָרע, אז ער איז גאָר צופרידן דערפון, װאָס ער האָט זי דערזען ער האָט שיר ניט האנאָע פון דעם, װאָס זי זײַנען גריט מיט זייער אייגן לײַב פארשטעלן דעם וועג און זי ניט לאָזן פאָרן װײַטער אין וואלד. דער צווייטער גייט אויך אראָפּ פונעם שליטן. אפן אקסל הענגט בא אים א קורצע אוו- טאָמאטישע ביקס. -- מע טאָר אין וואלד ניט פאַרן, ---רופט זיך אָן דער עלטערער פון די פארטיזאנער, האלטנדיק צוזאמען מיט בוהײַען דאָס פערד פאר דער צוים. -- אך, אזוי גאָר! -- טוט גוטמוטיק א זאָג דער אומבאקאנטער, װאָס אינעם מאנטל.-- מע טאָר, זאָגסטו, אין וואלד ניט פּאַרף--און ער קומט צו נעענטער מיט עטלעכע טריט. דערבײַ באקומט ער אזא אוסזען, גלײַך ער װאָלט א ביסל צאר געהאט דערפון, װאָס ער 88 האָט דערהערט, א פארדראָס. גי ווײיס, אז מע טאָר ניט פאָרן..---נו, װאָס קאָן מען מאכן -- גיט ער באלד צו, װי איינער, וועמען עס איז שוין לעס-בריירע, ---אז מע טאָר ניט, טאָר מען ניט, --און ער קוקט זיך אום אף זײַן יונגן באגלייטער, הייסט יענעם אויסקערעווען דאָס פערדי נאָר אויך פאָרן צוריק לאָזן ניט די פארטיזאנער. זי זײַנען שוין היפּשלעך אופגעשרויפט, באמערקן ניט, אז דער מענטש שפּילט זיך מיט זי א ביסל, און ווען דאָס זאָלן װירקלעד געווען זײַן סאָנים, װאָלט אלץ גאָר אנדערש צוגעגאנגען. דער עלטערער פון די אומבאקאנטע איז לעפזערעך א מענטש אין די פופציקער. ער איז א פולבלעכער, מיט א קײַלעכיקיװײַבעריש פּאָנעם, מיט א ברייטלעכער נאָז און פולע ליפּן. צו דער זומערדיקער קעפּקע און צום מאנטל, װאָס ער טראָגט אף זיך, װוען ער פארמאָגט נאָך עפעס א פּאָרטפעלכל, װאָלט ער געהאט דעם אָנבליק, זאָל עס פעלן א האָר, פון א קליינשטעטלדיקן לערער אָדער בוכהאלטער. לוט זײַן ארט ריידן פילט זיך, אז קיין נאר איז ער ניט, אז ער האָט געהאט צו טאָן מיט מענטשן, װײיסט, וויאזוי זיך צו באגיין מיט זיי, און ער איז זיכער, אז מיט זײַן רוקײט װעט ער פּױעלן פיל מער, איידער אן אנדערער מיט געשריי און מיט סטראשונקעס. די רוקשט זײַנע אנטװאָפּנט די פּארטיזאנער, נעמט בא זי אָפּ דעם קוראזש און צווינגט זיך טאָפּטשען אף איין אָרט. זיי ווייסן שוין ניט, װאָס מע טוט װײַטער, פאר זיי װאָלט גלײַכער געווען, ווען די געסט שפּארן זיך אײַן, פאָלגן ניט, טוען אפצעלאָכעס. -- מאָדנע מענטשן זײַט איר, -- פּרוּווט זי אײַנרײדן מיט גוטן דער, װאָס אינעם מאנטל. כאָטש װעדליק עס לאָזט זיך מערקן, װערט ער װאָס װײַטער אליין אויך אומגעדולדיקער. -- אין וואלד לאָזט איר ניט פאָרן, צוריק---אויך ניט. טאַ װאָס זשע, פרעגט זיך, בלײַבט אונדז איבער צו טאָן? סײַדן אויסגערונען װערן אינדערלופטן! -- און בייסמײַסע טוט ער לײַכט א פלאטער מיט א פינגער צו דער הייך, ---און ביכלאל פארשטיי איך ניט, -- רופט ער זיך װידער אָן און קוקט אף די פּארטיזאנער מיט אױגן פון א מענטשן, װאָס פילט זיך שוין א ביסל געטראָפן דערפון, װאָס ער באדארף פּאטערן צײַט אומזיסט.-- װער האָט עס אײַך געגעבן רעכט ארופצולייגן א פארבאָט אפן וואלד? װאָס זײַט איר דאָ עפּעס-- גרעסערע באלעבאטים פון אלעמען? איצטער איז, דאכט זיך, דאָ אומעטום איין באלעבאָס-. דער צווייטער שטייט דערבײ מיט דער אװטאָמאטישער ביקס אפן אקסל און שװײַגט. דער עלטערער פון די פּארטיזאנער װוערט אויסער-זיך. ער לאָזט איבער בוהײַען באם פערד און קומט אליין אויך צו א בּיסל נעענטער. -- מע טאָר אין וואלד ניט פאָרן, און שוין..--- כאזערט ער פאראקשנט איבער מיט א טאָן, װאָס דערלויבט ניט קיין שום דערווידערונג. -- פארװאָס?ז -- ,פארװאָס: פארװאָס:" ניט אלץ בין איך מעכויעוו צו גיין אײַך דערציילן, מע טאָר ניט ---און האָדיע. זאָגט בעסער, װער זײַט איר און צוליב װאָס זײַט איר געקומען אהערוּ -- זאָג זשע פריִער, װער זײַט איר און װאָס טוט איר דאָז -- ניט וויכטיק, װער מיר זײַנען.. -- פארװאָס עפּעס? עס איז יאָ וויכטיק. זײַט איר פארטיזאנער, טאָ װאָס זשע ליגט איר אין וואלד, ווען דערבײ האָבן זיך באוויזן פאשיסטן? איר האָט דען ניט געהערט די שיסע- רײַז---ער באמערקט באלד, אז די פּארטיזאנער איז ניט געפעלן, האלעמלל ער ווארפט זיי אוף. האָט ער כאראָטע דערוף, װאָס ער האַט גאָר אָנגעהױבן, און כאפּט אף צוריק, ---אייגנטי לעך, זײַט איר דאָך אפילע אין דעם ניט שולדיק. דער געוויינלעכער פּארטיזאנער טוט דאָס, װאָס מע הייסט אים... די פראגע דארף מען גיכער שוין פארגעבן אײַער קאָמאנדיר. זאָג מיר בעסער אָט װאָס: וויאזוי רופט מען דיך? לאָמיר כאָטש וויסן, מיט וועמען האָבן מיר דאָ צו טאָן. -- נו, באלאשאָוו. -- אך, באלאשאָוו. איז אָט װאָס.. כאווער באלאשאָוו. איר האָט ניט װאָס צו מוירע האָבן פאר אונדז. מיר זײַנען אליין אויך פּארטיזאנער. מיר דארפן נייטיק האָבן אײַער מאיאָר. -- ניטאָ בא אונדז קיין מאיאָרן.-- שפּרינגט ארויס בוהײַ, וועמען עס איז שוין נימעס געװאָרן צו אייסעקן זיך מיטן פערד, װאָס דרייט די גאנצע צײַט מיטן קאָפּ און װיל זיך ארויסרײַסן פון זײַנע הענט. : די געסט מאכן זיך אָבער ניט וויסנדיק פונעם יינגלס אויסגעשריי. זיי גייען צו צום שליטן, נעמען ארויס טאבעק, פארייכערן אליין און דערלאנגען פארייכערן אויך די איבעריקע. קיין טאבעק איז בא די פארטיזאנער שוין לאנג ניטאָ, אויסער בלעטער פון ביימער האָבן זיי פון זינט א צײַט גאָרניט גערויכערט. און בײַשטײין דעם ניסאָיען װערט זי אלץ שווערער. דערצו זעען זיי שוין אויך, אז קיין אונטערגעשטעלטע פּארשוינען זײַנען דאָס ניט. ווארשמנ- 84 לעכער פון אלץ זײַנען דאָס טאקע אויך פּארטיזאנער. באלאשאָוו שטרעקט אויס די האנט און נעמט פארייכערן. בוהײַ זאָגט זיך אַפּ. ער שטייט דערבײַ אן אָנגעדרודלטער. רופן עמעצן גייען זיי אָבער ניט. ביידע ענטפערן אין איין קאָל: -- מיר האָבן קיין מאיאָרן ניט. א הישע װײַלע געדויערט אָט די אמפּערניש, כאָטש אי די, אי יענע איז די שפּיל שוין דערעסן. -- אן עק!-- שנײַדט ענדלעך אַפּ דער עלטערער פון די געקומענע און װערט ערנסט.-- מיר האָבן קיין צײַט ניט צו ברײַען לענגער. גײט און רופט דעם מאיאָר. זאָגט אים, אז עס וויל זיך מיט אים זען דער קאָמיסאר פון באָרבא". מיר האַבן צו אים א דרינגענדיקן איניען, עמעצער פון אײַך גייט נאַך אים, און מיר װעלן דאָ צוווארטן. די פארטיזאנער אײַלן ניט. סאָפקאָלסאָף באשטימט באלאשאָוו שיקן דאָס יינגל נאָכן מאיאָר. אייגנטלעך טוען זי דאָך אזוי, װי ער האָט זי געלערנט. טאָמער מאכט זיך עפּעס, האָט ער געהייסן, אז איינער פון זיי זאָל בלײַבן אפן פּאָסט און דער צווייטער זאָל לויפן נאָך אים. ניט זײער גערן פארלאָזט בוהײַ דעם פּאָסט און גייט זיך אוועק מיט דער סטעזשקע, װאָס פירט אלץ טיפער און טיפער אין וואלד ארײַן. די זוֹן קומט אהער זעלטן. עס שטייט דאַ א האלבע טונקלעניש, און אלץ ארום, סײַ די ביימער, סײַ די קוסטעס, סײַ די ערד, זײַנען אזוי פארשנייט, אז עס איז גענוג אָפּגײן עטװאָס אין א זײַט פון דער סטעזשקע, מע זאָל זי באלד פארלירן; פריער גייט בוהײַ פּאמעלעך, מע זאָל ניט זע אז ער אײַלט, דערנאָך, װען הינטער אים ווערט פארשווונדן דער וועג מיטן בײַדל און מיט די אלע, װאָס זײַנען דאָרט פארבליבן, הייבט ער אָן צו גיין שנעלער, שיר װאָס ער לױפֿט ניט. ניט געקוקט דערוף, װאָס ער איז יונג און פארמאָגט לאנגע פיס, איז ער דאָך א שװערלײביקער, מיט א װאָגיקן טראָט. ער לויפט און עטעמט הויך. ער האָט מיט די פרעמדע איבערגעלאָזן זײַן כאווער און ער איז ניט רויק. מאלע װאָס עס מאכט זיך. פאר דער צײַט, זינט עס איז אױסגעבראָכן די מילכאָמע, האָט ער זיך אָנגעזען מיט אזויפיל אומרעכט, אז ער טרויט שוין קימאט קיינעם ניט. יענע גיבן זיך אָן פאר פארטיזאנער, נאַר גי װייס; װער זי זײַנען אין דער װירקלעכקײַט. ער באנעמט ניט, צוליב װאָס זײַנען זי געקומען אהער, צי האָבן זי בעעמעס עפעס א דריג- גענדיקן איניען צום מאיאַר אָדער זיי האָבן עס בלויז אויסגעטראכט. ביסלעכװײַז שלינגט אײַן דער וואלד דאָס געהילך פון בוהײַס טריט. אין דער שטילקײַט הערט זיך בלויז, װי ערגעץ ניט װײַט דלובעט א פּיקהאָלץ מיט זײַן פעסטן שנאָבל אין דער הארטער קאָרע פון בּוים. װען בוה? קערט זיך אום צוריק צוזאמען מיטן מאיאָר און מיט לארינען, טרעפט ער דעם שליטן אפן זעלבן אָרט, װוּ ער האָט אים איבערגעלאָזט: די געסט ווארטן אלץ. דערזען גיין דעם מאיאָר, הייבט זיך דער קאָמיסאֹר אוף און דערלאנגט אים די האנט. דער אנדערער באגריסט זיך מיט אים אף א מיליטערישן אויפן, צוטראָגנדיק די האנט צום ווינטערדיקן היטל, 4 וועגן װאָס זי ריידן דערנאַך צווישן זיך, דער מאיאָר מיטן קאָמיסאר, ארומשפאצירנדיק הין און צוריק מיט דער פּראָסעקע, הערט נישט ניט באלאשאָוו און ניט בוהײי, כאָטש ביידע זײַנען נײַגעריק צו װויסן, וועגן װאָס עס האנדלט זיך. לוט פארשיידענע סימאַנים, אשטייגער לוט דעם, ווואזוי דער קאָמיסאר מאָלט עפעס אויס פאר דעם מאיאָר, װײַזט אים מיט דער האנט אין דער דאָרעמדיקער זײַט פונעם וואלד, שטויסן זי זיך אָן, אז ער רופט אים ערגעץ, פּיאָטער טראָפימאָװיטש באשליסט זיך דאָך ניט באלד, ער ציט אלץ אָפּ. רײידנדיק מיטן קאָ- מיסאר, הערט ער די גאנצע צײַט ניט אוף צו קוקן לענגויס דעם ועג, װאָס פירט קיין סע- ליסטשע. עס פילט זיך, אז ער װאָלט שוין גערן געווען זיך דערוויסן, װאָס איז דאָס געווען פאר א שיסערלי. ווען די אויסשפּירער קערן זיך אום און פּיאָטער טראָפימאָװיטש דערוויסט זיך פון זיי, אז פּאַליצײ האָט זיך דאָס נאָכגעיאָגט נאַך ווארדאָמסקין. דעם געוועזענעם פאָרזיצער פונעם קאָלװירט, געפינט ער שוין אפילע ניט פאר נייטיק צו פרעגן די יאטן, װאָס זשע איז געבליבן דער סאָ, צי האָט זיך ווארדאָמסקין אײַנגעגעבן אנטלויפן אָדער ניין. װײַל דאָס. װאָס זי װאָלטן אים געקאָנט ענטפערן, זעט ער שוין ארויס פון זייערע פארומערטע פּענעמער. און קעגן זײַן אייגענעם ווילן רײַסט זיך בא אים ארויס: -- איך האָב דאָך וויפל מאָל געטײַנעט מיטן אקשן: .נעם אוֹן צעטייל דאָס ביסל ברויט, אז עס זאָל ניט זײַן, צו װאָס צו טשעפּען זיר" 85 שי אזוי שרײַט אויס דער מאיאָר, כאָטש ער װײיסט זייער גוט, אז דאָ האנדלט זיך קלאל ניט אינעם ביסל ברויט, װאָס ווארדאָמסקי האָט פארבאהאלטן אין וואלד. װײַל קוים זאָלן נאַר די דײַטשן נעמען אף אים זוכן כאטאָיִם, װועט זיך ארױסװײַזן, אז דאָס איז ניט די איינציקע זינד, װאָס ער איז באגאנגען קעגן זיי. װײיניקער פון אלץ האָבן איצטער געקאָנט העלפן גלאט רייד. מע האָט טייקעף געמווט עפעס נעמען טאָן, קאָלזמאן עס איז נאָך ניט געווען שפּעט, קעדיי זיך דערװיסן, װוּהין האָט מען אוועקגעפירט ווארדאָמסקין און װאָס קלײַבט מען זיך מיט אים צו טאָן, נאָר גראָד אף די דאָזיקע פראגן האָבן די געקומענע ניט געװוּסט, װאָס צו ענטפערןי -- װאָס הייסט .אין דאָרף װײיסט קיינער גאָרנישט"? דאָס דאָרף קאָן אמאָל גאָרניט וויסן, דאָס דערלאָז איך, אָבער איר, אױיסשפּירער, דארפט אלץ װיסן.. פון אונטער דער ערד דאָביוועט יעדיעס. דער מאיאָר האָט קאָנטיק באלד דערפילט, אז ער איז ניט אינגאנצן גערעכט דערמיט, װאָס ער איז באפאלן די פארטיזאנער, און זײַן שטים איז געװאָרן וײיכער, צוגעלאָזטער: -- יאטן,--האָט ער שטילערהייט צוגעגעבן, -- מיר מוזן ראטעווען וארדאָמסקין. איך דארף אײַך דען דערציילן, װאָס דער מענטש האָט פאר אונדז געטאָן; -- און, ניט דערלויבנדיק די אױסשפּירער זיך עטװאָס אַפּרוען, האָט ער זי װידער אוועקגעשיקט אהין, פונוואנען זי זײַנען נאָרװאָס געקומען. דערנאָך, ווען יענע זײַנען אוועקגעגאנגען, האָט ער זיך אויסגעדרייט צום קאָמיסאר און זיך אַנגערופ;---איצטער קאָנען מיר זיך לאָזן צו אײַך, -- און אין דעםי וונאזוי ער האָט עס א זאָג געגעבן, האָט זיך געפילט, אז דאָס, װאָס עס איז פארלאָפן מיט ווארדאָמסקין, האָט אין א געוויסן זין פארשנעלערט זײַן באשלוס. דער קאָמיסאר האָט א װונק געטאָן צו זײַן באגלייטער, אז ער זאָל אָנטרײַבן דאָס פערה. דער קאָמיסאר מיטן מאיאָר זײַנען אוועקגעגאנגען נאָכן שליטן, לארין---נאָר זי 2 ארויסקומענדיק צום ברעג ואלד, האָט מען פארקערעוועט אף לינקס. אלע האָבן זיך ארופגעזעצט אפן שליטן, און דאָס פערדל האָט ניט שטארק גענומען לויפן, ארײַנווארפנדיק מיט די הינטערשטע פיס שטיקער שניי אין שליטן. שטילערהייט רײדנדיק צװישן זיך, איז מען אזוי געפאָרן א שאָ און מער, פרוער ניט װײַט פון סעליסטשעַ און דערנאָך לעבן א צווייט דאָרף, פון וועלכן עס האָט זיך דערטראָגן דאָס קרייען פון הענער. דער ואלד האָט זיך די גאנצע צײַט געצױגן אײינער און דער זעלבער. אומבאמערקטערהייט איז איין מאסיוו איבערגעגאנגען אינעם אנדערן. אין דער לינקער זײַט פונעם וועג האָבן זיך אוועקגעצויגן פּראַסעקעס, וועלכע האָבן זיך דורכגעלויכטן אף דורך און דוֹרך און באוויזן א שמאָל פאסיקל הימל, װאָס איז פונװײַטן אלץ שמעלער און שמעלער געװאָרן. שפּעטער זײַנען צו די פארשנייטע סאָסנעס און יעלן, וועלכע זײַנען פאד װאָליע געלאָפּן פארבײ, צוגעקומען נאָך אנדערע מינים בימער. דער ארום איז געװאָרן כמארנער און ווילדער. עס האָט זיך ארויסגעוויזן. אז אפילע די שטימען װוערן אלץ טויבער און פארדומפענער. ענדלעך איז מען צוגעפֿאָרן צו א פּאָסט, װוּ עטלעכע פארטיזאנער האָבן זיך געווארעמט לעבן א פּײַער. דער וואלד ארום איז פול געווען מיט רויך. מע האָט פאר א מײַל געקאָנט דערזען, אז דאָ איז עמעץ פאראן. דעם מאיאָר איז עס ניט געפעלן געװאָרן, כאָטש ער האָט זיך פאָרגעשטעלט, אז צוישן די אלע, װעלכע האָבן די לעצטע צײט זיך גענומען קלײַבן אין די ועלדער, זײַנען דאָ גענוג אזעלכע, װאָס האָבן קײינמאָל ניס געדינט אין דער ארמײַ און זי האָבן קיין אנונג ניט, װוַאזוי מע דארף זיך פירן. זײַן פארווינטלט פּאָנעם, װאָס װי גוט ער זאָל עס ניט האָבן אױסגעגאָלט, האָט שטענדיק אויסגעזען טונקל און פארוואקטף איז געװאָרן שטרענג, די געדיכטע ברעמען האָבן זיך אָנגעכמורעט. ער אליין דערלויבט ניט זײַנע יאטן עפּעס ענלעכס. ער האלט, אז דאָס איז פּאָשעט צעלאָזנקײַט. עס איז נאָך דערװײַל קייז רעכטער פראָסט ניט געװען און דאָ איז מען שוין דערפרוירן געװאָרן. מע װאָלט בע 86 פיירעש באדארפט אמאַל קומען אהער און א ביסל אָנשרעק. נישקאַשע, װען מע שיסט דערבײ אויס עטלעכע מאָל, װאָלט מען זיך באלד דערווארעמט.. מע האָט איבערגעלאָזט דעם שליטן בא דעם פּאַסט. אליין זיך געלאָזן גיין װײַטער, װאָס לענגער מע איז געגאנגען מיטן וואלד, אלץ שארפער האָט אָנגעהױבן צו ווייען אין פּאַנעם אן עסעריקע פּײַכטקײַט, װאָס האָט צו װיסן געגעבן, אז מע דערנעענטערט זיך צו בלאָטעס; דער מאיאָר האָט פונדעסטוועגן זיך אָפּגעהאלטן פון צו מאכן צו שנעלע אויספירן. ער האָט ניט פארגעסן, אז דער קאָמיסאר פון -באָרבא", מיט וועמען זײַנע יאטן האָבן זיך צופעליק געטראָפן אין וואלד, איז געקומען צו אים מיט א פאָרשלאָג, אז זי זאָלן זיך לאָזן צוזאמען אף א שלאכט-אָפּעראציע. עמעס, זי האָבן זיך נאָך צו גאָרניט ניט געהאט דערעדט, ער האָט בלויז באשלאָסן זען, װאָס זײַנען עס פאר א מענטשן, װאָס פארמאָגן זי פון געווער און צי װעט אים לוינען זיך פארבינדן מיט זיי. דער עצעם געדאנק אָבער ארויסצוטרעטן מיט גע- מיינזאמע קויכעס קעגן די דײַטשן האָט בא אים אויסגענומען. באזונדערס האָט עס געהאט א זין איצט, וען קיין גרויסע דערפארונג פון פארטיזאנישן קאמף איז נאָך ניט געווען, און געווער -- אויך װינציק. קיין זאך, האָט אים געדוכט, איז גאָרניט װערט אין פארגלײַך דער- מיט, ווען עס גיט זיך זיי אײַן צו לאָזן דעם סוינע א ביסל בלוט. כוץ דעם, װאָס דאָס װאָלט געווען דאָס בעסטע מיטל אף אונטערצומונטערן די פארטיזאנער, װאָלט עס אוֹיך געוויזן דעם פאָלק, אז עס איז פאראן, װער סע זאָל זיך אָנעמען זײַן קריווד. גייענדיק מיט דער פּראָסעקע, װוּ די ביימער זײַנען פון ביידע זײַטן געשטאנען, װי א וואנט, האָבן זי זיך ענדלעך ארויסגעקליבן צו א גרויסער בלאָטע, איבער וועלכער עס זײַנען געלעגן .קלאדקעס" פון יונגע בערעזקעס. פונװײַטן, אף דער אנדערער זײַט פון דער בלאָטע, האָט זיך געזען א כוטאָר, הינטער אים װידער וואלד. דער מאיאָר האָט זיך אַנגעשטױסן, אז דאָס גייען זי אהין. מיט א שעמעוודיקן שמייכל פון איינעם, וועמען עס שטייט פאָר אן ארבעט. װאָס פאסט פאר א יינגל, האָט פּיאָטער טראָפּימאָװיטש באטראכט די שטעקנס, וועלכע עס האָט פאר יעדן פון זיי ארויסגענומען פון הינטער א קוסט דעם קאָמיסארס באגלייטער. ער האָט פאר- שטעקט הינטערן רימען די פּאָלעס פונעם רעגנמאנטל, נאָכטוענדיק אין דעם פראט דעם קאָמיסאר, און אָט אזוי, װי קונצנמאכער אין צירק, האָבן זי זיך. איינער נאָכן אנדערן, אװעקגעלאָזט מיט די .קלאדקעס", דאָ זיך לײַכט אָנשפּארנדיק מיט די לאנגע שטעקנס אין בערגלעך ערד, וועלכע האָבן זיך ארויסגעזען פון אונטערן שניי, און דאָרט באלאנסירנדיק מיט ביידע הענט, קעדיי אײַנצוהיטן דאָס גלײַכגעװיכט. ניט געקוקט אפן קאָמיסארס יאָרן, ניט געקוקט דערוף, װאָס ער איז, דאכט זיך, גאָר ניט געווען אזא באוועגלעכער, האַט ער זיך דאָך באלד ארויסגעריסן פאָרויס און זיך גענומען דערװײַטערן. ער האָט גיך-גיך, קוים אָנצורירן די ;קלאדקעס" מיט די שפיץיפינגער פוֹן די פיס, זיך אװעקגעטראָגן איבער זײי, און פּלוצעם, װען ער איז אינמיטן געלאָף אין עפּעס געשטרויכלט געװאָרן זיך געגעבן א וואקל פון איין זײַט אין דער צווייטער, נאָר טייקעף בײגעקומען די רעגע פון פארלאָרנקײַט, בייס אים האָט זיך אויסגעויזן, אז ער רײַסט זיך אראָפּ אין דער בלאָטע, און זיך אפסנײַ אװעקגעלאָזט פאָרױיס, אזוי פלינק און שנעל, אן דעם מאיאָר האָט אָנגענומען א כיישעק אים נאָכצוטאָן, גיין אָבער מיט די -קלאדקעס" איז געווען שווערער איידער ער האָט זיך פאָרגעשטעלט, אויסער דעם, װאָס דערוף האָט זיך געפאָדערט א געוויסע געװױינהײַט, איז דערצו נאָך צע- גאנגען געװאָרן דער פראָסט-טוי, מיט וועלכן די קלאדקעס" זײַנען געווען באדעקט, אונטער די פיס איז געװאָרן נאס, און עס איז גענוג געװען מאכן ניט קיין געלונגענעם טראָט, מע זאָל זיך אויסגליטשן. בעמיילע איז שוין פּיאָטער טראָפימאָװיטשן אויסגעקומען זיך אָפּגעבן דער מעלאָכע מיט מער פלײַס, װי ער האָט, לעכאטכילע, געמיינט, אזוי אז אף אנדערע זאכן איז אים קיין צײַט ניט איבערגעבליבן, דערונטער אויך צו געדענקען וועגן דעם פײַער, װאָס ער האָט געזען ברענען אפן פּאָסט. דאָס איינציקע, װאָס ער האָט זיך דערלויבט, ווען ער איז אף א װײַלע געבליבן שטיין, קעדיי איבערצוכאפן דעם אָטעם, דאָס איז-- באטראכטן דעם ארום, וועלכער איז אים אלץ מער און מער געפעלן געװאָרן. פאר די זומפ-פייגל האַט דאָ, זומער-צײַט, באדארפט זײַן א פרײ לעבן. פון באגינען בין שפּעט אין דער נאכט האָבן זי געקאָנט פראנק-און"פרײַ ארומפלזען, פארהילכן דעם ארום מיט זײערע געשרייען און זיך אראָפּלאַזן אף די הווכע פיס אין דער בלאָטע, נישטערן מיט די לאנגע שנאָבלען אינעם מיט גראָז פארוואקסענעם וואסער. איצט אָבער האָט מען דאָ אין ערגעץ ניט געזען קיין לעבעדיקע בריע. ארום און ארום איז געשטאנען א טויטע שטילקײַט, אזוי אז מע האָט געהערט וי עס כליופעט די נעץ אונטער די פיס. פון ביידע זײַטן, אף וויפל 87 דאָס אויג האַט נאָר פארנומען, האָבן זיך געשפּרײט ראכוועסדיקע, פארווייטע פעלדער אין בערג און בערגלעך, װי א כוואליענדיקער יאם, װאָס איז פּלוצעם פארגליווערט געװאָרן. ערטערװײַן האָבן טונקעלע זשאווער-פלעקן זיך ארױיסגעשלאָגן פון דער טיף און צעפרעסן דעם שניי, איידעס געזאָגט וועגן דעם, אז די בלאָטע ווערט ניט פארפרוירן ביז שפּעט װינטער. און אויך דאָס איז דעם מאיאָר געפעלן געװאָרן. ער האָט געטראכט: ,ניט קיין גאר באדארף זײַן דער, וועלכער האָט זיך אויסגעקליבן אַט דאָס אָרט. עס איז גענוג אוועקשטעלן אפן כוטאָר א קוילנווארפער און מע איז באװאָרגט, אז פון דער זײַט פון דער בלאָטע זאָל קיינער ניט קאָנען צוקומען. אַט א מענוּוול דער ווארדאָמסקי, --האָט דעם מאיאָר אלץ מער און מער גענומען פארדריסן, האלעמײַ ער געפינט זיך ניט דאָ מיט זײַנע יאטן --ער האָט אים ניט געקאָנט זאָגן, אז אינעם וואלד איז פאראן אזא מין ,גאָלדן ערטל": פון אומגעװוינטקײַט צו גיין די גאנצע צײַט מיט די ,קלאדקעס" האָט דעם מאיאָר בא" הערשט א מידקײַט. עס האָט אים דערעסן צו קוקן זיך אונטער די פיס. ער איז גערן געװאָרן, ווען די בלאָטע האָט זיך סאָפּקאָלסאָף געענדיקט און ער האָט מיט א לײַכטן אויסגעשריי .אן עקו", װי איינער זאָגט: א דאנק גאָט, איבערגעקומען, געקאַנט א שפּרונג געבן אף דער טריקעניש און דערפילן מיט די פיס די ערד אונטער זיך. ער איז צופרידן געווען, װאָס עס איז בא אים כאָטש אלץ דורכגעגאנגען גלאט און ער איז אָפּגעקומען בלויז דערמיט, װאָס ער האָט זיך סאכאקל איין מאָל עטװאָס אויסגעגליטשט און האָט געטראַפן מיט א פוס אינעם זומפּ ארײַן. עס איז אים איצט נאָר איבערגעבליבן ארומצורייניקן די שטיוול און זי האָבן זיך געקאַנט לאָזן גיין צום כוטאָר, וועלכער איז שוין געווען נעענטער, וי װײַטער. פּיאָטער טראָפימאָװיטש האָט גענומען זוכן, מיט װאָס ארומצוּווישן די שטיוול. דערבײַ איז ער פונעם גיין מיט די ,קלאדקעס" שוֹין צו פיל דערווארעמט און אופגעלעבט געװאָרן, וי טאָמיד נאָך פיזישער ארבעט זײַנען אים אופגעקומען דערמונטערנדיקע און פריילעכע געדאנקען. ער האָט געקלערט װעגן דעם, אז אויב אלץ װעט גײין אזוי, װיי ער שטעלט זיך פאָר, און זיי װעלן זיך צו עפּעס דעריידן, דאן װעט מען פרלער פאר אלץ זיך באדארפן נעמען פאר די פּאָליצײיַשע באצירקן, וועלכע נארוסעוויטש זעצט אָן אינעם ראיאָן, צעטרײבן די פּאָליצײַען, פאריאָגן די סטארעסְטעס, ניט לאָזן גאַרגישט ארויספירן פון די דערפער. פאריינס האָט ער שוין אִוֹיך ניט פארגעסן דעם גארניזאָן פון אַלקאָװיטשי, װאָס איז געשטאנען, װי א ביין אין האלדז. צעגראָמירן דעם גארניזאָן, האָט ער אָבער געװוּסט, איז דערװײַל נאָך צו פרי צו טראכטן, און ער האָט עס אָפּגעלײגט אף דער צוקוגפט--,שפּע- טער, -- האָט ער זיך געטראכט, -- דאָס איז אן ארבעט אף שפּעטער".. ניט באוויזן האָט אָבער דער מאיאָר ארומצורײיניקן די שטיוול מיט א הויפן פארוועלקט גראָז, װאָס ער האָט אָנגעצופּט פון אונטערן שניי, װי עס האָט זיך דערהערט ערגעץ ניט װײַט א שיסערײַ פון אן אװטאָמאטישער ביקס, וועלכע האָט ארויסגעלאָזט איין קורצע סעריע קוילן נאָך דער אנדערער. ער האָט אופגעהויבן דעם קאָפּ, זיך ארומגעקוקט. ארום-און-ארום איז דאָך געווען שטיל, אויסער דער דאָזיקער שיסערײַ האָט מען גאָרניט געהערט. אויך דער קאָמיסאר האָט ניט ארויסגעוויזן קיין סימען פון אומרו. און ער האָט פארשטאנען, אז דאָס שיסט מען, װײַזט אויס, ערגעץ אינעם פּארטיזאנישן לאגער, װאָס געטינט זיך הינטערן כוטאָר און פונוואנען עס האָט זיך געשפּרײַט א רויך צװישן די ביימער. דער מאיאָר איז אופגעבראכט געװאָרן. -- װאָס איז עס פאר א שיסערײַ:--האָט ער געפרעגט דעם קאָמיסאר. -- דאָס שיסט, מיסטאמע, לוקאשעוויטש; -- האַט יענער אָפּגעענטפערט. -- די רעכטע האנט איז בא אים פארװוּנדעט, לערנט ער זיך שיסן מיט דער לינקער. -- װוּ האָט מען עס אים שוין באוויזן צו פארװונדן, אײַער קאָמאנדיר? עפּעס האָט מען ניט געהערט, אז עמעצער זאָל זיך דאָ געווען שלאָגן מיט די פאשיסטן. -- קיין שׁוֹם שײַכעס האָט עס ניט מיט קיין דײַטשן. ער איז אליין דערין שולדיק.. עס האָט זיך אָנגעהוױבן א מײַסע: מיר האָבן א ביסל טאָל, נאָר עס איז ניטאָ, װער עס זאָל דערפון מאכן א מינע. ,דו, --זאָג איך צו אים, -- װוייסט ניט, װואזוֹי מע מאכט עס, טאָ נעם זיך בעסער ניט אונטער". ער האָט מיך אַבּער ניט געפאַלגט און זיך צעקאליעטשעט די פינגער. ער האָט נאָך גוט אָפּגעשניטן. װען עס טרעפט אים אין די אויגן, בלײַבט ער א בלינדער. -- ער האָט דען ניט געדינט אין דֶער ארמיי, װאָס ער װייסט ניט, װיאזוי צו באגיין זיך מיט א מינעז -- װאָס עפּעס ניט? נאָר די לעצטע יאָרן האָט ער ניט באדארפט האָבן צו טאָן מיט קיין מינעס. ער איז געווען סעקרעטאר פון קרײַסקער רײיאויספירקאָם. 88 פאר דעם מאיאָר איז עס געווען א קליינער טערעץ. -- װאָס זשע?--האָט ער װידער געפרעגט.--פעלט אים נאָך, אז דײַטשן זאָלן קומען אֹהער? װער הייבט עס אוף א שיסערײ אינעם לאגער? דאָס אָרט אײַערס איז טאקע א גוטס, דאָס איז עמעס, מאלע אָבער װאָס עס קאָן זיך מאכן.. -- אהער װעט קיינער ניט קריכן. מיט א קאָסע בליק אָפּגעמאָסטן דעם קאָמיסאר, וועלכער איז זיך געלאסן געגאנגען מיט אים אינעם צעשפּיליעטן מאנטל, האָט דער מאיאָר מער גאַרנישט ניט געזאָגט. ער האָט אף דֶעם מענטשן געװאָרפן אן אומכיין. באשלאָסן בא זיך: ,װאַס זשע, מע זעט דען ניט! װאָס פאר א פירער, אזעלכע פּאָראַנדקעס. ווען מע כאפּט ארײַן א גוטן קלאפּ, װאָלט מען, פאר- שטייט זיך, ניט געווען אזוי זאָרגלאָזי, דעם מאיאָר האָט זיך פארגלוסט פרעגן בא דעם קאָמיסאר, אף װאָס פאר א שטעלע ער איז פרזֶער געווען. ער האָט עס אָבער ניט געטאָן. אין אים האָט זיך באנײַס אופגעהויבן אן ערגערניש, װי דעמלט, בייס ער האָט דערזען דאָס פּײַער אפן פּאָסט. און דעם איבעריקן טייל וועג, װאָס איז אים איבערגעבליבן דורכצומאכן ביזן כוטאָר, איז ער שוין געװוען צערודערט. ער האָט בא זיך אָפּגעמאכט, אז װאָס ער זאָל שוין װײַטער דאָ ניט טרעפן, באדארף אים ניט ארן. מע האָט אים אײַנגעלאדן צוליב א געוויסן איניען. דארף ער זען, װאָס װײַטער װעט זײַן. װעט מען זיך צו עפּעס דעריידן, איז רעכט. עלע ניט, װעט ער זיך טייקעף אופהייבן און אוועקגיין צו זײַנע יאטן. װאָרעם ער איז דאַ, און זײַן הארץ איז אים פארבליבן בא זיי. עס לאָזט אים די גאנצע צײַט ניט רוען דאָס, װאַס עס איז פארלאָפן מיט ווארדאָמסקין. אך; ווען ער קען נאַר זיך ארײַנרײַסן מיט זײַן כעוורע אין קרשסק, װאָלט ער דאָרטן טיליטעל געמאכט פון די פּאַליצײַען צוזאמען מיט זייער אָנפירער, מיט נארוסעוויטשן. ואָן איבעריקן כיישעק, ניט מער, װי מע טוט א זאך אף אָפּצוקומען, האָט דער מאיאָר דורכגעשפּאנט דעם הויף מיט דער שטאל און דעם ברונעם, וועלכער איז, א באשײַנטער פון זון, געלעגן בא דער בלאָטע, װי א אינדזעלע, באשיצט פון אלע זײַטן מיט וואלד. אין דער גרויסער ליידיקער שטוב, אין וועלכער ס'איז גאָרניט געווען, אוֹיסער א טיש מיט בענק, איז אפן פענצטער געלעגן א קאץ און האָט זיך געווארעמט קעגן דער זון. אין קיך האָט א יונגע פרוי עפּעס געבראָטן אוֹן דער געשמאקער רייעך פונעם געבראָטנס האָט אָנגעפילט די לופט, דערמאָנט דעם מאיאָר, אז ער געדענקט גאָר ניט די צײַט, װען ער זאָל עפּעס ענלעכס האָבן געגעסן. און גראָד אַט די קלײניקײַטן, וועלכע ער װאָלט אן אנדערש מאָל ניט צוגעגעבן קיין באדײַטונג, האָבן אים איצט דערצאָרנט. עס איז אים דערווידער געװאָרן די שטוב מיטן רייעך פון געבראָטנס, פּריקרע די שטילימורמלענדיקע קאץ, וועלכע איז אראָפּגעשפּרונגען פונעם פענצטער, קוים זיי זײַנען נאָר ארײַנגעקומען, מיט אן אויסגע- בויגענעם רוקן, פויל זיך ציענדיק אף אלע פיר, צוגעגאנגען צו דעם קאָמיסאר און זיך גענו- מען רײַבן אין זײַנע פיס. זײַן שטימונג איז אים אינגאנצן קאליע געװאָרן. ער איז שוין קיין באלן ניט געווען אפילע זיך אױסטאָן, ווען דאַ זאָל ניט געווען זײַן אזוי שטארק אָנגעהײצט. אױסגעטאָן פון זיך דעם רעגנמאנטל און זיך אָנגעהױבן צוקעמען די האָר, וועלכע זײַנען פאר די לעצטע עטלעכע כאדאָשיסי גרוער געװאַרן, איז דער מאיאָר געבליבן שטיין אינמיטן שטוב, װי א מענטש, וועלכער קומט צו גיין טאָן א גוואלדישידעך און ווייסט פון פריער, אז דערפון װעט גאָרניט ארויסקומען. ער האָט אפילע ניט געפונען פאר נײיטיק אויסצובאהאלטן, װי שטארק ער איז אומצופרידן דערפון, װאָס ער איז געקומען אהער. אינעם פוטערנעם קורצן לײַבל אַן ארבל, מיט די פּאָרטופּייירימענס איבערן אקסל, מיטן שווערן מאוזער אין דער לאנ- גער הילצערנער שייד אף דער זײַט, האָט ער אויסגעזען שטאלטנער און העכער, װי אינדער- עמעסן, ניט אין פארגלײַך מענערישער פון דעם קאָמיסאר, וועלכער איז אָן דעם מאנטל און אָן דעם היטל געװאָרן נאָך מער ענלעך אף א קליינשטעטלדיקן לערער אָדער בוכהאלטער. איצט, בייס דער מאיאָר איז שוין געווען אפן אָרט, האָט אים אלץ מער אָנגעהױיבן פאר- דריסן, פארװאָס ער האָט זיך געלאָזט אהער, טראכטנדיק ועגן עפּעס מער, איידער פּאָשעט זיך באקאנען מיט שכיינים, װאָס פארנעמען זיך מיט איינער און דער זעלבער ארבעט און מיט וועלכע עס װאָלט געװוּנטשן געווען זיך פארבינדן. ער איז א מיליטער-מאן, בא אים איז דיסציפּלין די צווייטע נאטור. דאָ װידער, זעט ער, האלט מען דערפון ניט זייער. ארײַג- מישן זיך, זאָגן א דייע, װעט ער ניט קאָנען. איז צוליב װאָס, פרעגט זיך, באדארף ער האָבן דעם גאנצן אײיסעק? איז דען ניס גלײַכער פארבלײַבן זעלבשטענדיק און טאָן זיך אליין דאָס, װאָס מע דארף. ניט אומזיסט זאָגט דאָס פאָלקסיווערטל: .אליין, איז די נעשאָמע ריין..* אזוי שטייענדיק אינמיטן שטוב, האָט אים געטראָפן לוקאשעוויטש, וועלכער איז ארײיג- 89 געקומען פון דרויסן מיט אן אװטאַמאטישער ביקס אין דער לינקער האנט. דאָס פּעלצל האָט ער געטראָגן אָנגעװאָרפן אף די אקסל. ער איז ארײַן זייער געשווינד, גלײַך עמעצער װאָלט אים שוין געהאט אָנגעזאָגט, אז מע ווארט דאָ אף אים. קונציק און פלינק אראָפּגעװאָרפן פון זיך דאָס פּעלצל מיט דער הילף פונעם לינקן אקסל, האָט ער עס צוזאמען מיט דער קובאנקע אופגעהאנגען אף דער וואנט און, טראָגנדיק זײַן קראנקע האנט אַף א בענדל א ביסל פאָרויס, זיך פאָרגעשטעלט. דער מאיאָר האָט זיך אויך אָנגערופן. שװײַגנדיק האָבן זיי איינער דעם אנדערן באטראכט. אין פארגלײַך מיטן מאיאָר האָט אויך לוקאשעוויטש --ניט קיין הויכער, דארער מאנצבל מיט א פלאכער ברוסט--אָן שום סאָפּעק פיל אָנגעװױירן. דערצו נאָך האָט אים, בייס ער האָט זיך געייסעקט מיט דער מינע, געטראָפן א שפּליטער איבערן רעכטן אוֹיג, אויסגעריסן דאָרטן א שטיק פלייש צוזאמען מיט דער ברעם, און דערפון, װאָס די װױּנד איז זיך ניט גוט צונויפגעואקסן, איז זײַן לענגלעךידאר געזיכט געװען א ביסל אויסגעקרימט און האָט אױסגעזען אזוי, װי דער מענטש װאָלט זיך די גאנצע צײַט עפּעס געװונדערט. אין אים איז גאָרניט געווען אזעלכעס, װאָס זאָל דעם מאיאָר געפעלן וֶוערְן. און ער האָט אָנגעהױבן אײַלן. לוקאשעוויטש האָט אָבער פון קיין שום זאך ניט געװאָלט װיסן, איידער מע װעט ניט אָפּעסן. װילנדיק-ניט-װילנדיק איז אויסגעקומען זיך אָנעמען מיט געדולד און בלײַבן ווארטן. מע האָט נאָך ניט געהאט פארענדיקט מיטן עסן, איז אין שטוב ארײַנגעקומען א פּארטי- זאנער מיט א נײַס, אז ניט װײַט פונעם וואלד האָבן זיך באוויזן דײַטשן. אלע האָבן זיך טייקעף אופגעהויבן. לוקאשעוויטש האָט באפוילן לויפן אינעם לאגער און איבערגעבן, אז מע. זאָל זיך צוגרייטן צו א שלאכט. אין עטלעכע רעגעס ארום האָט ער ארופגעװאָרפן אף זיך דאָס פעלצל אוֹן איז צוזאמען מיטן קאָמיסאר און דעם מאיאָר אוועקגעגאנגען אהין. אינעם לאגער איז מען שוין געווען אוף. אין גרויס אײַלעניש האָט מען אראָפּגענומען פונעם שײַטער די עמער, אין וועלכע מע האָט געקאָכְט עסן, און דאָס פײַער פארשאָטן מיט שניי. ארופכאפּנדיק אף זיך אין מיטן גאנג די פּעקלעך, זײַנען די פארטיזאנער מיט געווער אין די הענט ארויסגעלאָפן פון די ערד-שטיבלעך. איבערן ראש, װאַס איז געװאָרן אין וואלה, האַבן זיך צעפּודיעט די קראָען--די שטענדיקע שכיינים פון אזעלכע ערטער, װוּ מענטשן לעבן,-- און שרײַענדיק זיך גענומען ארומדרייען איבער די קעפּ, פארגרעסערנדיק דערמיט נאָך מער דעם טומל. ווען די אַנפירער זײַנען געקומען צום אַרט, אף וועלכן די פּארטיזאנער האָבן זיך צו- נויפגעקליבן, איז געװאָרן כמארנע. אן עסעריקער װוינט האָט זיך אופגעהויבן און גענומען אראָפּבלאָזן דעם שניי פון די צװטגן. עס איז געװאָרן פייכט און קיל. קיינער האָט אָבֶער דערוף קיין אכט ניט געלייגט. מע איז געשטאנען אין דער ריי, מיטן גאנצן קלאפּערגעצײיג אף זיך, אָנגעהױבן פון די פּעקלעך און ענדיקנדיק מיט עטלעכע האנט-קוילנווארפערס. א טייל פּארטיזאנער האָט קיין געװער נאָך ניט געהאט. זיי האָבן געהאָלפן טראָגן די דיסקן פון די קוילנווארפערס, דאָס ביסל שפּײַז און נאָך אנדערע זאכן, װי עמער, העק און זעגן. געוויס האָט מען נאָך ניט געקאָנט אָנרופן דאָס דאָזיקע געזעמל פון מענטשן מיטן װאָרט .אָטריאד": דאָס איז געװען גיכער ניט מער װי ניט קײן גרויסע גרופּע פון עטלעכע און דרטסיק יונגעלײַט. לוט דעם אומרו, װאָס האָט ארויסגעקוקט פון זייערע אויגן, האָט מען געזען, אז קיין פּולווער האָבן זיי נאָך ניט געשמעקט. און דעם ערשטן אויספיר, װאָס דער מאיאָר האָט פאר זיך געמאכט, בייס ער האָט באטראכט דעם אוילעם, איז געװען, אז זײַן כעוורע אין א סאך פרײַער פון דער מוירע פאר די דײַטשן, איידער אָט דײיאָ, און אז דאָס. װאָס ער האָט זײַנע יאטן די גאנצע צײַט ניט געלאָזט רוען, האָט בלויז געבראכט נוצן. און דאָס אליין האָט אים שוין בעמיילע פארשאפן א געוויסע באפרידיקונג... לוקאשעוויטש האָט דערקלערט די פארטיזאנער, אז געווען איז עס א פאלשער אליארם און אלע מעגן זיך אומקערן צוריק אף זײיערע ערטער, אז צונויפגענומען האָט ער זי אלעמען צוליב דעם, קעדיי צו באקאנען מיטן מאיאָר, וועלכער געפינט זיך מיט זײַן אָטריאד אין וואלד, ניט װײַט פון זיי. און בא דעם װאָרט ,אָטריאד", װאָס האָט אויך אין דעם געגעבענעם פאל אויסגעזען צו זײַן היפּשלעך איבערגעטריבן, איז פּיאָטער טראָפימאָװיטשן אופגעקומען דער געדאנק, אז אייגנטלעך איז דאָך דער װוּקס פון דער פארטיזאנישער באוועגונג מער פון אלץ איצט אָפּהענגיק פון געװוער. ווען זי װאָלטן פארמאָגט גענוג געװער, װאָלט אין מענטשן קיין שום מענזע ניט געווען. די געדאנקען וועגן דעם, ויאזוי מע קריגט געווער, האָבן דעם מאיאָר ניט פארלאָזט אויך שפּעטער, ווען לוקאשעוויטש האָט אים אוועקגעפירט איבער דִי ערדישטיבלעך, קעדיי צו באװײַזן, װיַאזוי מע האָט זיך דאָ אײַנגעאָרדנט. מיט די זעלבע געדאנקען האָט דער מאיאָר זיך דערנאָך אומגעקערט צוריק אפן כוטאָר. לוקאשעוויטש איז שטארק צופרידן געװען פון דעם, װאָס זײַנע יאטן האָבן אים ניט אוֹנטערגעפירט און זיך שנעל געבראכט אין א צושטאנך פון שלאכטיגרײיטקײַט. קוים איז מען נאָר ארײַנגעקומען צוריק אין שטוב, האָט ער צעשפּרײט איבערן טיש א לאנדקארטע און גענומען דערקלערן, אין װאָס עס באשטייט די אָפּעראַציע, וועלכע זיי האָבן פארטראכט, -- אין עטלעכע טעג ארום, ---האָט ער אן אופגעלעבטער אָנגעהױבן, -- קלײַבט מען זיך צו פאָרן קיין ווילייקע מיט א טראנספּאָרט כאזיירים און ברויט, װאָס די באנדיטן האָבן אָנגעראבעוועט בא דער באפעלקערונג. לוט די יעדיעס, װעלכע מיר פארמאָגן, װעלן כוץ עטלעכע דײַטשן באגלייטן די פורן אן אָפּטײלונג פון קרײַסקער פּאַליצײ אין שפּיץ מיט נארוסעוויטשן. פאָרן װעלן זיי גיכער פאר אלץ לויטן מארשרוט: אַלקאָװיטשי -- סטארינקי-- סאָסינקע -- ראבון -- ווילייקע... אונדזער אופגאבע איז --אונטערצוהיטן זיי ערגעץ אפן װעג, אָפּנעמען אלץ, װאָס מע פירט און װאָס מע קאָן אומקערן דער באפעלקערונג, װאָס ניט-- אוועקפירן צו זיך אין וואלד. אין ערגסטן פאל אפילע פארברענען, אבי קיין זאך זאָל ניט אָנקומען די דײַטשן. מיט האלב צוגעמאכטע אויגן, װי עס װאָלט אים נאָכּן געשמאקן עסן גענייגט א דרעמל צו טאָן, איז דער מאיאָר געזעסן באם טיש און זיך צוגעהערט דערצו, װאָס לוקאשעוויטש רעדט. ער האָט געקוקט אף דער פארװוּנדעטער האנט, וועלכע לוקאשעװויטש האָט בייסן ריידן ארופגעלייגט אפן טיש. װײַזט אויס, אז צו די שפּיצפינגער איז אים דאָס בלוט שלעכט דערגאנגען. די הוט אף די פינגער איז געווען געפּלאצט, די נעגל-- בלוי. לוקאשעוויטש האָט אים געגעבן אלץ צו דערקלערן און בײיסמײַסע עפשער אליין ניט געפילט, וזאזוי ער באוועגט מיט דער קראנקער האנט, -- זי אָפּגעעפנט און צוריק פארמאכט. קוקנדיק אף לוקאשעוויטשעס האנט, האָט דער מאיאָר געטראכט וועגן די פּארטיזאנער, מיט וועלכע ער האָט זיך נאַרװאָס געהאט דורכגעװאָרפן מיט עטלעכע װערטער, אַרײַנקומענדיק נאָך זיי אין די ערדשטיבלעך און באטראכטנדיק זייער אויסקומעניש. אים זעלבּסט איז אויך געפעלן געװאָרן דאָס. װאָס דער גרעסטער טייל פון די פּארטיזאנער זײַנען געװוען יונגע, װאָס זי האָבן זיך שנעל צוזאמענגעקליבן, װי נאָר עס איז געװאָרן דער טומל, און, דעריקער, װאָס פארהעלטניסמעסיק זײַנען זי געווען ניט שלעכט באװאָפּנט. ער האָט אָבער נישט גע- קאַנט ניט באמערקן, אז א מאסע איז עס א רויע און ס'איז שווער צו זאָגן, וויאזוי זי ועט זיך פירן בייס א שלאכט. באזונדערס האָט עס אים געקימערט, ווען ער האָט גענומען אין אכט, אז פון קיין געהעריקער אָרדענונג װײיסט מען דאָ ניט. אים איז אומגעהייער שער געווען מאסקים צוֹ זײַן מיט דער זאָרגלאָזיקײַט, װאָס האָט זיך דאָ געפילט אף יעדן טראָט. ער האָט באשלאָסן ניט ווארפן זיך דערװײַל מיט קיין װערטער און גאָרנישט ניט. צוזאָגן, ביזוואנען ער װעט אלץ ניט אויסהערן. -- נו, װאָס,.-- האָט ער, װי א פארשלאָפענער, אָן איבעריקן כיישעק, אָנגעהױיבן, בייס לוקאשעוויטש האַט אופגעהערט צו ריידן און ער אליין האָט דערפילט אף זיך דעם בליק פונעם קאָמיסאר, וועלכער האָט געװאָלט דערגיין, װאָס פאר אן אײַנדרוק האַט אף אים גע- מאכט דאָס, װאָס ער האָט געהערט פונעם קאָמאנדיר, -- דער פּלאן איז, װי א פּלאן.. ויאזוי זשע קלערט איר אָבער אים פארווירקלעכןד -- אַ. דאָס האָבן מיר שוין דורכגעטראכט ביז אלע קלײניקײַטן, --האָט לוקאשעוויטש אונטערגעכאפּט גאנץ מונטער און האָפּערדיק, באװײַזנדיק דערמיט, אז אים איז ניט פרעמד געוויסע באגשסטערונג.-- מיט א טייל יאטן מאכן מיר א זאסאדע אף דער הרעבליע לעבן סטארינקי. דאָס אָרט איז דאָרט א גוטס, וואלד דערבט, און אין פאל, װען עס קומט אויס אָפּצוטרעטן, איז פאראן װוּהין. א צווייטע גרופּע שיקן מיר ארויס אפן וועג צו אָלקאָװיטשי, ניט דערלאָזן, מע זאָל פון דאָרט קומען צו הילף נארוסעוויטשן.. פּיאָטער טראָפימאָװיטש איז געזעסן, װי פרזער, אונטערגעשפארט דאָס פּאָנעם מיט דער האנט, די אויגן האלב-צוגעמאכט: װען עס זאָל זײַן דערבײַ עמעצער, װאָס קען אים נעענטער, װאָס װײסט, אז דאָס איז א פּראָסטער און צוגעלאָזטער מענטש, װאָלט ער זיך געוויס פאר- כידעשט פון אָט דער פארענדערונג, װאָס איז פאָרגעקומען מיט דעם מאיאָר. ער װאָלט געוויס געזאָגט: זע נאַר סארא מין ברעקלען זיך... עס װײַזט זיך ארויס, אז אויך ער האָט גאָר ניט פײַנט צו בלאָזן א ביסל פון זיך און צו מאכן אן אָנשטעל, װי דאָס האָבן ניט זעלטן ליב צו טאָן מיליטער-לײַט, װאָס זײַנען לויטן ראנג העכער פון די, מיט וועמען זיי פירן אַן. דער מענטש װאָלט געוויס ניט פארשטאנען, צוליב װאָס טויגן דעם מאיאָר אזוינע פוילע שטיק, װאָס װיל ער זיך דערמיט דערשלאָגן? שטראַפן לוקאשעוויטשן פאר עפעס אָדער װאָרענען 1 אים, אז ער, דער מאיאָר, איז װײַט ניט קיין היץיקאָפּ און כאפּילאפּ קלײבט ער זיך גאָר- נישט ניט טאָן. אינדערעמעסן האָט דער מאיאָר איצט אין זינען אפילע ניט געהאט צו שפּילן זיך מיט עמעצן און צו פארוואנדלען ערנסטע זאכן אין א ספּעקטאקל. אפן הארצן איז אים געװען ניט פריילעך. ער איז מעקאנע געווען לוקאשעוויטשן, װאָס זײַנע מענטשן זײַנען בעסער באװאָפנט. ער האָט שטארק געליטן דערפון, װאָס ביז איצט האָט זיך אים זעלבסט אין דעם פראט װינציק װאָס אײַנגעגעבן. אים איז ניט געפעלן געװאָרן די באגײַסטערטע זיכערקײַט פון לוקאשעוויטשן, דאָס, װאָס צו פרי האָט יענער גענומען ריידן אין זייער אלגעמיינעם נאָמען, בייס אין דער װירקלעכקײַט האָט ער דערװײַל נאָך גאָרניט געהאט צו זאָגן פון לוקאשעוויטשעס ווערטער: .אָ, אָט דאָס האָבן מיר שוין דורכגעטראכט ביז אלע קלײניקײַטן, גלײַך עס איז מעגלעך אלץ פאָרויסזען, װאָס עס קאָן פּאסירן אין שלאכט, האָט זיך אים געװאָלט שמייכלען. דער מענטש האָט, קאָנטיק, פארגעסן, אין וועלכע באדינגונגען מע גע- פינט זיך, אז מע איז פון אלע זײַטן ארומגערינגלט פונעם סוינע און גאנץ אָפּט איז אומעגלעך צו ויסן, פונוואנען מע קאָן אים דערווארטן. עס האָט אים פיל מי געקאָסט, אז ער זאָל ניט ארויסשפּרינגען און ניט זאָגן אָפן, װאָס ער טראכט וועגן אים, אז יענער פירט זיך אוף, װי א נאריש יינגל. -- און איר זײַט זיכער, אז אלץ װעט זיך באקומען אזוי, װי איר שטעלט זיך פאָרז-- האָט דער מאיאָר געפרעגט. -- צי פארזעט איר ניט אמאָל די געפארן, װאָס לויערן אף אונדוז לוקאשעוויטש האָט שוין אויך פרוער געהאט באמערקט, אז פּיאָטער טראָפימאָװיטש איז פון עפּעס אומצופרידן. ער האָט בלויז ניט געקאָנט בא זיך קלאָר מאכן, וועלכע פליג האָט אים א ביס געגעבן. צי האָט ער זיך אמאָל ניט דורכגעווערטלט אין ועג מיטן קאָמיסאר! נאָר ניין. דער קאָמיסָאר זיצט זיך אזוי, װי פר;ער, א רויקער און ערנסטער. אף אים איז גאָרניט מעגלעך צו באמערקן. לוקאשעוויטש האָט איבערגעפירט זײַן בליק אפן מאיאָר. וויגי ציקער פון אלץ האָט ער פון אים דערווארט צו דערהערן אזעלכע רייד. װאָס מיינט ער, דער מאיאָר, אז ער, לוקאשעוויטש, איז שוין גאָר אזא גרויסער נאר, וועלכער פארשטייט ניט, װאָס הייסט פּרוּון עפעס טאָן אין אזא צײַט, ווען ארום לויערט מיט סאקאָנע! און אויך אין אים האָט זיך דערוועקט א פארדראָס. ער האָט געענטפערט: -- און װער קאָן עס זײַן זיכער, אז אף אלע הונדערט פּראָצענט װעט זײַן אזוי, װי ער טראכט! פיל איז דאָך אָפּהענגיק דערפון, װיאזוי מיר װעלן זיך צוגרייטן. -- עס איז אײַך ניט אײַנגעפאלן, אז עס איז ביכלאל א ביסל נאָך צו פרי צוֹ נעמען זיך פאר אזעלכע אָפּעראציעס?-- האָט דער מאיאָר װידער געפרעגט.-- איין זאך איז, וען מיר האָבן צו טאָן בלויז מיט פּאַליצײי. מע דארף דאָך אָבער פארשטיין, אז קוים וועלן מיר זיך נאָר פארטשעפּען מיט דער פּאַליצײ, װעט שוין אויסקומען האָבן צו טאָן ניט מיט נארו- סעוויטשן אליין, נאָר אויך מיט זײַנע באלעבאטים... לוקאשעוויטש האָט שוין אליין אויך עפשער ניט באמערקט, וויאזוי ער האָט איבערגענו- מען דעם מאיאָרס טאַן. ער האָט זיך אָפּגערופן מיט דער זעלבער אופגערייצטקײט: -- מע דארף זיך פאָרשטעלן, אז אזוי װעט טאקע זײַן.. דעריבער האָב איך געזאָגט, אז עס װעט אונדז אויסקומען צו מאכן אויך א זאסאדע אפן ועג לעבן אָלקאָװיטשי. דער מאיאָר האָט זיך פארקרימט, װי פון ציין-ווייטעק. ער האָט זיך קוים אײַנגעהאלטן אף ניט אױסצושרײַע -- ליבער מענטש, פארשטייט זשע כאָטש דאָס, װאָס מע רעדט צו אײַך. עס האנדלט זיך דען נאָר אין דער אָפּעראציע! עס גייט דאַך וועגן דעם, אז קוים װעט װערן א טומל, וועלן מיר דערנאָך קײַן רוֹיק אָרט אין ערגעץ דאָ ניט געפינען. איר זײַט גרייט דערצוז צו לוקאשעװיטשן איז ניט באלד דערגאנגען, װאָס מײַנט דער מאיאָר. ער האָט זיך אִיבערגעקוקט מיטן קאָמיסאר. דערנאָך געפרעגט: -- און איר װאָס? איר קלײַבט זיך דאָ צו פירן א רויק לעבן? דער מאיאָר האָט געװאָלט ענטפערן: װער עס װיל דאָ פירן א רויק לעבן, איז נאָך א פראגע". נאָר אָנשטאָט דעם האָט ער געפאָדערט: -- ענטפערט. איר זײַט גרייט דערצו? -- קיין זאך װועט אונדז ניט אָפּשרעקן. -- און װאָס װעט איר טאָן, אוב מיר װעלן זיך אַפּואָגן? -- װעט אונדז אויסקומען דורכפירן די אָפּעראציע אַן אײַך. װי זאָגט דאָס ווערטל: ,א געצװוּנגענע ליבע איז קיין ליבע ניט'. מע מוז מאכן א סאָף צו נארוסעוויטשן און זײַן 92 באנדע. ווען ניט זיי, ווען זיי פירן ניט ארום אומעטום דעם דײַטש, װאָלט יענער גאָר אזויפיל ניט געװוּסט. דער מאיאָר האָט ביטערלעך געפּרוּווֹט א שמייכל געבן; -- ניין, דאָס הארץ גייט אונדז אויס פאר גרויס ליבע צו דער פּאָליציי. איר וייסט דען ניטז -- קיין פריילעכע מינע האָט זיך אָבער בא אים ניט באקומען, פארקערט, עס האָט אין אים מיטאמאָל אלץ אופגעפלאקערט. ער האָט זיך א בייזער אָנגערופן: -- אינדערפרי, איידער מיר האָבן זיך געלאָזט צו אײַך, האָט די פּאַליצײ געפאקט אונדזערן א מענטשן.. איך זיץ דאָ. רייד מיט אײַך, און עס הערט מיר ניט אוף צו עגבערן דער מויעך. איך הייב ניט אָן צו פארשטיין, װאָס טוט מען פאר אים. ניט װײַט פונדאנען, זאָגט מען, אף א כוטאָר, לעבט נארוסעוויטשעס מישפּאָכע. צי װאָלט מען דורך זײַן מישפּאַכע זיך ניט געקאָנט װאָס דער- שלאָגן לוקאשעוויטשעס געזיכט איז געװאָרן אופגעלעבט, גלײַך ער װאָלט װעגן דעם זעלבן אוֹיך געטראכט. געזאָגט האָט ער אָבער: -- איר קענט, װײיזט אויס, ניט נארוסעוויטשן. -- און איר קענט איםד ניט ענטפערנדיק דירעקט אף דער פראגע, האָט לוקאשעוויטש פאָרגעזעצט: -- דאָס בעסטע מיטל איז געבן אים איבערן קאָפּ. קוים װעט נארוסעוויטש דערפילן, אז עס איז פאראן, װער עס זאָל נעמען נעקאָמע, װעט ער אופהערן ארומקריכן. -- און איך צווייפל: אָנעמען אײַער פאָרשלאָג, צי ניין.. -- דאָס איז שוין אײַער זאך. -- איר ווילט וויסן פארװאָסזּ -- פארשטייט זיך. נאָר עפשער װאָלט איר מיר פרוער געענטפערט אף עטלעכע פראגן, איך זע דאָך, אז אײַך איז עפּעס ניט געפעלן געװאָרן בא אונדז. װאָס האָט איר דאָ דערווארט צו טרעפן -- א רעגולערן ארמיינשן טייל, אָדער א סאך געווער? דאַ האָבן זיך צונויפגענומען געוויינלעכע מענטשן, וועלכע קאַנען ניט אַנקוקן דעם אַקופּאנט. װאָס זשע, האלט איר, אז מיר זײַנען ניט פיינק צו קעמפן קעגן די פאשיסטן? אונדזערע פּארטיזאנער זײַנען אײַך ניט צום הארצןו -- פארװאָס! מע קאָן פון זיי מאכן גוטע סאַלדאטן. -- װאָס זשע, די אָנפירונג, האלט איר, טוג ניטוּ -- עס זײַנען פאראן זאכן, אף וועלכע א קאָמאנדיר באדארף פרנער פון אלץ לייגן אכט, אויב ער ויל עפּעס אויספירן. --און דאָ האָט פּיאָטער טראַפימאָװיטש ניט װילנדיק דאָך אָנגעהױבן ריידן וועגן דער אָרדענונג, וועלכע פעלט בא זיי, און װעגן דער זאָרגלאָזיקײט, װאָס איז ניט דערלאָזבאר. ער האָט אופגעואָרפן לוקאשעוויטשן, אז זײַנע פארטיזאנער פילן ניט אויס די עלעמענטארע קלאָלים פון זעלבשוץ און אז ער, זייער קאַמאנדיר, וועלכער האָט באדארפט דינען פאר א בײַשפּיל, איז ניט װײַט אוועק פון אלעמען. אויך ער גיט זיך ניט אַפּ קיין כעזשבן, צו װאָס דאָס קאָן אמאָל ברענגען.---אויב איר זײַט אזעלכע העלדן. אז איר האָט פאר קיין שום זאך ניט" מוירע, -- האָט דער מאיאָר פאָרגעװאַרפן, -- טאָ. װאָלט איר כאָטש ניט פארגעסן, אז כוץ אײַך זײַנען אין וואלד פאראן נאָך מענטשן, וועלכע איר קאַנט אונטערפירן, און נאָך האָט ער געזאָגט, שוין מער ניט דרעמלענדיק באם טיש, װי עס האָט זיך לע- כאטכילע געהאט אויסגעוויזן, נאָר אופשטייענדיק פונעם אָרט און זיך קלײַבנדיק אוועקגיין, א שאר געטאָן מיט דער האנט דעם מאוזער אף הינטן, אז ער זאָל אים ניט שטערן גיין; -- קאָלזמאן איר זײַט געווען אין דער היים, ווייס איך ניט, װאָס יעדערער פון אײַך איז דאָרטן געווען, און מיר גײט עס ניט אָן צו װיסן. קוים אָבער האַט איר גענומען געװער אין די הענט, האָט איר אף זיך גענומען גרויסע פאראנטװאָרטלעכקײַט. דער קאמף קעגן די דײַטשן איז ניט אף איין טאָג. דאָס סאמע ערנסטע הייבט זיך ערשט אָן. און מיר דארפן זײַן גרייט צו אלץ. לוקאשעוויטש האָט זיך מיטן מאיאָר ניט געאמפּערט. פארקערט, ער איז אין פיל הינזיכטן מאסקים געװוען, אז אים האָט זיך װירקלעך ביז איצט נאָך ניט אײַנגעגעבן אײַנצושטעלן צװישן די פּארטיזאנער א געהעריקע אַרדענונג, אז ער אליין צווייפלט דערין, צי פארמאָגט ער גאָר די פײזקײַט פון א קאָמאנדיר, קעדיי אָנצופירן מיט מענטשן. דעם מאיאָר איז עס גראַד געפעלן געװאָרן -- ער האָט געזען אז ער האָט דאַ צו טאָן מיט אן אָרנטלעכן מענטשן, וועלכער לאָזט זיך פירן. ער האָט זיך צוריק אוועקגעזעצט, און דער געשפּרעך צווישן זי איז אוועק אף א מער פרידלעכן אויפן. דאָך איז מען צו קיין אויסגלליך ניט געקומען. לוקא- 8 שעוויטשן איז ניט אָנגענעם געווען צו פרעגן, װאָס בלײַבט דער סאָף. דער מאיאָר װידער האָט גאָרנישט ניט צוגעזאָגט. אינגיכן האָט ער געשיקט רופן לארינען, ועלכער האָט זיך געפונען אינעם לאגער, און איז צוזאמען מיט אים אוועקגעגאנגען, נוט ענטפערנדיק ניט יאַ און ניט ניין-. אומגעקערט האָט זיך דער מאיאָר צו זיך אין לאגער א צעטראָגענער. ער האָט זיד געפילט אזוי, װי ער װאָלט אָפּגעזאָגט א פרײַנט אין דער צײַט, װוען יעגער האָט זיך גענייד טיקט אין זײַן הילף. נאָך פיל טראכטענישן איז געקומען דער געדאנק װעגן דעם. אז װען לוקאשעוויטש לייגט אים פאָר פארייניקן ביידע גרופּעס, װאָלט ער זיך דערפון ניט אַפּגעזאָגטי צוזאמען װאָלט עס געווען ניט קיין שלעכטער אַטריאד און מע װאַלט געקאָנט בעפיירעש עפעס אופטאָן. פונעם לאנגן ווארטן אף די אױסשפּירער האָט דעם מאיאָר זיך פארגלוסט שלאָפן, און ער איז, אזוי זיצנדיק באם פּײַער מיט די הענט ארומגענומען די לאנגע פיס, אנדרעמלט געװאָרן. ער האָט ניט געזען, װיַאזי עמעצער פון די יאטן, וועלכע זײַנען געלעגן ארום שײַטער, האָט זיך אופגעהויבן און ארופגעלייגט אפן פײַער א פּעכיק שײַטל האָלץ, װאָס האָט, ברענענדיק, גענומען טרישטשען און שפּריצן מיט פונקען. דורכן דרעמל האָט זיך דעם מאיאָר אויסגעװויזן, אז דאָס שיסט מען ערגעץ. האָט ער זיך אופגעהויבן און איז ארויסגעד גאנגען אין דרויסן. שטייענדיק לעבן בײַדל, װאָס האַט זיך דורכגעלויכטן אף דורך-אוז"דורך, וי א ברענענדיקער לאמטערן, האָט ער זיך צוגעהערט דערצן, װוָּאזוי עס ברומט דער וואלד אונטערן װינט. ועגן לוקאשעוויטשן און זײַן פאָרשלאָג האָט ער מער ניט געטראכט. זײַן מויעך איז אים איצט געווען פארנומען מיט אנדערע זאָרגן און אנדערע דײַגעס. וואניע .ציגאן" מיט װאַראָנצאָוון האָבן זיך אומגעקערט פון זייער שליכעס שפּעט באנאכט. זי האָבן געבראכט ניט קיין פריילעכע נײַס. ווארדאָמסקין, װײַזט זיך ארויס, האָט מען פאר- האלטן בייס ער האָט זיך געלאָזט גיין אין וואלד א קוק געבן צום ברויט, װאָס ער האָט דאָרט באהאלטן. אונטערוועגס באמערקט, אז מע שפּירט אים נאָך, האָט ער נאָך געפּרוװוט זיך ארויסדרייען. נאָר עס איז שוין געװען צו שפעט.. אוועקגעפירט האָט מען אים קײין קרניסק. מע האָט אים געפירט בעקיוון איבער די ארומיקע דערפער, װוּ אלע האָבן אים געקענט, מיט פארבונדענע הענט אף הינטן, א צעמאזיקטן, אז אלע זאָלן אים זען און זיך אראָפּנעמען א מוסער-האסקל, אז דעם זעלבן סאָף װעט האָבן יעדערער, װאָס װעט זיך װיי דערשטעלן דער נײַער מאכט. די פּאָליצײַען האָבן זי בארימט, אז זי װעלן אָט אזוי, װי זי האָבן געפּאקט ווארדאָמסקין, אויך אויסכאפן אלע באָלשעװיקעס, וועלכע קומען צו גיין אין די דערפער און פארטומלען די מויכעס דעם פּראָסטן פאָלק, רופן צום קאמף קעגן די פאשיסטן. דער מאיאָר האָט די יאטן געהייסן זיך לייגן אַפּרוען. אליין איז ער אָבער ניט געשלאָפן. ער איז אלץ געזעסן א פארזאָרגטער באם פײַער. צו פארטאָג-צו האָט פּיאָטער טראָפימאָויטש אלעמען פּלוצעם אופגעהויבן און באפוילן זיך קלײַבן אין וועג ארײַן: ער האָט אוועקגעפירט די גרופּע צו דער בלאַטע, װוּ די שכיינים האָבן זיך געפונען. ניט אַנזאָגנדיק קיינעם, אז זי גײיען, איז ער מיט זײַן כעוורע ארומגעי גאנגען דאָס אָרט, װווּ עס איז געווען דער פּאַסט, און שטילערהייט, קיינער זאָל ניט באמערקן, אריבערגעגאנגען די בלאָטע, גלײַך ער װאָלט ועלן באװשזן, צו װאָס עס קאַן אמאָל ברענגען איבעריקע זאָרגלאָזיקײַט. ווען אינעם פארטיזאנישן לאגער האָט מען דערזען פרעמדע מענטשן און עס איז געװאָרן א בעהאָלע, איז שיר ניט דערגאנגען צו א שיסערײַ. פּיאַטער טראָפּימאָ ושי געבעטן רופן לוקאשעוויטשן און ער האָט אים געמאָלדן, אז ער נעמט אַן זײַן פּאַרשלאָג. 3 פון זינט דער מאיאָר איז געקומען צו גיין מיט זײַן גרופּע צו די שכיינים, זײַנען שוין דורכגעגאנגען גוטע עטלעכע טעג. ביז איצט האָט מען אָבער ניט געזען, אז מע זאָל זיך דאָ גרייטן צו עפּעס. איבער דעם, װאָס אין דרויסן האָט אלץ געווייט און געדרייט, האָט מען קימאט קיינעם אין ערגעץ ניט געזען גיין און, ווען צווישן די ערדשטיבלעך זאָל ניט געווען ברענען דאָס פֿײַער, אף וועלכן מע האָט געקאָכט עסן, ווען פון צײַט צו צײַט זאָל מען ניט 6* 84 באדארפן גיין פארבײַטן די פארטיזאנער, וועלכע האָבן זיך געפונען אפן פּאָסט אָדער אין די .סעקרעטן", װאָלט זיך געקאָנט אױסװײַזן, אז אלע זײַנען שוין פונעם לאגער ערגעץ אוועקגעגאנגען און דערפאר איז דאָ אזוי װיסט און שטיל, מע הערט ניט קיין שטימע פון א מענטשן, ניט קיין געשריי פון א קראָ.. דער שניי האָט אלץ מער און מער פארשאָטן די ערדשטיבלעך, פארווייט דעם וואלד ארום אזוי, אז מע האָט אין ערגעץ ניט געזען קיין סימען פון א וועג און עס איז שווער געווען זיך פאָרצושטעלן; ווּהין. אשטייגער, װאָלט מען זיך געקאַנט לאָזן גיין אין אזא מין װועטער, בייס מע האָט פאר זיך די וועלט ניט געזען, ווען אלע קלאנגען זײַנען דערגאנגען צוגעטויבטע און אפילע די שיסערײַ פון אַלקאָװיטשער גארניזאָן, װאָס האָט זיך טאָמיד געהערט אזוי דײַטלעך, האָט זיך אויך דערטראָגן פארדומפּן און דערװײַטערט, װײַטער װי אינדערעמעסן. אין דער װירקלעכקײַט אָבער האָט זיך עס אלץ אזוי בלויז אויסגעוויזן. די פּארטיזאנער האָבן נישט געקאָנט ניט באמערקן, אז שטילערהייט ווערט די גאנצע צײַט געפירט אן ארבעט. מע האָט עס געקאָנט זען דערפון, װאָס יעדעס מאָל, װען מע איז געקומען צו גיין צוליב עפעס אפן כוטאַר, האָט מען דאָרטן געטראָפן דעם מאיאָר מיט לוקאשעוויטשן און דעם קאָמיסאר שטיין איבערגעבויגן איבער א לאנדקארטע. אויך דערפון, װאָס שטילערהייט, ניט אופצוהייבן קיין איבעריקן טומל, האָט מען אהינצו ארויסגערופן פּאָרלעך מיט געווער און, נאָך א קורצן שמועס, זי ערגעץ אוועקגעשיקט. און כאָטש קיינער פון די פּארטיזאנער האָט גענוי ניט געװוּסט, װאָס קלײַבט מען זיך טאַן, האַט מען זיך איידער װאָסיוען, איידער מע האַט עמעצן עפּעס געזאָגט, פאמעלעך אליין אויך זיך אָנגעהױבן גרייטן. מע האָט גערייניקט די ביקסן, איבערגעווישט די קוילן. מע האָט פארפרי אָנגעהױבן צופאסן צו זיך די קלומעקעס, אז אין פאל טאָמער טוט מען זיך א הייב אוף פונעם אָרט און מע לאָזט זיך ערגעץ גיין. זאָל ניט זײַן קיין שום אָפּהאלט, אין איינעם אן אפדערנאכט, אין א שאָ אזא, װען מע האָט זיך שוין געקליבן גיין שלאָפן, איז מיטאמאָל געװאָרן עפּעס א לויפערײַ אינעם לאגער. מע האָט אלעמען באפוילן זיך צוגרײטן צו א שלאכט. עס איז שוין געװען ניט דאָס ערשטע מאָל אין מעשעך פון דער צײַט, זינט דער מאיאָר מיט זײַן גרופּע איז געקומען צו גײן אהער, מע זאָל פלוצעם אָט אזוי אלעמען אופהײבן אף די פיס. די מענטשן האָבן זיך באלד געכאפּט פארן געווער און ארויסגעשפּרונגען פון די ערדשטיבלעך. אָבער װי נאָר דער מאיאָר מיט לוקאשעוויטשן פלעגן קומען און באטראכטן די פארטיזאנער, וועלכע האָבן שוין געווארט, שטייענדיק באװאָפּנטע, מיט די פּעקלעך אֹף זיך; גרייטע זיך לאָזן אין וועג ארײַן, האָט מען דעם פרזערדיקן באפעל אָפּגעשאפן אוֹן אלעמען געהייסן גיין שלאָפן. אזוי האָט זיך עס איבערגעכאזערט עטלעכע מאָל. קיינער האָט קיין באגריף ניט געהאט, װאָס עס קומט דאָ פאָר, צי האָט נאטשאלסטווע דעם גאנצן טומל אופגעהויבן, קעדיי איבערצײַגן זיך, ווַאזוי מע איז גרייט צו דער שלאכט, אַדער עס איז טאקע עפעס פארלאָפן אזוינס. װאָס האָט ניט דערלױבט, מע זאָל זיך רירן פונעם אָרט, ביז מע װעט זיך ניט איבערצײַגן, אז דער װעג איז פרײַ. אזוי אָדער אנדערש, נאָר עס איז דורכגעגאנגען א שטיק פון דער נאכט ביז מע האָט אלעמען אפסנײַ ניט אופגע- װועקט און ניט באפוילן זיך קלײַבן אין וועג ארײַן. דאָס מאָל שוין אף אן עמעס. איבערגעלאָזט א הײַפעלע מענטשן אף אכטונג צוֹ געבן אפן לאגער, האָבן זיך אלע איבעריקע איבערגעקליבן איבער די בלאָטעס אוֹן איינער נאַכן אנדערן אװעקגעלאָזט זיך אין דער נאכט ארײַן. אויך איצט האָט קיינער אויסער דער אַנפירונג קיין אנונג ניט געהאט, װוּהין מע האָט זיך געלאָזט גײין און װאָס. אשטייגער, עס שטייט זי פאָר. עמעס, פארן ארויסגיין פונעם לאגער האָט מען אלעמען דערקלערט, אז מע לאָזט זיך אוועק אף צאָפן, צאָפן-מײַרעװ פון ווילייקער געגנט, װוּ ביידע אַטריאדן שטייט פאָר דורכצופירן א געמיינזאמע שלאכט-אָפּערא- ציע אז דורכמאכן װעט אויסקומען; ביז מע װעט ניט דערגרייכן דאָס אָרט, װאָס מע דארף, ניט װײניקער פון צוואנציק אָדער פינף און צוואנציק קילאָמעטער, דערצו נאָך טײלװײַז צװוישן פּאַליציילשע באצירקן, אזוי אז דער וועג װעט זײַן ניט קיין לײַכטער און דער, װוער עס פילט זיך ניט מיט אלעמען, זאָל בעסער פריער מעלדן ועגן דעם און איבערבלײַבן אין לאגער. מע האָט אויך געמאָלדן די פארטיזאנער, אז אף דער צײַט, װאָס די אָפּעראציע װועט געדויערן, װערט די אלגעמיינע אָנפירונג פון ביידע אַטריאדן איבערגעגעבן אין די הענט פונעם מאיאָר, און פון דער מינוט אָן, װאָס מע טרעט ארויס פונעם וואלד, איז זײַנס א װאַרט פאר אלעמען א געזעץ. 95 וועגן דער עצעם אָפּעראציע, װעגן דעם, װאָס מע קלבט זיך צו טאָן איז געזאָגט געװאָרן ניט קלאָר. אזוי אז קיינער האָט זיך קימאט ניט פאָרגעשטעלט, װוּ װעט זי פאָר- קומען אוּן אין װאָס בעערעך װעט זי באשטיין. און כאָטש קיינער האָט קיין פאריבל ניט געהאט, האלעמײַ מע האָט עס אלץ ניט דערקלערט גענויער, יעדערער האָט פארשטאנעף אז דאָס אלץ װערט געטאָן צוליב פאַרזיכטיקײַט, װאָס איז אן און פאר זיך געװען א באװײַז, אז מיט זי פירט אַן א געניטע האנט, פונדעסטוועגן האָט עס פילבארער געמאכט די געפאר, וועלכע האָט געלױערט פון אומעטום. און כאָטש קעדיי צו גיין עפּעס אופּטאָן האָט מען זיך קיין אנדערע ווערטער ניט געקאָנט װינטשן, פונדעסטוועגן האָט זיך דאָך, װי אלצר מאָל אין אזעלכע פאלן, בייס עס איז אויסגעקומען צו פארלאָזן דעם לאגער, איניינעם מיט דער פרייד אויך דערװעקט אין אלעמען אן אומרו. דערצו האָט אויך מיטגעװירקט דער שלעכטער װעטער, דאָס, װאָס דער שניי האָט ניט אופגעהערט צו שיטן און אָפּגעװישט די װײַט---אלץ ארום שטארק געמאכט צעשװוּמען און ניט שטאנדהאפטיק, אזוי װי עס איז איצט געווען דאָס גאנצע לעבן. נאָר יעדערער האַט געפילט, אז מע מוז זײַן זײיער און זייער פאָרזיכטיק, קעדיי זיך ניט אָנרײַסן אף עפּעס א צאַרע אין אָט דער פּײַכטער, פליסיקער, טונקעלער גראַקײַט, װאָס האָט געװימלט פאר די אויגן װי א מוטנע וואסער, איבער װעלכן מע האָט גאָרנישט ניט געזען---ניט קיין הימל און שטערן, ניט קיין זאך אף דער ערדי גיין מיט היימישע ערטער ארום סעליסטשע, װוּ יעדערער האַט אלץ געװוּסט, איז נאַד געווען צו דערלײַדן. ערגער איז געװאָרן, װען מע איז אוועקגעגאנגען װײַטער. אָנקלאפן ערגעץ אין א שטוב און פרעגן דעם וועג אָדער פּרווון נעמען מיט זיך א באגלייטער, װי מע האָט עס געטאָן שפּעטער, האָט מען זיך ניט דערלויבט, אויס מוירע, אז אײנצײַטיק דערמיט, װאָס מע װעט זיי װײַזן דעם וועג, זאָל זיך ניט אָפּזוכן עפּעס א באלן אָנצוקלינגען װוּהין מע דארף, אז פּארטיזאנער גייען. עס איז אויסגעקומען זיך פארלאָזן נאָר אף דער קארטע און אף די אױיסשפּירער, וועלכע האָבן דערװײַל אוֹיך קיין איבעריקע דערפארונג ניט געהאט. בע- מײַלע איז מען עטלעכע מאָל שיר ניט פארקראָכן אהין, ווּהין מע האָט ניט באדארפט. און אויב יעדעס מאָל האָט זיך אײַנגעגעבן ארויסדרייען פון א דורכפאל, איז עס געווען בלויז אדאנק עפּעם א נעס, עפשער אוֹיך אדאנק דעם שלעכטן װעטער. אזוי, אשטײגער, איז געװען באװוסט, בייס מע האָט אָנגעמערקט דעם מארשרוט, אז עס װעט אויסקומען דורכגיין פארבײַי דעם טאָרף-זאװאָד, װוּ עס געפינט זיך דער ייִדן-לאגער, און מע װעט דארפן זײַן זייער און זייער פאָרזיכטיק, קעדיי ניט אָנצורײַסן זיך אף דער וואך. אין דער װירקלעכקײַט אָבער האָט מען זיך אזוי פארדרייט אין דער פינצטערניש, אז מע איז שיר ניט אָנגעשפּרונגען אפן לאגער, און געכאפּט האָט מען זיך ערשט דעמלט, ווען מע איז צוגעקומען הארט צו די דראָטן און אין דער קאלטער שײַן פון עלעקטרע-לאָמפּן דערזען די באראקן. קוים אויסגעמיטן דעם טאָרף-זאװאָד און א ביסל פרײַער אָפּגעעטעמט, האָט זיך די אויסד שפּירונג אומגעקערט מיט א נײַס, אז אפן וועג, מיט וועלכן זי באוועגן זיך, האָט מען פארנאכט געזען זיך ארומדרייען דײַטשן און עס איז דאַ א כשאד, אז ערגעץ לויערט מען אין א זאסאדע און װי געהיט און פאָרזיכטיק מע איז פריער ניט געווען, אזוי איז מען איצט געװאָרן נאָר פאָרזיכטיקער. עס איז יעדעס מאָל אויסגעקומען זיך אָפּצושטעלן און ווארטן אף די אױסשפּײ רער, וועלכע מע האָט ארויסגעשיקט פאָרויס, געװוירע װערן, צי מע קאָן גיין װײַטער. אוֹן װידער האָט מען זיך געשלעפּט אין דער נאכט א שאָ און נאָך א שאָ אָן א װעג און אָן א שטעג, אָנלײגנדיק מעהאלעך דאָרטן; װוּ אין א געויינלעכער צײַט װאָלט מען קיין העלפט ניט באדארפט דורכמאכן. שפּעט אפדערנאכט, אין דער פינצטערניש, האַט זיך אָנגעטראָגן פון ערגעץ עפעס א גע- רויש, װאָס איז מיט יעדער מינוט אלץ הילכיקער געװאַרן. פון צווישן די ניט-הויכע בערגלעך, פארשנייטע קוסטעס און ביימער איז מען ארויסגעקומען צו ניט קיין ברייטן טײַך. אין פרײַען רוים לעבן טײַך, װוּ קיין זאך האָט ניט געשטערט, האָט דער שנייפאל אויסגעזען נאָך גע דיכטער. אומקלאָר, װי דורך א זיפּ, האָט מען אפן צווייטן ברעג, אונטער א הויכן בארג, געזען א נידעריק"געזעצטע און לאנגע געבײַדע מיט אן אַפּענער טיר, פונוואנען עס האָט ארויסגע- לויכטן א בלאסע שײַן. אויסער דער דאָזיקער געבײַדע איז דאָרט געווען נאָך עפּעס א כאטקע: בא די אויסנעשפאנטע פורן לעבן דעם שטיבל האָט מען געהערט ריידן מענטשן. לוט דעם גערודער, וואָס האָט זיך דערטראָגן פון יענער זײַט, איז ניט שווער געווען זיך פאָרצושטעלן, אז מע איז ארויסגעקומען צו א וואסער"מיל... אריבערגעפירט די פּאַרטיזאנער אפן צווייטן ברעג, איז דער מילנער די גאנצע צײַט, װאָס עס האָט געדויערט, ביזוואנען אלע האָבן זיך אריבערגעקליבן איבערן טײַך מיט די שמאָלע בריקלעך, וועלכע זײַנען געלעגן איבער דעם וואסערפאל, געשטאנען מיט א לאמטערן אין 6--14 96 דער האנט און באלויכטן דעם ועג. פון דער אָפּענער טיר פון דער מיל האָט יעדע װײַלע ארויסגעקוקט אן אנדער פּױער, װאָס איז נײַגעריק געווען צו זען די פּארטיזאנער. מע איז געגאנגען שנעל, זיך באמיט ניט צו מאכן קיין איבעריקן טומל. כוץ דעם, װאָס יעדער איינציקער פון די פארטיזאנער האָט געװוּסט, אז די נאכט װעט זיך אײביק ניט צוען און ביז עס װעט װערן טאָג מוז מען אומבאדינגט זײַן אפן אָרט, האָט אויך דער מאיאָר פּאַ- שעט ניט געלאָזט זיך זאמען. ער איז געשטאנען בא די בריקלעך אפן צווייטן ברעג און אלע- מען אונטערגעײַלט: ,דאװײ! דאװש!" אזוי אז קיינער האָט זיך אפילע ניט באוויזן ארומצוזען, װוּ מע געפינט זיך. אָט האָבן זיך שוין אלע ענדלעך אריבערגעקליבן איבערן טײַך און מע האָט זיך געקאַנט לאָזן װײַטער גיין. נאָר איצט האָט דער מילנער א װוּנק געגעבן צום מאיאָר, אז ער דארף אים עפּעס דערציילן. ער איז מיט אים אָפּגעגאנגען א ביסל הינטער דער מיל און אױסגעלאָשן דעם לאמטערן. זי זײַנען געבליבן שטיין אויג-אף-אויג בא דער וואנט פון דער מיל, װאָס האָט שטילערהייט ניט אופגעהערט צו סקריפּען. דער שניי האָט אלץ געשאָטן, פינצטער מאכנדיק נאָך מער דעם ארום. -- שוין פון א געוויסער צײַט אָן, -- האָט דער מילנער אָנגעהױבן, -- קומט אהער איינער און פרעגט זיך נאָך אף פּארטיזאנער. ,דו, -- זאָגט ער צו מיר, -- דארפסט ויסן, װוּ זניגען דאַ ערגעץ פּארטיזאנער": -- איז װאָס ענטפערסטו איםד -- װאָס זאָל איך אים ענטפערן? פארשטייסט דאָך אליין. ,פונוואנען זאָל איך וויסן, װוּ זײַנען ערגעץ פאראן פארטיזאנער!" -- זאָל עס ניט זײַן עפעס א שמעקערד -- ניין, ס'איז א ייֵד. ער איז אנטלאָפֿן פונעם טאָרף.. -- אזוי גאַרז -- אנטאָן, -- זאָגט ער, -- האָט אים אָנגעװיזן דעם וועג אהער. -- װער האָט עס אים געבעטן, דײַן אנטאָנען? -- דאָס װעסטו אים שוין אליין פרעגן. מײַן זאך איז דערציילן דיר אזוֹי וי עס איז. כ'ווייס, עפשער מעג מען אים גלייבן, אז ער מיינט גאָרניט קיין שלעכטס, אָט דער ייַד.. אז ער איז אנטלאָפן פונעם טאָרף, דאָס האָב איך זיך שוין דערװוּסט אקוראט. -- קורץ, װאָס וויל ער+ -- פאר א פּארטיזאנער, וויל ער, זאָל מען אים נעמען. -- געווער איז בא אים פאראן? -- ניין. קיין געווער האָט ער ניט. -- נו אָט, וויבאלד ער האָט ניט קיין געװער, קאָנען מיר אים מיט גאָרנישט ניט העלפן -- און דער מאיאָר האָט זיך אָנגעכמורעט. אויסער דעם, װאָס דער מאיאָר איז ביכלאל ניט געווען קיין גרויסער באלן צו אייסעקן זיך מיט ציווילע לײַט און, שוין, אַפּגערעדט, מיט א מענטשן אָן געװער, פון ועמען מע האָט ניט גֶעקאָנט האָבן קיין שום נוצן, איז איצט בא אים פּאָשעט ניט געווען קיין צײַט צו פאר" געמען זיך מיט אזוינע זאכן. און דעריבער האָט ער, פּיאָטער טראָפימאָװיטש, ניט ארויסגעוויזן קיין כיישעק לענגער צו פארצזען דעם געשפּרעך מיטן אלטן, ער האָט שוין געװאָלט אוועק- גיין. דער מילנער איז דאַך געגאנגען נאָך אים, -- איז װאָס ענטפערט מען אים, טאָמער קומט ער ווידער צו גיין! -- האָט דער אלטער גע- פרעגט און אין זײַן שטימע האַבן זיך דערפילט אנגסטן. -- ס'איז אן אײַגעגעסענער יונג. ער טרעט פון מיר ניט אָפּ. ,אנטאָן, -- האלט ער אין איין טײַנען -- האָט מיך געשיקט צו דיר און שוֹין. פארװאָס ווילסטו מיר ניט העלפן:" -- אַן געװער קאָן קיין שום רייד ניט זײַן. װעט ער קריגן געווער, דעמלט װעט מען זען. -- וען מע העלפט אים, זאָגט ער, װאָלט ער זיך אונטערגענומען צו קריגן געווער. ניט גאָר פאר זיך אליין, מע קאָן, זאָגט ער, צונעמען דאָס געװער בא דער וואך, װאָס באגלייט דעם טאָרף צו דער סטאנציע. די יידן. וועלכע פאָרן מיטן טאַרף, װאָלטן אויך מיטגעהאָלפן. ער האָט צווישן זיי גוטע-ברידער, וועלכע ווארטן נאָר אף זײַן װוּנק. גאָר אויך דאָס האָט דער מאיאָר דורכגעלאָזט פארבלי די אויערן, װי ער װאָלט גאָרניט געהערט. בלויז וי אף צו בארוזקן דעם אלטן, האָט ער א פרעג געגעבן: -- אז מע װעט דארפן, ווייסטו כאָטש, װוּ ער געפינט זיך, דער ייַדו -- זיכער. ער איז ניט װײַט פונדאנען. אפן סמאָלעקורנעם זאװאָדל. איך האָב געפּרוװוט 97 א פרעג געבן דעם, בא וועמען ער איז, װאָס איז עס פאר א מענטש. זאָגט ער אויך, אז עס איז א גוטער יאט. -- לאדנאָ. דו זאָג אים, פונדעסטוועגן, גאָרנישט ניט צו. מע דארף ניט. -- און דער מאיאָר איז אוועקגעגאנגען נאָך די פארטיזאנער. איצט, ווען מע איז שוין אריבערגעגאנגען דעם טײַך און ערגעץ װײַט הינטער זי איז איבערגעבליבן די מיל מיט די עטלעכע אויסגעשפּאנטע פורן בא דער כאטקע, זײַנען די פאר" טיזאנער דאָך ניט אימשטאנד געווען באלד צו פארגעסן אָט דאָס אָרט, װוּ זי האָבן זיך קורץ! בלויז אף געציילטע מינוטן פארהאלטן. די מיל מיט דעם אלטן מילנער, פון וועלכן עס האָט געשמעקט מיט עפּעס א זיסלעך-צוגעלעגערטן רייעך פון טװוּע, די אויסגעשפּאנטע פערד, וועל- כע האָבן זיך אומרויֵק צעהירזשעט בייס זי האָבן פלוצעם דערזען ארויסקומען פון דער פינצן טערניש באװאָפנטע מענטשן, אלץ האָט דערמאָנט אינעם פארגאנגענעם לעבן, און בא א טייל פון די פארטיזאנער, אליין אויך געוועזענע פּערים, דערוועקט דערמאָנונגען פון דער קינדי הײַט, ווען מע איז אליין געפאָרן אין מיל עפעס אָפּמאָלן, אליין אָדער מיטן פאַטער די דאָזיקע דערינערונגען זײַנען געווען אזוי טײַער, אז קיינער האָט זיך ניט געװאָלט מיט זי שיידן. דאָס ווארעמע געפיל האָט אויך שפעטער קיינעם ניט פארלאָזט, ווען נאַך איינעם א פּריוואל, װאָס מע האָט געמאכט אין עפּעס א האלב כאַרעװן שײַער אינמיטן פעלד, האָט דער מאיאָר אלע פארטיזאנער צעטיילט אין צויי גרופעס און מע איז װײַטער אוועקגעגאני גען אין פארשיידענע ריכטונגען: איין גרופּע מיט לוקאשעוויטשן צום ועג, װאָס האָט געפירט אין אָלקאָװיטשי, און די צװייטע -- מיטן מאיאָר און מיטן קאָמיסאר צום אָרט, װוּ עס איז אָנגעמערקט געװאָרן דורכצופירן די אַפּעראציע. אין דרויסן איז פינצטערער געװאָרן. פון ערגעץ ניט װײַט האָט זיך דערטראָגן דאָס גראגערן פוֹן גענדז. עס האָט זיך געפילט, אז אָטיאָט װעט אָנהײבן גראָען אף טאָג. און די פּארטיזאנער האָבן נאָך מער גענומען אײַלן 4 אױסגעשפּרײט אין דער פֿרימאָרגנדיקער בלאסער שײַן, איז זיך די הרעבליע געלעגן א פארווייטע אונטערן נידעריקן הימל און זיך צוגעהערט דערצו, װי עס רוישן די ביימער אינעם וואלד ארום. דער שניי האָט אופגעהערט צו שיטן. קיין גרויסער װינט איז אויך ניט געװען עס איז בעפיירעש שטילער געװאָרן. דאָך האָט מען ניט געזען, אז עס זאָל זיך אױסלײַטערן וי פר;ער, איז געווען כמארנע, די װײַט פארצויגן און טריב. פון צײַט צו צײַט האַט זיך פון וואלד דערטראָגן א טעמפּ געהילך, װי עס װאָלט דאָרט עפּעס אראָפּגעפאלן. אזוי איז געוען דעמלט, װען פון א צװײַג האָט זיך אראָפּגעריסן א פײַכטער שטיק שניי און אונטער דער שװערקײַט פון דער אייגענער װאָג א זעץ געגעבן אין דער ערד ארײַן. עס האָט געסקריפעט און געקרעכצט אן אלטער אויסגעהוילטער שטאם פון א בוים. לױט דעם, װאָס פאר א נודנע קלאנגען דער ווינט האָט ארויסבאקומען פון אָט דער שיוורע-קיילע, האָט מען זיך געקאָנט מעשײַער זײַן, אז קיין שיינע טעג איז דערװײל ניטאָ װאָס צו דערווארטן. דער װינטער האָט זיך ערשט אָנגעהױיבּן און עס װעט נאָך אלץ זײַן -- אי שנייען, אי ווינטן אף דער הרעבליע איז געווען שטיל און װיסט. מע האָט קיינעם ניט געזען ניט גיין און ניט פאָרן. און עס איז אפילע קיין כידעש ניט געווען, פארװאָס מע האָט ניט באמערקט קיין שפור פוֹן א שליטן אָדער גלאט טריט. די צײַט איז געווען אזא, אז זעלטן װער עס האָט גע- וואגט ארויסצוגיין פון שטוב, שוין אָפּגערעדט צו פאָרן ערגעץ. עס איז אזוי שטארק געוען פארווייט דער ארוֹם, אז ווען פוּן אונטערן שניי, לענגויס דער הרעבליע, זאָלן זיך ניט געווען ארויסזען די שפּיצן פון קוסטעס, װאָלט קיינער אפילע ניט געװוּסט, װוּ איז דאָ ערגעץ דער וועג. דער איינציקער סימען, אז דערבײַ איז א דאָרף, איז געווען דאָס בילן פון הינט, װאָס האָט זיך דערטראָגן פֿון הינטער א זײַט וואלד. עס איז שווער געװוען צו גלייבן, אז עס װעט לאנג ניט געדויערן, װי א שיסערײַ פון ביקסן און קוילנווארפערס װעט אופרודערן דעם ארום. אין אָט דער װיסטער שטילקײַט איז פוּן עפּעס א לאָך ארויסגעקראָכן א האָז און גיך"גיך, װי א קנײַלכל, זיך אװעקגעלאָזט צו דער פּראָסעקע, וועלכע עס האָבן אויסגעבילדעט הויכע, מעכטיקע, הונדערטיאָריקע סאָסנעס מיט סומנע רוישנדיקע קרוינען, װאָס האָבן זיך געצויגן אין מײַרעװ-זײַט פון דער הרעבליע. 98 דער האָז איז געשפּרונגען און געשפּרונגען אינעם טיפן און פרישן שניי, אונטערווארפנ- דיק שווערלעך זײַן הינטערכיילעק, און נאָך אים האָט זיך אוועקגעצויגן א לאנגער שפּור, װי אן אופגעאקערטע מעזשע. מיטאמאַל איז דאָס כײַעלע פארגליווערט געװאָרן, האָט ציטעריק און פלינק א שמאַרע געגעבן מיט דער נאַז אהער-און-אהין, גלײַך עס װאָלט דערשמעקט װוער ווייסט װאָס. א רעגע איז עס אזוי געשטאנען געפּלעפט, ניט באנעמענדיק, פאר װאָס האָט זיך עס דערשראָקן, דערנאָך ראפּטום זיך געגעבן א ריס אין א זײַט און גענומען מאכן פּלײטע אזוי שנעל און פלינק, אז מע האָט בלויז געזען, וי עס פאָכעט מיט די לאנגע אױערן. װײַזט אויס, אז די אָרעמע באשעפעניש האָט זיך פּאַטעט איבערגעשראָקן פאר דעם מאיאָר און דעם קאָמיסאר, וועלכע האָבן איבערגעלאַזט די פּארטיזאנער אין וואלד הינטערן בערגל און זײַנען אליין ארויסגעקומען צו דער הרעבליע, א קוק געבן, װוּ עס איז בעסער צו מאכן די באהעלטעניש. זעלבסטפארשטענדלעך, אז ניט דעם קאַמיסאר און ניט דעם מאיאָר איז איצט געלעגן אינזינען דער האָז, װאָס האָט זיך געלאָזט לויפן פון זיי אין גרויס בעהאָלע און וועלכער װאָלט אין אן אנדער צײַט אָן שום סאַפּעק ארויסגערופן בא זי א אינטערעס, לעכאָלהאפּאָכעס דעם ווילן אָנצושרעקן א ביסל דעם פּאכדן, אזויווי מע איז זיך נויהעג שטענדיק אין אזא פאל. זי זײַנען געווען פארנומען מיט בילכערע זאכן. פון דער אָפּעראציע, וועלכע איז פאָרגעשטאנען, פון דעם, ווזאזוי זי װעט דורכגיין, איז געווען אָפּהענגיק דער װײַטערדיקער קאמף קעגן סוינע, און זי האָבן, נאטירלעך, געװאָלט אלץ װי געהעריק איז באװאָרענען און פארזיכערן, שטייענדיק צוישן די ביימער אזוי, אז קיינער זאָל זיי ניט באמערקן, האָבן ביידע אָנפי- רער איינמאָל און נאָכאמאָל באטראכט די הרעבליע, וועלכע איז געלעגן פאר זיי, באמ:ענדיק זיך צו באשליסן, וויפל אן ערעך קאָן זײַן ביזן צווייטן ברעג וואלד, װוּ עס זעט זיך עפּעס א געבײידע -- עפשער א וועכטער-שטיבל, װאָס מע האָט שוין לאנג פארלאָזט, אָדער א הויז. װאָס עמעץ האָט דאַ באלעבאטיש ניט געײַלט אופגעשטעלט, ארומטעסנדיק א קלאָץ נאָך א קלאַץ, און ווען עס װעט זיך אוועקלייגן א גוטער שליטוועגס, צענעמען עס אף באזונדערע בערווע- נעס און אריבערפירן אהין, װוּהין מע דארף. דאָס אַרט האַט בא ביידן אויסגענומען. עס איז אקוראט געווען דאָס, װאָס מע האָט באדארפט. ניט קעדײַ גאָר צו זוכן עפּעס אנדערס. די הרע- בליע איז געלעגן פאר זיי, װי אף דער דלאָניע. װוּהין אויסצובאהאלטן זיך האַט דער סוינע ניט געהאט. סײַדן ער זאָל אָפּטרעטן צוריק אין וואלד. דאָס איבעריקע איז שוין אָפּהענגיק געווען פון די פארטיזאנער. מע האָט זיך באדארפט גוט פארטײַען אפן בערגל צװוישן די ביי- מער, װוּ זיי זײַנען איצט געשטאנען, צולאַזן צו זיך די מערדער װאָס נעענטער און דערלאג- גען פלוצעם אזא מין קנאק, אז עס זאָל זי פארשפּאַרט זײַן ערגעץ אנטלויפן. דער מאיאַר האָט אופגעהויבן א האנט, א רוף געטאָן צו זיך די פּארטיזאנער. אלע האָבן זיך א לאָז געטאָן צו אים און אָנגעהױבן פארנעמען ערטער, פארמאסקירנדיק זיך מיט װאָס נאָר מעגלעך -= מיט שטיקער קאָרע, מיט צװײַגן, מיט שניי.. לױיטן צייכְן פונעם מאיאָר, וועלכער האַט אכטונג געגעבן דערוף, װיאזוי יעדערער האָט זיך אײַנגעאָרדנט, האָבן זיך אלע באלד אופגעהויבן און שטילערהייט זיך אומגעקערט אהין, װוּ מע איז פרזער געווען. אף דעם אָרט פון דער באהעלטעניש זײַנען איבערגעבליבן בלויז צווייען, זייער זאך איז געװען אכטונג צו געבן אף דער הרעבליע און טאָמער װעלן זיך נאָר באװײַזן די שליטנס, אָנזאָגן, אז מע פאָרט. נאָך עטלעכע פארטיזאנער האַט דער מאיאָר אוועקגעשיקט צום װועג, װאָס האָט געפירט צום הויפטיטראקט דורך דער פּראַסעקע, אז די דײַטשן זאָלן די גרופע ניט ארומגיין פון הינטן. איצט, ווען אלץ, װאָס איז נייטיק געווען צו טאַן, האָט מען באװאָרנט און מע איז גרייט געווען צו דער פאַרשטײענדיקער באגעגעניש מיטן סוינע, איז בלויז איבערגעבליבן, אז די פּאָליצײַען זאָלן זיך באװײַזן מיט די שליטנס. די גאנצע מענזע איז געווען אין זיי. און אויב עמעצער האָט אין אָט דער װײַלע נאַך וועגן עפעס געטראכט, אויסער דעם; איז עס קלאל ניט געווען וועגן דעם, װאָס מע איז הונגעריק אָדער ניט אױסגעשלאַפן. אלע געדאנקען האָבן זיך דעריקער געדרייט ארום די דײַטשן, ארוֹם דער פּאַליצײ -- דער רועך װייסט זי דאָרטן, ווער דאָס װעט זײַ זי זאָלן כאָטש ניט איבערקלערן און ניט אָפּלײגן די רײַזע קיין װילײיקע אף א צווייט מאָל, װאָרעם ווען עס קומט אויס אוועקגיין פונדאנען מיט גאָרניט,. װאָלט עס געווען די הארבסטע שטראָף. מע װאָלט זיך עס קיינמאָל גאַר גיט מויכל געװוען. און דערפילנדיק, וויאזוי ניט נאָר אלע איבעריקע, --- אויך ער אליין וֹערט װאָס װײַטער מיט א דעגע אלץ אומ- געדולדיקער, האָט דער מאיאַר באשלאָסן: קאַלומאן עס איז נאָך דאָ צײַט. זיך דורכריידן מיט די יאטן. ער האָט אלעמען פארזאמלט ארום זיך. 99 -- לאָמיר, כאוויירים, זיך צונויפריידן אָט וועגן װאָס, -- האָט פּיאָטער טראָפימאָװיטש אָנ" געהויבן, זיך צוזעצנדיק אף א ליגנדיקן בוים, װאָס דער װינט האַט, ער װוייסט ווען, ארויס- געריסן מיט די װאָרצלען אזוי, אז אונטער אים האַט זיך געשאפן א הייל, אין וועלכער אייניקע פון די פארטיזאנער האָבן זיך פארקליבן און זײַנען דאָרטן געזעסן און געשטאנען מיט די ביקסן אין די הענט. -- פריער פון אלץ זאָלט איר זיך צוהערן צו מײַן קאָמאנדע. איך װעל אײַך זאָגן, ווען אָנצוהײבן שיסן, שיסט ניט גלאט אין דער וועלט ארײַן. איר װייסט דאָך אז מיר פארמאָגן ניט קיין סאך קוילן און מיר האָבן זיי ניט װוּ צו נעמען. מע דארף די פאשיסטן צולאָזן װאָס נעענטער און געבן אזא מין קלאפּ, אז זי זאָלן ניט וויסן, פונוואנען דאָס קומטי אײַך איז אלץ פארשטענדלעךד -- פארשטענדלעך. נו, װי דעד -- װײַטער: זײַט ניט זשעדנע נאָך שמאטעס אַדער פּראָדוקטן, וועלכע זי קאָנען פירן מיט זיך. דער איקער איז פארניכטן די גאזלאָנים און צונעמען בא זיי דאָס געװער. װער עס איז אָן געװוער, דער האָטֹ איצט א מעגלעכקײַט זיך צו באװאָפּענען. איך גיב אײַך א װאָרט, אז דאָס, װאָס יעדערער פון אײַך װעט זיך דאָביווען פון געװער, װעט עס זײַן זײַנס און קיינעם װועט ניט דערלויבט װוערן דאָס אוועקצונעמען. און דאָס לעצטע: טאָמער מאכט זיך, אז מע פארווונדעט עמעצן און עס װערט א טומל, -- ניט איבערלאָזן דעם פארװוּנדעטן. הײַנט װעסטו העלפן דײַן כאווער און מאָרגן קאָנסטו זיך אליין אויך נייטיקן אין זײַן הילף.. עמעס, זאָג איף? אלע האָבן צוגעשאָקלט: װאָס דען, מע פארשטייט עס אליין ניט! דאָס לעבן האָט שוין באוויזן, אז עס איז בעפיירעש אזוי. װאָס איז דאַ צו ברײַען וועגן דעם, װאָס עס קאָן פארלויפן, װוען מע איז פארװװונדעט, אז בייס מע איז אפילע געזונט, װערט אויך גוט קאלעמוטנע אפן הארצן יעדעס מאָל, ווען מע דערמאַנט זיך, אז מע קאָן איבערבלײבן אליין.. װי שווער דאָס לעבן זאָל ניט זײַן, איז דאָך אלץ ניט שרעקלעך, װוען מע איז צוזאמען מיט אלעמען. דער מאיאָר האָט א בליק געגעבן צוֹם קאָמיסאר. יענער איז געשטאנען צװישן די פּארטי- זאנער און מיט קיין זאך זיך ניט אונטערשיידט פון אלע איבעריקע. ער איז, װי אלע, געװען פארזאָרגט און פול מיט ווארטעניש. ער האָט אים געװאָלט פרעגן, צי װיל ער עפּעס ניט צוד געבן צו דעם, װאָס ער האָט געזאָגט. דער קאָמיסאר האָט אָבער מיט א װוּנק געגעבן צו וויסן, אז ער געפינט ניט פאר נייטיק עס צו טאָן. אלץ, װאָס מע האָט באדארפט, האָט שוין דער מאיאָר געזאָגט, און גלאט אבי ריידן האָט ער ניט ליב געהאט. ער האָט געקלערט וועגן דעם, צי איז לוקאשעוויטש מיט זײַן גרופּע שוין געקומען אפן אָרט. מע האָט מיט לוקאשע- וויטשן אָפּגערעדט, אז ס'איז ניט זײַן זאך זיך פארטשעפּען מיט די פּאָליצײַען, אז אויב ער װועט זי דערזען פּאָרן, זאָל ער זיך מאכן ניט וויסנדיק און זי דורכלאָזן. זײַן זאך איז דעריי קער פארהאלטן יענע, װאָס װעלן זיך לאָזן פונעם גארניזאָן צו הילף די פּאָליצײַען, ווען דאַ װעט זיך עפּעס פארקאַכן. דער קאָמיסאר האָט אָבער געװוּסט, אז לוקאשעוויטש איז א היציי קער און ער איז דעריבער ניט פולקוֹם רויִק געווען. פון א צװײַג האָט זיך אראָפּגעריסן א הויפן שניי. און וייך א פאל געטאָן צו דער ערדי אײינצײַטיק דערמיט איז אינדערלופטן אַנגעוואקסן עפּעס א גערויש. עס האָט זיך ארויסגעוויזן, אז דאָס הודען מאשינעס. און ניט איינעם פון די פארטיזאנער האָט בייסמסע א טיאַכקע געטאָן דאָס הארץ: עס האָט מער ניט געפעלט, אז עס זאָלן איצט פון ערגעץ א שפּאר געבן דײַטשן. אין סטארינקי האָבן גענומען בילן הינט. זאָל דאָס באטײַטן, אז דאָרט האָבן זיך באוויזן די פּאָליצײַען? אן עק, װאָלטן זי שׁוֹין געקומען װאָס גיכער... יפל איז דער שיר צו ווארטן? נאָר ניין, אויך די בילערײַ הערט באלד אוֹף און אפסנש שטעלט זיך אײַן א שטילקײַט, א מאטערני דיקע שטילקײַט, װאָס ציט ארויס דעם קליאָק פון די ביינער. עס װײַזט זיך ארויס, אז כוץ מוט און געוואגטקשט באדארף א פארטיזאנער אויך פארמאָגן אויסערגעויינלעכן געדולד. און קעריי עס זאָל ניט זײַן אזוי אומדערטרעגלעך שער צו ווארטן, פארייכערט עמעצער א ציגאר. דער ציגאר גייט אוועק איבער די הענט. פונעם טראָפן ביטערניש װערט, דוכט זיך, א האָר ווארעמער און פריילעכער אפן הארצן. די הייסע ערשטע מינוט פון דער אויסערגעוויינלעכער ווארטעניש אפן סוינע גייט אָבער דורך. אן אומעט קלײַבט זיך ארײַן אינעם הארצן. די פײַכטקײַט נעמט אלץ מער און מער דורך די אייוורים, דרינגט ארײַן אינעם לײַב דורך די שפּיץ פינגער פון די פיס, כאָטש אין דרויסן איז בעפיירעש ווארעמער געװאָרן און די זון פּרוּווט זיך קלוימערשט אפילע באװײַזן, א בלענד געבנדיק אף א קורצער װײַלע אינעם פרישן, נאָרװאָס ארויסגעפאלענעם שניי. עמעצער קלאפּט שוין א פוס אין א פוס. ווער-ניטיווער הייבט זיך אָן שטילערהייט צו ראנג" לען זיך מיט א כאווער, קעדיי דערווארעמען די פארקליאקנעטע גלידער. אַבער אויך אַט די 100 ראנגלעניש פארמאָגט איצט ניט קיין איבעריקן טאם. דער קאָפּ איז בא אלעמען פארנומען מיט עפּעס אנדערש. ביסלעכװײַז הייבט מען אָן קווענקלען, צי עס װעט הײַנט ביכלאל צו עפּעס דערגיין. ווען מע דערזעט, ענדלעך, לויפן אָנגעבױגענערהייט צװישן די ביימער און מאכן מיט די הענט: ,גיכער! גיכער!" איינעם פון די צוויי, װאָס מע האָט איבערגעלאָזט בא דער הרעבליע, גלייבט מען זיך אליין ניט, אז דאָס פאָרן שוין די, אף וועמען מע האָט די גאנצע צײַט ארויס- געקוקט. אלע שפּרינגען אוף פון די ערטער און לאָזן זיך אויך אָנגעבױגענערהײט לויפן צו דער הרעבליע. עס בלײַבט קוים איבער צײַט צו פארנעמען די ערטער, וועלכע מע האָט פרזער צוגעגרייט, און זיך אָנהײבן צילן אינעם שליטן, װאָס מע דערזעט ארויסקומען פון צווישן די ביימער אפן ברעג וואלד. פון דער רעגע אַן זײַנען אלעמענס אויגן צוגעשמידט צום שליטן, און עפשער ניט אזוי צום שליטן, װי צו דעם װעג, מיט וועלכן מע דערווארט דעם איבעריקן טראנספּאָרט. פאר גרויס אופרעגונג װערט אייניקע באלד הייס און מע צעשפּיליעט אף זיך די פּעלצלעך, עס איז ניט אײַנצוהאלטן דעם אימפעט, מיט וועלכן די פינגער צוען זיך צום צינגל פון דער ביקס, פונעם אומגעהייערן אומגעדולד ציטערן די הענט. אָט נאָך א װײַלע און פונעם וואלד װעלן, איינער נאָכן אנדערן, ארויסקומען די פּאָליצײַען און די דײַטשן, מיט דער וואלקע שווערגע- לאָדענע פורן. מע שטעלט זיך עס שוין פאָר אזוי בוילעט, אז באלד הייבט זיך אויך אָן צו דאכטן, אז מע הערט, װי די שליטגס סקריפּען איבערן שניי, װי עס פירשקען די פערד. אָט איז שוין דער שליטן ארויסגעקומען פון צוישן די ביימער, האָט דורכגעמאכט דאָס שטיקל מעהאלעך, װאָס צווישן דעם וואלד און דער הרעבליע. מער קיין שליטגס זעט מען ניט. מע זעט אויך ניט קיינעם פון די, וועלכע דארפן זי באגלייטן. און די פּארטיזאנער װערן בייז, הייבן זיך אָן צו זידלען. אן אומגליק זאָל טרעפן די מערדער! װאַס זאמען זיי זיך אזוי? זאָל זײַן, אז זי זײַנען קלאל ניט קיין גרויסע באלאָנים צו שלעפּן זיך קיין װוילייקע מיט אזא שווערן, פארווייטן װעגז צי עפשער האָבן זי שוין עפּעס דערשמעקט און בעקיוון ארויס- געשיקט פאָרויס אָט דעם שליטן!.. ויבאלד אזוי, אויב דאָ גייט אין דעם, װער װועמען װעט איבערכיטרעווען, זײַנען שוין די פּארטיזאנער אויך ניט אַן קעפּ. װעלן זי גראָד דורכלאָזן די פור, קעדיי זען, װאָס װײַטער װעט זײַן. זאָל זי זיך גיין, װי זי גייט, עלעהיי זי פארשטייען שוין גאָרניט. איבעריקנס זײַנען זײ עס גערן צו טאַן דערפאר, װײַל װעדליק עס דוכט זיך זי אויס. האָבן די פּאָליצײַען געצװווּנגען עמעצן פוֹן דאָרף דורכפאָרן זיך מיט דעם דאָזיקן וועג, װײַזט זיך אָבער ארויס, אז די דאָזיקע סװאָרע איז אויך ניט קיין סװאָרע, װאָרעם, ניט דערפאַרנדיק א ביסל צו דער הרעבליע, פארקערעוועט דער פּױער אף רעכטס און, ניאָקענדיק גאנץ היימישלעך אף זײַן פערדל און אונטערהוסטנדיק, לאָזט ער זיך פאמעלעך אוועק פאזע דעם ברעג וואלד און הייבט זיך אָן צו דערװײַטערן. גיכער פון אלץ דארף עס מאשמאָעס זײַן ניט אנדערש װי עפּעס א מעשוגענער פּױער, וועלכער האַט אין אזא מין צײַט געוואגט צו לאָזן זיך נאָך א ביסל האָלץ אָדער נאָך א זשמעניע היי, װאָס ער האָט זומער-צײַט ערגעץ פארגרייט אין וואלד. דער פּױער פארט זיך אוועק, ניט פילנדיק אפילע, װאָס אים האָט דאָ נאָרװאָס געדראָעט און װי נאָענט ער איז געווען פונעם טויט. איצט פארשטייען שוין די פּארטיזאנער לאכלוטן גאָרניט. װי מע ליגט זיך אזוי אפן שניי מיטן געװוער אין די הענט, דרייט אויס איינער און א צווייטער דעם קאָפּ צום מאיאָר, וועלכער שטייט דערבײ הינטער א בוים און נעמט אויך, װי אלע, זײַנע אויגן ניט אראָפּ פון דער הרע- בליע, דער מאיאָר לייגט צו די פינגער צו די ליפּן, הייסט מאכן א שװײַג. די פארטיזאנער רירן זיך ניט פונעם אָרט. שװײַגנדיקערהײט קוקן אלע נאָך, ווזאזוי די פור פארשווינדט. נאָך א װײַלע, און עס װעט פון איר קיין סימען ניט איבערבלניבן. עס איז קיין אנדער בריירע ניט פאראן, וי ליגן אפן שניי און געדולדיק ווארטן. וויפל מאָל דער מאיאַר האָט דערנאָך זיך ניט געבראַכן דעם קאַפּ. האָט ער פאר זיך ניט געקאָנט קלאָר מאכן, מיט װאָס האָבן זי דאַ געהאט צו טאָן, -- מיט עפעס א שפיצל פונעם סוינע, וועלכער האָט זיך באמיט אָפּטעמפן די וואכזאמקײַט פון די פארטיזאנער, אָדער מיט א פּאָשעטן צופאל, ועלכער האָט אין א געוויסער מאָס מיטגעהאַלפן אָפּצוּווענדן די אופמערק- זאמקײט פון דעם איקער און געבראכט דערצו, אז ווען די פּאַליצײַען מיט די שליטנס האָבן זיך באוויזן פונעם וואלד, איז עס געווען פאר אלעמען א ביסל אומגעריכט. די שליטנס זײַנען ארויסגעקומען פונעם וואלד ניט אין דעם אָרט, פונוואנען מע האָט זי דערווארט, נאָר עטװאָס לינקער. נאָך אייניקע שליטנס זײַנען נאָכגעגאנגען בעהיימעס און אומרוק געמוקעט, וי זי װאָלטן געפילט, אין װאָס פאר א מיעסע הענט זי זײַנען ארײַנגע- 101 פאלן. דערבלי האָבן מיט די ביקסן אף די אקסל געשפאנט די פּאַליצײַען. אויסער די פּאָליצײַען אין די שווארצע שינעלן, וועלכע האָבן זיך נאָך בוילעטער אויסגעטיילט אפן בלאנקענדיקן פרישן שניי, זײַנען, רייטנדיק אף פערד, געפאָרן עטלעכע דײַטשן און צווישן זיי נארוסעוויטש, וועמען בוהײַ האָט, ליגנדיק אין דער באהעלטעניש, באלך דערקענט. ער האָט זיך שוין מער ניט געקאָנט באהערשן און האָט שטילערהייט א זאָג געטאַן צום מאיאָר: -- אָזאָ איז ער, דער פּאסקודניאק... דער, װאָס אפן װײַסן פערד, אין דער קובאנקע. די שליטנס זײַנען צוגעקומען אלץ נעענטער און נעענטער. מע האָט שוין געהערט, װי די פּאָליצײַען ריידן זיך דורך צװישן זיך, און געווען איז אזוי, װי עס טרעפט זיך אין כאָלעם, בייס מע זעט עפּעס שרעקלעכס -- מע װיל מאכן א גוואלד, רופן צו הילף, נאָר אלץ איז אינעם מענטשן געהאמעוועט פאר איימע, מע קאָן זיך קיין ריר ניט געבן מיט קיין אייווער. עס איז שווער געווען צו זאָגן, װאָס אזעלכעס האָט אין דער רעגע אמשארפסטן באהערשט די פּארטיזאנער, וועלכע זײַנען מיט א פארהאלטענעם אָטעם געלעגן אף זייערע ערטער און געד קוקט, װי די פּאָליצײַען מיט די דײַטשן דערנעענטערן זיך.-- א שרעק פאר דעם, װאָס װאָלט געווען, ווען זי פאלן ארײַן אין די באנדיטישע הענט, אָדער א ווילדע פײַנטשאפט, אן אויסער- געוויינלעכער האס דערפאר, װאָס זי קאַנען טייקעף ניט אופהייבן א שיסערט, װי זי האָט זיך געװאָלט. עס זײַנען אָנגעקומען אזוינע מינוטן, אז מע האָט בעפיירעש באדארפט זײַן פון אײַזן קעדיי ניט אויסצושיסן פאר דער צײַט. עמעצער פון די פארטיזאנער האָט דעם שווערן פּרוּו דאָך ניט אויסגעהאלטן. עס האָט זיך אין אים דערוועקט אן אומגעדולדיקער, הייסער פארלאנג צו שנײַדן פון די סאָנים שטיקער פאר אלץ, װאָס זי האָבן אָפּגעטאָן אף דער װעלט, און ער האָט אױסגעשאָסן עפשער מיט א רעגע פריער, איידער דער מאיאָר האָט באוויזן א געשריי צו טאָן ;פּײַער!", און אליין אויך גענומען שיסן פונעם מאוזער. ביים דעם דאָזיקן קנאל, אין וועלכן עס האַט זיך צוזאמענגעגאָסן א שיסערײַ פון עטלעכע צענדליק ביקסן און צוויי האנט-קוילנווארפערס; האַט קיינער געוויס ניט באמערקט, װי עמע- צער האָטׂ אױסגעשאָסן פאר דער צײַט. און, בעעמעס געזאָגט, איז שוין אפילע אלציינס געווען, צי מע האָט א ביסל פּריער אױסגעשאָסן אָדער שפּעטער. דער איקער איז געװען: דערלאנגען אזוי, װי מע דארף. דער. מאיאָר האָט װידער גענומען קאָמאנדעווען, מע זאָל געבן פּײַער. אף דער הרעבליע איז געװאָרן א בעהאָלע- דעם ערשטן קלאפּ האָבן געכאפּט די פּאָליצײַען; וועלכע זײַנען געגאנגען בא די פאָד דערשטע שליטנס, מיט אן איימעדיקן געשריי, וי פארן טויט, זײַנען עטלעכע פון זיי אומגע- פאלן, ניט באװײַזנדיק אפילע אראָפּצוכאפּן פון זיך די ביקסן און אויסשיסן. דערזען, װאָס עס איז געשען,. האָבן זיך די איבעריקע א לאָז געגעבן אף צוריק. פאר שרעק האָט א פערד זיך א װאָרף געטאָן אין א זײַט, זיך פארטשעפעט אין א צווייטן שליטן מיט טװוּע און אים איבערי געקערט. די פּאָליצײַען האָבן גענומען שפּרינגען איבער די זעק. אויך די רײַטער האָבן אלץ איבערגעלאָזט. זיי האָבן שנעל, שלאַגנדיק די פערד, אויסגעקערעװועט אף צוריק, און ערשט דעמלט, וען זי האָבן זיך ארײַנגעכאפט אין וואלד, אונטער דער שוץ פון די ביימער, גענוי מען פון דאָרטן ענטפערן מיט א שיסערלל. אינעם געהילך פון דער שיסער, אינעם קוויטשען פון די כאזיירים, האָט זיך ארײַנגעריסן דאָס מוקען פון א בעהיימע, װאָס האָט זיך אָפּגעריסן פון דער שטריק און פארקראַכן אין דער בלאָטע, געבליבן דאָרט שטעקן ניט אהער אוּן ניט אֹהין. באפליגלט פונעם ערשטן דערפּאָלג, דערפון, װאָס מע האָט דערזען, ווואזוי די פאשיסטן אנטלויפן, האָבן די פּארטיזאנער אַנגעהױבן פײַפן און שרײַען: -- דערלאנגט, יאטן! -- שטיקער שנײַדט פון זייז עמעצער פון די פּארטיזאנער איז ארײַן אין גרויס קוראזש און האָט געװאָרפן א גראנאטע, כאָטש דאָס איז בעפיירעש געווען איבעריק. די גראנאטע האָט סנװיסײַ ניט דערגרייכט צו די אין וועמען זי איז געווען געצילט. א הילך האָט דאָך געגעבן מוירעדיק. מע האָט דעם אופרײַס געקאָנט דערהערן אפילע אין דאָרף. און דערפון האָבן אלע שטארק האנאָע געהאט. עס האָט זיך געװאָלט, אז די גאנצע וועלט זאָל הערן, װי מע שלאָגט די פאשיסטן. ניט קאָנענדיק דערלאנגען די, וועלכע האָבן זיך באוויזן ארײַנצוכאפּן אין וואלד, האָבן די פארטיזאנער אריבערגעטראָגן דאָס פּײַער אף יענע פּאָליצלַען; װאָס זײַנען פארװוּנדעט געװאָרן אָדער זײַנען פּאָשעט פאר שרעק אומגעפאלן און האָבן ליגנדיק אף דער ערד גענומען צוביסלעכּװײַז ארויסבאװײַזן סימאָנים פון לעבן, -- פּױזען; שיסן. עס איז געװאָרן א געיעג נאָך יעדן איינציקן באזונדער. 109 א גרויסע פרייד איז געווען צו זען, װיאזוי די פּאַליצײַען לויפן איבער פון בוים צו בוים און האָבן מוירע ארויסצוגיין פונעם וואלד. די פּארטיזאנער האָבן אָבער פארשטאנען, אז דער- װײַל האָבן זי ערשט באוויזן אָפּצוטאָן א האלבע ארבעט. מע האָט, װי לעבן אף דער וועלט, געמוזט ארומגיין די פּאַליצײַען פון א זײַט און ארויסיאָגן זי פונעם וואלד. מע האָט עס בא- דארפט טאָן באלד, ניט פאטערנדיק קיין איבעריקע צײַט און ניט ווארטנדיק, ביזוואנען די פארעטער װעלן קומען צו"זיך. אָט אין דער דאָזיקער רעגע, װען עס איז ניט לײַכט געווען צו באשליסן, ווזאזוי װעלן זיך די געשעענישן אנטוויקלען װײַטער און װאָס. אשטייגער, קלערט צו טאָן דער מאיאָר, האָט זיך איבער די הויכע סאַסנעס, אונטער וועלכע עס זײַנען געלעגן די פּארטיזאנער, דורכגעטראָגן א קלאנג, װי מע װאָלט צעשאָטן שרויט. אינעם ארומיקן טומל איז דאָך ניט לײַכט געווען פאנאנדערצוקלײיבן זיך, פונוואנען נעמט זיך דער דאָזיקער קלאנג און װאָס דאָס באטײַט. אלעמענס אופמערקזאמקײַט איז דעריקער געווען צוגעשמידט צו דעם, װאָס עס איז פאָרגע- קומען אף דער הרעבליע. די פרייד פונעם ערשטן דערפאָלג האָט אײַנגעשלעפערט, צוגעטויבט דאָס געפיל פון וואכזאמקײַט. דעם גרעסטן טייל פון די פּארטיזאנער האָט זיך אויסגעוויזן, אז דאָס הילכט אזוי אי- דערלופטן דער אָפּקלאנג פון דער אייגענער שיסערײי, דער גרילצנדיקער קלאנג איז דאָך ניט פארשווונדן געװאָרן אויך דעמלט, װען דער מאיאָר האָט באפוילן אופהערן שיסן. אלע האָבן דײַטלעך דערהערט, װי הינטער זײי, דאָרט, װוּ ס'איז געלעגן דער הויפּטיטראקט, שיסט מען פון שװוערע קוילנווארפערס, דער קאָמיסאר איז צוגעלאָפן. ער האָט דעם מאיאַר גאַרנישט ניט געזאָגט. אין זײַנע אויגן איז געווען איין פראגע: צי האָט עמעצער פון דער באפעלקערונג ניט איבערגעגעבן װוּהין מע דארף, אז פּארטיזאנער זײַנען געקומען אהער. אינעם זעלבן אױיגנבליק, װאָס דער קאָמיסאר האָט אזוי א טראכט געגעבן, האָט מען דערזען לויפן די צוויי פארטיזאנער, וועלכע האָבן באוואכט דעם וועג. און דערפילנדיק. אז דערמיט האָט זיך דאָס מאָל די אָפּעראציע פארענדיקט און ער קאַן דאַ גאָרניט מאכן, אז דער אײינציקער אויסוועג איז איצט, אויב ער וויל ניט. מע זאָל זי דאַ ארומרינגלען, אָפּטרעטן, און װאָס גיכער מע װעט עס טאַן אלץ גלײַכער װעט זײַן, האַט דער מאיאָר טייקעף אלעמען אופגעהויבן פון די ערטער. עס האָט לאנג ניט געדויערט און אפן בערגל, װוּ מע איז נאָרװאָס געלעגן, איז קיינער ניש איבערגעבליבן. עס האָט זיך:בלויז געהערט, וי עס טרישטשעט דער וואלד אין יענער זײַט, װויהין אלע זײַנען פארשווונדן. לויפנדיק האָט מען געהערט די שיסערײַ פון שווערע קוילנווארפערס. די שיסערש האָט זי אָט דערגעעגטערט, אָט דערװײַטערט. װוער דאָס שיסט, צי דאָס זײַנען וירקלעך פאנצערד מאשינעס, וי די צוויי פארטיזאנער האָבן געמאָלדן, אָדער עמעצער אנדערש, אין דעם האָט מען איצט זיך ניט געקאָנט פאנאנדערקלײַבן -- עס איז פּאַשעט ניט געווען קיין צעַט דערוף עס האָט אויך קיינער ניט פארשטאנען, פונוואנען עס האָבן זיך פּלוצעם גענומען אהער די מאשינעס -- צי איז דאָס ניט מער װי א צופאל, אָדער מע האָט זי ספּעצ;על אונטערגעהיט, ערשט דאן, װען עס איז אויסגעקומען איבערגיין פון איין וואלד-מאסיוו אין דעם אנדערן און ווען מע האָט באדאָרפט איבערלויפן א שטיק פרײַ פעלד, פונוואנען עס האָט זיך גוט געזען דער טראקט, האָט מען דערזען א פאנצער-מאשין, ניט קיין צװויי; נאָר איין פאנצער-מאשין. איבער דעם טיפן שניי האָט די מאשין ניט געקאָנט צוקומען צו די פארטיזאנער. דערזען װי זיי גײען איינער נאָכן אנדערן, האָט זי זיך אַפּגעשטעלט און פון עטלעכע קוילנווארפער גענומען זי שטארק באשיסן. איצט, וויבאלד עס איז קלאָר געװאָרן, אז דאָס מאָל האָט זיך די אָפּעראציע אף דעם פא- רענדיקט, איז שוין קלאל מער ניט נייטיק געווען זיך אויסצובאהאלטן. מע האָט מער ניט געלייגט קיין שום אכט אפן טומל, אף די שפּורן, װאָס מע האַט נאַך זיך איבערגעלאָזט אינעם שניי. און כאָטש עס איז אויסגעקומען זיך אומצוקערן אין לאגער מיט גאָרניט און אפן הארצן איז ניט איבעריקס פריילעך געווען, פונדעסטוועגן האָבן זיך אלע דערפילט א סאך פּרײַער. ווער-ניט-ווער האָט אפילע געפּרוּווט דראָען פונדערװײַטן צו דער פאנצער-מאשין מיטן פויסט, װי איינער זאָגט: ,ווארט נאָר! ס'איז ניט דאָס לעצטע מאָל, װאָס מיר טרעפן זיך מיט דיר. װעסט נאָך האָבּן א װיסטן סאָף!" עמעס, דער מאיאָר האָט ניט ליב געהאט קיין פוסטע בארי- מערײ, ער האַט געהאלטן, אז אויך איצט דארף מען זײַן זייער און זייער פאָרזיכטיק. ער האָט אלעמען געצווונגען דורכצומאכן א געויסן מעהאלעך מיט די פענעמער אויסגעדרייט אף צוריק און מיט די פּלײצעס פאָרויס, קעדיי אָפּנארן די, וועלכע װעלן פּרוּוון זיך לאָזן נאָך זיי, סײַװיסײַ האָט זיך דאָך געפילט, אז דאָס אלץ איז שוין ניט אזוי נייטיק. 108 די גאנצע צײַט איז מען געגאנגען מיטן ברעג וואלד, װוּהין די דײַטשן האָבן ניט ליב צו קריכּן. אזוי איז מען ארויסגעקומען צו עפעס א דערפל און דאָ באשלאָסן איבערכאפן דעם אָטעם. אויסער דעם, װאָס פון נעכטן אפדערנאכט אָן האָט קיינער גאַרנישט ניט געהאט אין מויל, האָט מען אויך באדארפט זיך דערוויסן, צי מעג מען גיין װײַטער. דער מאיאָר האָט באלד ארויסגעשיקט מענטשן אין עטלעכע ריכטונגען, קעדיי פאר דער צײַט, װאָס מע װעט זײַן אין דאָרף, זיך גענוי דערוויסן, װוּ מע האלט אין דער וועלט. די אויסשפּירער זײַנען אוועקגעגאנגען און האָבן זיך צוריק אומגעקערט פריער איידער מע האָט זי דערווארט; אין א ריי דערפער האָבן זיך באוויזן דײַטשן. װאָס האָט זי פּלוצעם אהין געבראכט, האָט קיינער ניט געקאַנט זאָגן. דער מאיאָר איז געווען אין פארלעגנהײט. לוט אלע האשאָרעס איז אויסגעקומען, אז מע האָט שוין באוויזן איבערגעבן אויך װײַטער וועגן דעם, אז פארטיזאנער באוועגן זיך און מע וֶועט זי פריער אָדער שפּעטער ערגעץ אונד טערהיטן. עס האָט זיך קלאל ניט געגלייבט, אז נאָך דעם װי מע האָט זיי באשאָסן פון דער פּאני צער-מאשין זאָל מען זיך אָפּזאָגן זי װײַטער צו פארפאָלגן און לאָזן פרײַ אוועקגיין אהין, וווהין זי דארפן. לױט א ריי טײַמים האָט דער מאיאַר אויסגעפונען, אז גלײַכער פון אלץ װאָלט געווען, מע זאָל באצײַטנס אוועק פונדאנען, װי װײַט עס איז נאָר מעגלעך. זאָל דאָס אלץ געווען פאָרקומען באנאכט, װאָלט דער מאיאָר קיין סאך ניט איבערגע- טראכט און אזוי טאקע געטאָן. זיך לאָזן אָבער איצט ערגעץ גיין, בייס עס איז גרויסער טאַג, ווען אומעטום זײַנען מענטשן, װאָלט געווען אן אומזין. איין אויסוועג איז געווען: זיך פאר- קלײַבן ערגעץ אין א שטיל ערטל און איבערזיצן דאָרטן, ביזוואנען עס װעט ניט ווערן פינצטער און מע וועט קאָנען לאָזז זיך װײַטער גיין. דער דאָזיקער פלאן האָט אויסגעזען צו זײַן דער סאמע רעאלער אויך דערפאר, װײַל אלע זײַנען געווען זייער מיד. דער אומרו, װאָס איז זיי די גאנצע צײַט נאַכגעגאנגען פוסיטריט, דאָס, װאָס מע האָט דורכגעלעבט בייס דער זאסאדע,--אלץ האָט זיך איצט געלאָזט פילן, און איידער זיך לאָזן גײין װײַטער, האָט מען זיך פּאַשעט געמוזט א ביסל אויסרוען. דער מאיאַר האָט זיך געהאלטן אן אייצע מיטן קאָמיסאר און, ניט אָפּלײגנדיק עס אף לאנג, האָט מען באשטימט זוכן אן אנדער אָרט. מע איז ארומגעגאנגען עטװאָס דאָס דערפל, אז קיינער זאָל זיך ניט אָנשטױסן, װוּהין מע איז אוועקגעגאנגען. דערנאָך איז מען צוגעקומען צום זעלבן טײַך, װעלכן מע איז בא דער נאכט דורכגעגאנגען. דאָס מאָל האָט מען אָבער אויסגעמיטן דעם באקאנטן װעג. מע איז פארבײַגעגאנגען די וואסערמיל, איבערגעלאָזט הינטער זיך אויך דעם סמאָלעקורנעם זאװאָד, און ערשט דעמלט, ווען מע האָט זיך שטילערהייט אריבערגעקליבן מיט א שיפל אפן צווייטן ברעג, איז מען ארײַנגעקומען אין ניט קיין גרויסן וועלדל, װאָס האָט זיך געפונען ניט װײַט פון דער בריק, און דאָ, וו קיינעם האָט גאָרניט געקענט אײַנפאלן צו זוכן פּארטיזאנער, האָט מען באשלאָסן איבערזײַן דעם טאָג. אינדערעמעסן איז דָאָס ניט געווען דאָס פאסיקסטע אַרט, װױּ מע זאָל געווען זײַן גאָר רווק. קיין אנדער אויסוואל איז אָבער ניט געווען. אוועקגעשטעלט א וואך, װאָס זאָל אכטונג געבן, װוען די איבעריקע װעלן אָפּרוען, האָט מען הינטער די שטאבעלן האָלץ, װאָס זײַנען דאָ געשטאנען, פארגרייט פון זומער אָן, אײַנגעטראַטן דעם שניי און געמאכט א געלעגער פון יעלןדלאפקעס. פארשפּרייט דאָס דאָזיקע העסעבעט מיט עטלעכע פעלצלעך, האָט מען זיך, אויסגעלייגט, פעסט זיך צוגעדריקט איינער צום אנדערן. קיין בעסערן געלעגער האָט מען זיך, כלעבן, גאָר אפילע ניט געװוּנטשן. קורץ איז א װינטערדיקער טאָג, בייס מע געפינט זיך אין דער ווארעם בא זיך אין דער היים, מיטן װײַב און מיט די קינדער. גאנץ אנדערש האָט עס אויסגעזען דאָ, װען עס איז אויסגעקומען צו ליגן האלב-הונגעריק אין דרויסן. דאָס, װאָס מע האָט איבערגעכאפט אפדער- גיך, בייס מע איז געווען אינעם דערפל, האָט קיין זעט ניט געבראכט. אפן ליידיקן מאָגן האָט ניט אלעמען גענומען דער שלאָף. שווער איז אויך געווען אײַנליגן דערפאר, װײַל מע האָט געװוּסט, אז דערבש געפינט זיך דער סוינע און יעדע קלײניקײַט קאַן זיי אויסגעבן. פון דעם אלעמען האָט זיך די צײַט געצויגן, וי פון פּעך, עס האָט זיך געדוכט, אז דער טאָג װעט זיך גאָר קײינמאָל ניט ענדיקן. און דאָך זײַנען די אלע יעסורים קלאל גאָרניט ווערט געווען אין פארגלײַך דערמיט, װאָס מע האָט איבערגעלעבט, בייס מע האָט דערהערט, וי מיט דער בריק באוועגן זיך מאשינעס און מע האָט באדארפט ליגן און שװײַגן, זיך מאכן, אז מע הערט גאָרניט. דער געדאנק, אז מע פארמאָגט מיט זיך עטלעכע מינעס און מע קאַן זיי ניט אָנװענדן, ניט אונטערלייגן 104 ערגעץ אפן ועג אזוי, אז עס זאָלן ארופליען אין דער לופט די מאשינעס צוזאמען מיט די, װאָס פאָרן אף זיי, -- דער דאָזיקער געדאנק האָט אלעמען פארומערט דאָס לעבן. עטלעכע מאָל אין מעשעך פון טאָג האָט די וואך אלעמען אופגעוועקט: דאָ האָט נאָענט אָנגעהױבן בוקסעווען א מאשין און מע האַט געהאט א כשאד, אז דאָס פאָרט מען צו די שטאבעלן האָלץ, הינטער וועלכע מע איז געלעגן, און דאָ האָט זיך פארבלי געשלעפּט ערגעץ א פּױער מיט א בעהיימע אוֹן מע האָט ניט געדארפט, אז ער זאָל זי דערזען. דער טאָג איז דורך אזוי ניט רווק, אז מע האָט שוין געטרוימט וועגן דער מינוט, ווען מע װעט זיך סאַפקאָל- סאָף אופהייבן און אוועקגיין פונדאנען. זייער ניט צופרידן איז געווען אויך דער מאיאָר אליין. ער האָט שארפער פון אלעמען געליטן דערפון, װאָס די אָפּעראציע האָט זיך ניט אײַנגעגעבן. פּיאָטער טראָפימאָװיטש האָט פארשטאנען, אז ער מיט זײַן גרופּע קאָן זיך פאר קיין פאל ניט פארגלײַכן צו קיין רעגולערן ארמייישן טייל אוֹן אז קיינער װעט פון אים ניט פאָדערן, ער זאָל דאָ פירן א לאנג-דויערנדיקע שלאכט, אזוי װי דאָס װערט געטאָן אפן פראַנט. ער האָט געװוּסט, אז איין זאך איז א רעגולערער טייל און גאָר אן אנדער זאך זײַנען זײ, די, װאָס זײַנען איבערגעבליבן אף די אַקופּירטע ערטער. איז דען אינעם קאמף פון די פארטיזאנער ניט דעריקער די פּלוצעמדיקײַט, מיט וועלכער עס גיט זיך זיי אײַן באפאלן דעם סוינע, א צופ געבן אים, װען ער דערווארט עס ניט, אָנווארפֿן אף אים אן איימע און דערנאָך װי א װינט נעלעם װערן, פארשווינדן, קעדיי ערגעץ אין א צווייט אָרט ווידער ארויסשווימען אף דער העלער שײַן און אפסנטי דאָס זעלבע איבערכאזערן. און פונדעסטוועגן, ניט געקוקט דערוף, װאָס ער האָט עס אלץ זייער גוט געװוּסט, האָט דער מאיאָר שטארק געליטן. און יפל ער האָט זיך ניט אײַנגערעדט, אז אין דעם, װאָס די אָפּעראציע איז ניט געלונגען, איז קיינער ניט שולדיק, אז דאָס איז בלויז א פּױעל-יויצע פונעם לעבן, וועלכן זי קומט אויס צו פירן, האָט עס אים ניט געהאַלפן. עס אין שער געווען צו מאסקים זײַן דערמיט, װאָס די פֿאָליצײַען האָבן געליטן א נישטיקן פארלוסט און נארוסעוויטש וװועט זיך איצט קאַנען בארימען, אז ער מיט זײַנע פּאָליצײַען האָבן א קוועטש געטאָן די פּארטיזאנער. עס איז אים פּריקרע געווען דער געדאנק, אז אים װעט אויסקומען זיך פארענטפערן פאר לוקאשעוויטשן, פארװאָס עס האָט זיך ניט באקומען אזוי. װי זי האָבן זיך פאָרגעשטעלט., געפינענדיק זיך איצט צוזאמען מיט אלע פּארטיזאנער איגעם וועלדל, ניט װײַט פון דער בריק, און הערנדיק דאָס הודען פון די פארבײפאָרנדיקע מאשינעס, איז דעם מאיאָר צוגע- קומען נײַע זאָרגן: עס האָט אים געקימערט דאָס, װאָס אין די ארומיקע דערפער האָבן זיך גענומען זאמלען דײַטשן. שוין זשע קלײַבן זיך די דײַטשן פארלויפן זיי דעם וועג? און פאר אים איז אופגעקומען א פראגע, צי טוט ער גוט, װאָס זי זיצן דאָ, צי װאָלט ניט בעסער געווען, ווען אין דער זעלבער צײַט, װאָס די דײַטשן גרייטן עפּעס, זאָל ער גאָר ארויסשיקן ניט קיין גרויסע גרופּע אונטערלייגן ערגעץ אפן וועג עטלעכע מינעס... צי װאָלט ער דערמיט פארהאלטן דעם סוינע, איז שווער צו זאָגן, נאָר א ביסל צאָרעס װאָלט מען דאָך אים דערמיט פארשאפט.. ווען עס קומט אום א גרופּע דײַטשן, װאָלט עס אליין און פאר זיך שוין געווען א זאך. מע װאָלט מיט א גרינגער הארץ זיך געקאַָנט אומקערן אין לאגער, לעכאָלהאפּאָכעס ניט מיט קיין ליידיקע הענט. ער האָט דאָך דעם דאָזיקן געדאנק באלד אָפּגעװאָרפן. שיקן מענטשן אינמיטן העלן טאָג אונטערלייגן א מינע װאָלט געהייסן שיקן זי אף א זיכערן טױט, און אף דעם האָט ער זיך ניט געקאָנט באשליסן. עס איז נייטיק געווען צוטראכטן עפּעס אנדערש, ניט דערלאָזן די דײַטשן זיך אריבער- קלײַבן איבערן טײַך און ארײַנדרינגען אין דעם ראיאָן, װוּ עס האָט זיך געפונען דער פאר- טיזאנישער לאגער. און דאן איז דעם מאיאָר אײַנגעפאלן, אז ווען אים גיט זיך אײַן אופרײַסן אָדער פארברענען די בריק, װאָלט מען בעסערס זיך ניט דארפן ווינטשן. מע װאָלט דערמיט אופגעטאָן עטלעכע זאכן פאראמאָל: ערשטנס, װאָלט מען געשטערט די דײַטשן צו פארפאָלגן זיי, און, צווייטנס, -- עפשער דאָס סאמע װיכטיקסטע, --װאָלט דאן אף לאנג איבערגעריסן געװאָרן דער פארקער צווישן װילייקע, װוּ עס געפינט זיך די געגנטלעכע מאכט, מיט די גארניזאָנען פון די שטעטלעך, פונוואנען עס װערן ארויסגעשיקט שטראָף-עקספעדיציעס קעגן די פארטיזאנער. אויב אים האָט איצט נאָך עפּעס באומרונקט און געצוווּנגען זיך צו פארטראכטן, איז עס געווען בלויז דאָס. װאָס די בריק איז געווען באוואכט, און כוץ דעם האָט זיך אינעם געווע- זענעם פריצישן מאיאָנטעק פון סערוויטשי געפונען א פּאַליצײישער באטאליאָן. און דאָך האָט דער מאיאָר באשלאָסן ניט אוועקגיין פונדאנען, ביז מע װעט ניט כאָרעו 108 מאכן די בריק. ער האָט װעגן זײַן פּלאן אויך צו װיסן געגעבן דעם קאָמיסאר. יענער האָט אים אונטערגעהאלטן. עס איז בלויז ניט אינגאנצן קלאָר געווען, וולאזוי מע פארווירקלעכט דעם פארטראכט, די בריק איז א הילצערנע. זיך פארלאָזן אף דעם, אז קעדיי זי אופּרײַסן זאָל גענוג זײַן איין מינע, האָט מען ניט געקאָנט. מע האָט געמוזט האָבן ברענשטאָף, לעכאָלי האפּאָכעס עטלעכע פורן שטרוי. שטײַף צוגעטוליעט איינער צום אנדערן, זײַנען געשלאָפן די פארטיזאנער אף דער ערד, און זיי, דער מאיאָר מיטן קאַמיסאר, זײַנען געזעסן הינטער די שטאבעלן האָלץ און האָבן זיך געייצעט, ולאזוי בעסער אלץ דורכצופירן. אזוי זײַנען זי געזעסן ביז די זון האָט גענומען פארגיין, די מאשינעס האָבן אופגעהערט צו פאָרן, און אף דער בריק איז שטיל געװאָרן. דעמלט האָט זיך דער מאיאָר אופגעהויבן און א זאָג געגעבן צום קאָמיסאר: -- מע דארף זיך דורכגיין אף דעם סמאָלעקורנעם זאװאָדל. עפשער איז דאָרט פאראן װאָסיניט-איז פון ברענשטאָף. מע דארף אויך דעביווען שטרוי. -- און ער האָט באפוילן אופ- וועקן עטלעכע פּארטיזאנער. עס פלאמט דער הימל אינעם אָפּשײַן פונעם פײַער, װאָס האָט אלץ מער און מער ארומ- געכאפּט די בריק. מיט א רויטער, רוגזעדיקער שײַן איז אויך באגאָסן דער ברעג וואלד, פונד וואנען די פארטיזאנער זײַנען ארויסגעקומען, שטילערהייט אראָפּגענומען די וואך און זיך גענוד מען פאר זייער ארבעט. שטיקער ברעטער פּליען, ברענענדיק אין דער לופט. עס קנאקט און טרישטשעט דאָס פּײַער. א װוּנדערלעכער פייערווערק האַט זיך אָנגעצונדן אין דער נאכט. עס איז ליכטיק; װי באטאָג. אזוי, אז אין דעם פּאַליצײַנשן באטאליאָן האָט מען געוויס דערזען, אז עס ברענט די בריק. דאָרט האָט זיך פארפרי אופגעהויבן א שיסערײַ. עס װעט לאנג ניט דויערן,. און די פּאַליצײַען װעלן קומען אהער. נאָר די פארטיזאנער ארט עס איצט ניט. זי האָבן. זייער זאך אָפּגעטאָן, די בריק ברענט, און ביזוואנען די פּאַליצײַען װועלן זיך אריבערי קלײַבן איבערן טײַך, װעלן זי שוין זײַן װײַט. זי זעצן זיך אוועק אף די פורלעך, מיט וועלכע מע האָט געבראכט צו פירן צו דער בריק ברענשטאָף און שטרוי, און מע לאָזט זיך אוועק אף מיִזרעֶך; אהִין, אין וואלד, װוּ עס געפינט זיך זייַער לאגער. אף איינעם פון די פורלעך זיצט אויך. דעת מאיאַר. יעה פאָרט, דער מאיאָר, און טראכט. אז ניט געקוקט דערוף, װאָס ניט אלץ האָט זיך באקו- מען אזוי, וי ער האָט זיך געהאט פאָרגעשטעלט, איז דאָך דער מעסלעס צײַט, פון זינט זײ האָבן פארלאָזט דעם לאגער, ניט אוועק אומזיסט. שוין דאָס אליין, װאָס די פארטיזאנער האָבן זיך באגֶעגנט מיטן סוֹינֶע פּאָנעמיעליפּאָנעם, איז זייער פיל די ווערט. פאר דעם דאָזיקן מעסלעס זע די פארטיזאנער גאָר האָפּערדיקער געװאָרן, אָן אן ערעך האָפּערדיקער, וי זיי זײַנען גֶעווען; פַיֶער..- יעדער איינציקער פון זי האָט דערזען. אז אלץ איז גאָר ניט אזוי שרעקלער, װי מע האַט זִיך פאָרגעשטעלט. עס האָט זיך ארויסגעוויזן, אז אויך דאַ, אינעם הינטערלאנה, קאַן מען שלאָגן דִי פאשיסטן. און אויך ער, דער מאיאָר, האָט זיך מיטאמאָל דערפילט אזוי, וי דאָס אלץ, װאָס זי האָבן באוויזן אופצוטאָן, װאָלט געווען ניט מער, װוי א פּרוּו, א רעפּעטיציע, נאָך וועלכער עס דארף ערשט קומען די עכטע ארבעט... און ער האָט פרײַער אָפּגעעטעמט. ער איז ווידער, וי טאָמיד, געווען גרייט צום װײַטערדיקן קאמף. אװראַם קאצעװ 3: מיניאטיורן ליבע איך ווייס, אז באשרענקט איז דער סייכל, צי װאָלט זיך דאָס אליזן געצויגן, באנארישן קען זיך א קאָפּ. ווען ס'װאָלט ניט געווען קיין מאגניט! א הארץ אָבער -- כ'פיל מיטן הארצן: אנ צי עפּעס א קוק, צי א שמייכל, א הארץ נארט זיך קיינמאָל ניט אָפּ. א:שװאגן אע צי א זאָגז עס קען אין דער וועלט ניט געמאָלט זײַן, פונוואנען זשע קום איך וויסן אז ליב האָבן זאָלסטו מיך ניטוּ אזא מין פארבאָרגענעם סאָד אלטע פעסער -- נײַער װײַז װי שטארק ס'איז דער װײַן,. איז ער שטארק ביז א צײַט. דער גוירל פון װײַן, װי דער גוירל פון לפַט. א גיבער דער מענטש איז, אַ ריז איז דער מאן -- דער װײַן ווערט גערונען, עס גייט אויס דער זמאן. און ס'ברומען די פעסער, זיי מאָנען מיט קראפט פארפולן די 'פּוסטקײַט מיט זיכערן זאפט. פון געטען װאָס פאר א מיידל וילסטו? איך וויל אָט אזא, װי איך האָב. ס'איז װײיניק מיר זייער געגעבן, נאָר גרויס אומגעהייער די גאָב. כ'האָב שטיינדלעך געקליבן באם יאם-ברעג, און פּלוצעם אזוי אומדערווארט געקומען אין האנט איז א פּערל. איז בלײַבן ער זאָל בא מײַן הארץ. א דאנק א דאנק, מײַן פרײַנט, דערפילט האָסט מײַן באקאָשע. געשיקט דאָס לידער"בוך. ס'האָט מיך גענומען שטארק. ניין, ניט קיין פײַנקוכן, ס'איז עפשער ברויט נאַר פּאַטעטס; נאָר היימיש ברויט. ס'איז פּעכקע און געשמאק. 107 וועגן די לידעלער דער לאָשעק דער יונגער, ער הירזשעט, ער שפּרינגט: ער זאָגט, אז די לידעלעך שרײַבן זיך גרינג. איך זיץ, א פארוועבטער אין װינקל, און קלער: זיי שרײַבן זיך גרינג, נאָר זי שלײַפן זיך שווער. דאָס העזעלע איך בין דאָס העזעלע -- ביטער איז מיר. קומט אָן דער װוינטער -- ניטאָ קיין קווארטיר. גרויס איז דער שניי -- און ניטאָ קיין קווארטיר, זעט מיך דער יעגער און יאָגט זיך נאָך מיר. כאפּט מיך און שנײַדט מיר דאָס בײַכעלע אײַן, קאָכט מיך, און עסט, און פארטרינקט מיך מיט װײַן. טרינקט ער דעם װײַן, און ער זינגט נאָך א ליד: -- העזעלע טײַערס, אוי, האָב איך דיך ליבו דער קרעפּס און זײַן פאַטער דער קרעפּס זאָגט דעם זון: ;װאָס איז דאָס פאר א שטיקזו דו דארפסט גיין פאָרויס און דו גייסט אף צוריק!" -- מײַן פּאָטער מײַן הארציקער, שרײַ ניט אף מיר-- איך קוק, װוּהין דו גײיסט, און גי נאָך נאָך דיר. רעצענזיע אף א ליד געלויבט איז גאָט, פון הונדערט שורעס געראָטן זײַנען צוויי צעזורעס. טעװיע גען לאנג און קורץ, װי דאָס לעבן א קליינער ארנינפיר אין איינעם א טאָג, װען דער שרײַבער אריע כאיט איז ארײַנגעקומען אין רעדאקציע פונעם זשורנאל ,לעבן און שאפן", האָט דער קריטיקער ז. זיך דערפרייט מיט אים, וי זעלטן- ווען א קריטיקער פרייט זיך מיט א שרייבער. אינעם גערוימען און באלעבטן פּאָדערצימער פון רעדאקציע קלאפּן מאשינקעס, און עס קלינגט דער טעלעפאָן, און יעדעס מאָל עפנט זיך די דרויסנדיקע טיר און ס'קומט ארײַן א גאסט---א באקאנטער אװטאָר, אָדער אן אװטאָר, װאָס װיל װערן באקאנט. בא דער שװעל טרעפט ער זיך מיט נאָך א מעכאבער און ביידע נעמען מיט גרויס פלײַס זיך דורכריידן, און צו די ביידע קומט אונטער א דריטער. עס ווערט א רעדל, און צום רעדל פארייניקט זיך א כאַשעװער פילאָלאָג און שפּראכקענער. וועמען ער זעט נאָר, דער פילאָלאָג, בעט ער העלפן אויסטײַטשן, פאָרמולירן דעם באטײט פון אזא און אזא װאָרט, געבן אן אדעקוואט, א סינאָנים -- איין סינאָנים, צוויי סינאָנימען, דרל סינאָד נימען. װאָס מער איז בעסער. -- װי װעט איר, אשטייגער, איבערזעצן דאָס װאָרט געדאָטיאַפּאז---טוט ער פּלוצעם א פרעג באם גאנצן רעדל מיטאמאָל. און ייִדן, װאָס האָבן אַקאָרשט געקלערט און גערעדט גאָר וועגן עפּעס אנדערש, הייבן אָן קלערן וועגן דעם, װי ס'וועט זײַן נעדאָטיאָפּא אף יודיש: -- שלימאזל... כניאָק... קונילעמל... געליימטער גוֹילעם... לוייוצלעך... פּעטעלעלע... ניט געראָטענער... ניט דערטראָגענער.. -- נאָך, נאָך, --- פאָדערט דער פילאָלאָג און שפּראכקענער. -- ס'איז ניט שלעכט, נאָר איך דארף נאָך. איר ווייסט דאָך, אז די ייִדישע שפּראך איז זייער א רײַכע, איינע פון די רײַכסטע אין דער װועלט, זי האָט פאר יעדן װאָרט אויצרעס שאטירונגען, ניואנסן.. דאָס מילדע פּאָנעם פון דער סעקרעטארשע, וועלכע זיצט אין צימער אױבנאָן, בא איר גרויסן טיש, מינעט זיך און קנייטשט זיך, איר אײדלקײט אוֹן טאקטישקײַט שטערן איר און האלטן זי אָפּ א קלאפּ צו טאָן מיטן פויסטל איבערן טיש, זי בעט נאַר שטומערהייט ראכמים עס זאָל זײַן שטיל. אינעם דאָזיקן באלעבטן, טומלדיקן פּאָדערצימער, צװישן די ,גוטמאָרגנס" און .שאָלעם- אלייכעמס" פון מענטשן, װאָס קומען ארײַן, און .גוט-העלפס" און ,זײַט מיר געזונט" פון די, װאָס גייען אועק, אין גערויש פון שטילער ריידערש, הויכער שעפּטשערײַ, אין װאָרט- געפליסטער אף פארשיידענע דואלעקטן, װאָס אלע צוזאמען האָבן זי איין ווארעמען און טײַערן נאָמען -- מאמע-לאָשן, אינעם דאָזיקן טומלדיקן צימער האָט דער ליבער קריטיקער ז, װי נאָר אריע איז ארײַנגעקומען, ארויסגעכאפּט אים פונעם איבעריקן אוילעם, װי דאָס אייג- ציקע טײַערע פישל, אף װעלכן ער האָט ארויסגעקוקט און װאָס ער האָט דאן, אין יענעם טאָג, אומבאדינגט געדארפט פַּאקְן. ער האָט אים אוועקגעפירט אין א שטילערן ווינקל און, גלאנצנדיק מיט די גרויסע, קײַלעכיקע, אויסדריקלעכע אויגן, געזאָגט צו אים אָן איבעריקע האקדאָמעס: 109 == = איך דארף דײַן אװטאָב;אָגראפיע: -- אװטאָבזאַגראפיעס, -- האָט כאוט אים געענטפערט, ---האָב איך אף מײַן לעבן אָנגעי שריבן ניט װינציק. די ערשטע אװטאָביאָגראפיע האָב איך געשריבן מיט פינף און פערציק יאָר צוריק, ווען כ'בין אָנגעקומען לערנען אין פּראַפּטעכשול, די צווייטע -- ווען כ'בין אָנגע- קומען אין אינסטיטוט, די דריטע האָב איך געשריבן אין ביראָבידזשאן, די פערטעיי. -- מענטש איינער, איך דארף דען אזא בואָגראפיע-- טרוקענע יעדעס אף איין זײַ- טעלע!--האָט דער קריטיקער אים איבערגעשלאָגן --װוען דו ביסט געבוירן געװאָרן און דײַן סאָצזאלע אָפּשטאמונג וייס איך אזוי אויך, פון דער קורצער ליטערארישער ענציקלאָר פעדיע. אגעוו, דאָס ארטיקעלע װעגן דיר האָב איך טאקע אליין אָנגעשריבן. כ'ווייס, אז דו ביסט געווען א פּראָנטאָװיק און האָסט מעדאלן.. אָבער ניט דאָס דארף איך.. איך דארף ניט קיין אנקעטעס, איך דארף א ברייטערע, א מער-װייניקער פאנאנדערגעוויקלטע קינסטלערישע אָדער לעכאָלהאפּאָכעס האלב-קינסטלערישע לעבנס-באשרײיבונג. כ'האָב פארקלערט צוזאמענד שטעלן א גרויסן באָקריטישן זאמלבוך פון הײַנטצײַטיקע ייִדישע שרײַבער. די בזאַגראפיעס פון די, װאָס זײַנען אוועק פון אונדז, װעל איך מוזן אליין אָנשרײַבן, אָבער די, װאָס לעבן נאָך, דארפן זיך מאטרנעך זײַן און זיך ניט פארלאָזן אף מיר. אײַל זשע זיך צו, ליבער מײַך נער, לייג ניט אָפּ אין דער לאנגער באנק, עס זאָל מיר דערנאָך טאקע ניט אויסקומען שרײַבן וועגן דיר אויך, פארשפּאָר מיר די ארבעט,-- ער האָט זיך צעלאכט מיט זײַן קלינגענדיקן פריילעכן געלעכטער, א געלעכטער, װאָס כוואליעט זיך אלץ הילכיקער אוֹן הילכיקער ארויס בא אים פון האלדז, בי עס באװײַזן זיך טרערן אף זײַנע אויגן. יעדער שרײַבער װאָלט געדארפט אזא געלעכטער פארשרײַבן אף א מאגניטאָפאָן, ער זאָל אָפּטער אים הילכן אין די אויערן, דערמונטערנדיק צו שאפן לעבנס-פריידיקע, אָפּטימיסטישע װערקי -- וויפל אנערעך דארף האלטן די אװטאָביַאָגראפיע! -- האָט כאיט געפרעגט. -- איך באגרענעץ ניט. שרײַב, יפל דו װילסט, יפל עס לאָזט זיך. אב מע װעט דארפן, װעלן מיר דערנאָך צוזאמען קירצן. -- אָבער פאַרט! -- האָט אריע געװאָלט װיסן, --א בויגן, צוויי בוגנס, צען בויגנסז וי לאנג דארף זי זײַן, די אווטאָבזאַגראפיעד דער קריטיקער האָט זיך פארטראכט. אריע האָט זיך אַנגעבױיגן צו אים, קעדיי בעסער הערן, װאָס יענער װעט זאָגן, אריע כאיט איז שטענדיק אין א געויסער פארלעגנהײַט און פילט זיך אומבאקוועם, ווען אים קומט אויס ריידן מיט א מענטשן, װאָס איז נידעריק אין װוּקס און ער דארף אף אים קוקן פון אויבן אראָפּ, דערהויפט נאָך, ווען ער האָט צו טאָן מיט א קריטיקער. ער אליין איז ניט העכער פון מיטלװוּקס. גאָר װי אפצולאָכעס זײַנען א סאך קריטיקער נידערװווּקסיקע און עס פלאמט אים דאָס פאַנעם, װען זיי דארפן הייבן צו אִים דעם קאָפּ. -- דו פרעגסט, װי לאנג דארף עס זײַן?--האָט דער קלייניטשקער ז. אופגעהויבן דעם קְאָפּ צו אים:---עס דארף זײַן לאנג און קורץ, װי דאָס לעבן. און נעם, טײַערער, זיך ניט צום הארצן, אויב עס ווֶעט זיך בא דיר באקומען א ביסל שוואכער, װי די אװטאַבואָגראפישע ווערק בא טאָלסטאָיען, בא גאָרקין, בא שאָלעם-אלייכעמען. זייער מאדרייגע האַבן מיר דער- װײַל נאָך ניט דערגרייכט. -- און ער האָט זיך װידער צעלאכט מיט זײַן קלינגעוודיק-הויכן, אופמונטערנדיקן געלעכטער. אריע האָט א קלער געטאָן; פארװאָס טאקע ניט? פארװאָס ניט אָנהײבן שרײַבן אן אייגעד נעם ,פונעם יאריד". אָן שאָלעם-אלייכעמס געניאלקײַט, אָן שפּרודלדיקן הומאָר. װוּ נעמט מען עסז מע דארף זיך באנוגענען מיט דעם, װאָס מע פאַרמאָגט אלײן ס'איז פאראן א ווערטל -- קאָל האסכאָלויס קאָשױס. יעדער אַנהײב איז שווער. אָבער אן אָנהײב האָט ער שוין געמאכט, ער האָט שוין א .דערציילונג פון דער קינדהט". איז קום, אריע, לאָמיר זיך אוני טערגארטלען אוֹן שפּאנען װײַטער... איז שִטעטל א גאסט מיט אייניקע יאָרן צוריק האָט אריע כאוט זיך אראָפּגעכאפּט' אין זײַן געבורטישטעטל, חוּ ער-איז ניט געווען העכער א האלבן יאָרהונדערט -- זינט דער ערשטער וועלט-מילכאָמע, װען מע האָט די יודן פון די ליטווישע שטעטלעך אוֹן ייִשוּוים אין מעשעך פֿון איין מעסלעס אלעמען ביז איינעם ארויסגעטריבן אלס פארדעכטיקע פּארשוינען, װאָס דינען דעם דײַטשישן 7+ 110 אימפּעראטאָר װילהעלם דעם צווייטן צוֹם שאָדן דעם רוסישן קייסער ניקאָלײַ דעם צװייטן. דאָס שטעטעלע, װוּ אריע האָט אמאָל זויכע געװען צו דערזען די ליכטיקע שײַן פון דער װעלט, האָט ער לאכלוטן ניט געדענקט און זייער מעטושטעשדיק זיך פאָרגעשטעלט, ווואזוי עס זעט אויס. די גאנצע צײַט, אין פארלויף פון די פיל דורכגעגאנגענע יאָרן, האָט זיך אים אין זײַן דימיען געזען פאר די אויגן א קעלער מיט א מעשופּעדיקיליגנדיק טירל, װאָס בא- שטייט פון צוויי האלבע טירלעך מיט א שװערן שלאָס אינמיטן. ארקע ליגט אף איין העלפט פון דעם טירל, ער װאָלט זיך צעלייגט אף ביידע העלפטן, שטערט דער שלאָס, אָבער אזוי איז אויך גוט צו ליגן. עס ווארעמט די זון. אין שטוב טוט זיך עפּעס, ס'איז דאָרט א שטילער, אײַנגעהאלטענער טומל. א פרעמדע אלטע באָבע, װאָס ארקע האָט פריער קײינמאָל זי ניט געזען, באלעבאטעוועט אין שטוב, גייט ארײַן און גײט ארויס, און אלע מאכן פאר איר א וועג, טרעטן אָפּ, ניט צו שטערן, ניט צו פּלאָנטערן זיך אונטער די פיס; די מאמע זעט מען ניט, צו דער מאמען לאָזט מען קיינעם ניט צו, אפילע דעם טאטן, פאר דער פרעמדער באָבען האָט דער טאטע מױרע, ער שפארט זיך צו מיטן רוקן צו א וואנט, װען זי גייט פארבײ. דערנאָך געדענקט אריע, װוי זייער א הויכער מאנצבל, אויך אינגאנצן א פרעמדער פאַר אים, האָט ארױיסגעטראָגן פון שטוב עפּעס אײַנגעװיקלטס אין א פּאָלע פונעם לאנגן מאנטל. מער געדענקט ער גאָרניט פון זײַן שטעטלשער היים, מער טױיכט גאָרניט אוף אין זײַן זיקאָרן. וויפל איז ער דאן אלט געװען? ער איז געבוירן געװאָרן.. ווען ער איז געבוירן געװאָרן, ווייסט ער ניט. אין זײַנער א דערציילונג האַט ער שוין אמאָל געשריבן, אז קיין אומגליקלע- כערע געפאשעס, װי די בעזשענצעס, זײַנען ניט געווען אף דער וועלט. אלץ האָבן זי פאר- לאָרן, אפילע דעם געבוֹרטסטאָג. פריַער האָבן זיי פארלאָרן זייער היים, דערנאַך אין שווערן, װוײַטן װאָגלעניש-וועג אַלדאָס איבעריקע, דאָס גאנצע ביסל פארמעגן, צוזאמען מיט די מעטריקעס... איצט איז אריע געפאָרן שליסן מיטן געבורטישטעטעלע באקאנטשאפט. ער איז אראָפּי געשטיגן פון צוג אין א סענטיאבערדיקן פרימאָרגן, ווען אין ליטע לאָזט צומאָל שוין גוט זיך פילן דער אַנגעקומענער הארבסט, אלץ אָפּטער בלאָזן פונעם באלטישן יאם קאלטע וינטן און װישן אֶפּ די שפּורן פוֹן דעם פארגאנגענעם זומער, אין א העל-גרויער הוט מיט קליינע ראנדן לוט דער מאָדע נאָך, אין א גרינגן לאווסאנאָוון, קורצן ביז די קני, אויך לוט דער מאָדע, מאנטעלע, אין וועלכן אריע האָט געכאפּט א גוטן ציטער אף דער סטאנציע שאולײי, װוּ ער האָט זיך געדארפט איבערזעצן אף אן אנדער צוג. ווען סװואָלט ניט געווען האלבע נאכט, טיר-און-טויער פארשלאָסן, װאָלט ער, איידער זיצן אפן וואקזאל, געלאָזט זיך אַנקוקן די שטאָט שאוול, װאָס איז קימאט בישכיינעס מיט זײַן שטעטל. ער האַָט נאָך אויך געהערט, אז שאוול איז אײַנגעװיקלט אין װאָל, מע װעבט דאָרט און מע שטריקט, די זאכן, װאָס עס פארטיקט אויס די שאוולער פאבריק, האָט א שעם אין גאנץ באלטיק, װאָלט ער געקויפט א ווארעמע זאך, א װאָלענעם סוויטער... ווארטנדיק אין קימאט פּוסטן װאָקזאל, װאָס װוּ מע זעצט זיך ניט, איז ניט װײַט פון דער טיר, וועלכע קלאפּט נאָכאנאנך, ארײַנברענגענדיק און ארױיסלאַזנדי איינצלגע שפּעט- נאכטיקע פּאסאזשירן, האָט אריע געקלערט: אייגנטלעך, צוליב װאָס איז ביכלאל די דאָזיקע יאזדע זײַנעז אזויפיל יאָרן ניט געזען דאָס אייגענע שטעטעלע, ---איז א סימען, אז ס'האָט ניט אזוי שטארק געצויגן א קוק טאָן אף דעם, אניט װאָלט ער שוין לאנג צוגעפאָרן אהין. וועמען האָט ער דאָרט איצט, צי איז דען דאָרטן פאראן כאָטשבי איין מענטש, וועלכן ער זאָל קענען און יענער זאָל קענען אים? עס איז גרינג צו פאָרן אומעטום, אין יעטווידער שטאָט און אין יעטווידן שטעטל, נאָר ניט אהין, װוּ דו ביסְט געבאָרן געװאָרן און אלץ דאָרט פאר- לאָרן. ער אִיז ניט קיין סענטימענטאלער מענטש, און דאָס אָרט, װוּ סאיז אמאָל געשטאנען זײַן ויגל, רופט בא אים ניט ארויס קיין גרויסע עמאָציעס. א נאפקעמינע, װױּ עס איז גע- שטאנען? און דאָך-- א דורכגענומענער פון דִי צוגװינטן, מיט א שווערן, ניט-אויסגעשלאָפענעם קאָפּ: מיט א הודערט אִין די אויערן, איז אריע ארײַן אין וואגאַן פונעם לאנג-דערווארטן צוג. עס האָט שוין געשפּראָצט אף טאָג. פארבײ דעם וואגאָןפענצטער האַבן זיך געטראָגן בלויע ציכטיקע דערפער און דערפלעך, פּאראלעל צום אײַזנבאן"וועג האָבן זיך. געצויגן אספאלטירטע ועגן מיט װעגװײַזערס, דאָ און דאָרטן איז אָנגעלאָפּן א וועלדל, א טײַך. קיינע זיכרוינעס האָבן די דאָזיקע ערטער בא אריען ניט ארויסגערופן. עס איז נאָר געווען אומעטיקלעך אפן הארצן, און װאָס מער די באן האָט אים דערנעענטערט צוֹ זײַן שטעטל, אלץ מער האָט ער געפילט די יאָרן, װאָס דריקן אף אים. 11 די קליינינקע סטאנציע שטייט אינמיטן פעלד אכט קילאָמעטער פונעם שטעטל. לעבן װאָקזאל איז פאראן נאָך א געבײַדע, א גרעסערע, װוּ עס װױינען מיט די מישפּאָכעט דער שעף פון דער סטאנציע, דער דיספעטשער, דער קאסירער און דער טעלעגראפיסט. אריע האָט איבערגעלאָזן זײַן טשעמאָדאן אין דער דירע פונעם קאסירער און פּאװאָליע, מיט דער בריי טער, אײַנגעטראָטעגער סטעזשקע, װאָס איז דורכגעלייגט צװישן א קארטאָפליפעלה,---די קארטאָפליעס האָט מען שוין אױסגעגראָבן, עס איז געלעגן צעװאָרפן די הוילע באָטװע,-- האָט ער זיך געלאָזט גיין צופוס. עס איז געווען א שטילער, רוקער פרימאָרגן, די זון האָט ניט העל געשמנט און גיט שטארק געווארעמט, א ליטווישע זון, װאָס בלענדט ניט, היצט ניט, איז אײַנגעהאלטן און פול מיט צנועסדיקן כיין, װי די איינפאכע סטעפישע גרויערדיקע לאנדשאפט, וועלכע זי באשטראלט מיט איר שײַן. ניטיגעײַלט, טראָט נאָך טראָט, האָט אריע זיך דערנעענטערט צום שטעטל. פונדערװײַטנס האָט ער געזען אײינשטאָקיקע הײַזער און אויך צװיישטאָקיקע. אָט איז אפילע א דרײַשטאָקיקער ביניען. דערנאָך האָט ער זיך דערװוּסט, אז דאָס שטעטל איז שוין ניט קיין שטעטל, נאָר א שטאָט, א ראיאָנער צענטער. די שילדלעך אף די טירן הייבן זי אָן מיט ,ראי" און מיט .נאָר". ,ויַאזוי האָב איך עס ניט געװוּסט, -- האָט אריע בא זיך געפרעגט און געהאט צו זיך א טײַנע.-- אז מײַן געבורטישטעטל איז שוין א שטאָטז גיט וויסן אפילע אזא זאך!" עס קומען אָן אנטקעגן היגע טוישווים, יונגע און אלטע, אלע בלוי-אויגיקע, און אריע הערט א שפּראך, װאָס ער קען זי ניט. ,פונדעסטוועגן,-- האַט ער געהאט װידער צו זיך א = ;--וויבאלד איך בין דאַ געבוירן געװאָרן, װאָלט איך יאַ געמעגט קענען א ביסל יטוויש". װאָס װוײַטער ער גייט איבער דער לאנגער שטאָטישער גאס, וועלכע הייבט זיך אָן גלײַך פונעם סטעפּ און אין סטעפּ פארענדיקט זי זיך, אלץ מער פארלאנגזאמערט ער דעם טראָט, קוקט זיך אײַן אין די מענטשן, קוקט אף די שטיבער, כאפּט א קוק ארײַן אפילע אין די פענצטער. נײַע און אלטע הײַזער זײַנען האלב אף האלב -- קימאט לעבן יעדער אלטער שטוב שטייט א נײַע, מיט גרעסערע פענצטער, נאָר שוין מיט װייניקער שניצערײַען אף די קארניזן אָט איז גאָר א פארלאָזט פארצײַטיק שטיבל. די וענט אויסגעקרימט, די פאקליע פון צווישן די קלעצער איז ארױסגעקראָכן און זי הענגט אראָפּ מיט לאנגע פעדעמער, צעפעכערטע פוד נעם װינטל, װאָס האָט געפונען מיט װאָס זיך צו שפּילן. די פענצטערלעך ---א פּאָר ווערשקעס פון דער ערד--זײַנען פארמאכט מיט טונקעלע לאָדנס. אריע האָט אָפּגעשטעלט אן אל- טיטשקע, װאָס איז געגאנגען מיט א גרויסן קוש אין דער האנט, און זי געפרעגט. עפשער װייסט זי, װױּ עס האָט דאָ אמאָל געװווינט די מישפּאַכע כאוט? זי האָט אַנגעקוקט אים א ביסל דערשראַקן אוּן געשאָקלט מיטן קאָפּ אף ניין. זי איז ניט קיין היגע, זי איז ניט לאנג געקומען פון דאָרף. ער האָט אָפּנעשטעלט א מאנצבל--יענעך האָט געײיצעט ארײַנגײן אין ראי" אױיספירקאָם, אין קאָמונאלן אָפּטײל, דאָרטן ווייסט מען אלץ: אריע איז ארומגעגאנגען איבער די גאסן און געסלעך, ארײַנגעקומען אין א מאגאזין און געקויפט א סווועניר -- א פּײַןגעשניצטע פיפקע, ער רייכערט ניט, נאָר זאָל זײַן אן אָנדענק פונעם שטעטל; ער איז ארײַן אין דער פּאַליקליניק -- צו א דאָקטער האָט ער ניט באדארפט,