174

דאנהאלטן

ר 1ווררווררוורוו1רופורוורורורוא 1

צום 175'טן געבורטסטאָג פון אלעקסאנדער סערגייעוויטש
פּושקין. דאָרף. -- דער נאכטיזעפיר און אנד. לידער אין

דער איבערזעצונג פון דאָװיד האָפּשטײן + + + + + + 3
יעכיעל פאליקמאן פײַער און אש (ראָמאן. פאָרזער
צונג). צייכענוננען פון ג. קראװצאָ , .* *.ף * 8

ארן װערגעליס. פנעם ליבעיציקל (לידער). -- מיר
נעמען שוין אזא מין פאל... (פּאָעמע), + + . . . . . 58
אף די שפורן פון געשעענעם. כאסקל זײַען קאפיטאן
אלעקסאנדער מוק -- נאצ;אַנאלער העלד פון טשעכאָסלאָ
וואקיע: יאקאָװ שװארצמאן דער מאָסקװער הימל
און די מאָסקװער ערד; לעאָניד װערטליב. ער איז
געװען צװישן די ערשטע! יאקאָװ קראָטשעקי
ידאָס טײַערסטע באם מענטשן איז דאָס לעבן.'ז
ש. גרוזבערג. דער אומפארגעסלעכער סעאנס . . 54
מאָטל גרוביאן באװוּנדער די װעלט (לידער) . . 76
הירש דאָבין דער ערשטער פּרוּוו (דערציילונג) . . 80
אװראָם קאצעװ. מיניאטיורן (לידער) ‏ + + י.י ;
טעװיע גען לאנג און קורץ, װי דאָס לעבן (דער-
צילונג) ‏ 04+ + + 74. 6 + + * 6 ;שקן ווע = 400

פּובליציסטיק

דער קאמף קעגן דער אידעאָלאָגיע און פּראקטיק פונעם
ציעניזם -- א לעבנסינױטװענדיקײַט פארן ייַסראָעליפאָלק
און פאר אלע פּראָגרעסיווע קויכעס (דאָקומענט, באשטע-
טיקט פונעם 17יטן צוזאמענפאָר פון דער קאָמוניסטישער
פארטיי פון ייַסראָעל) + + + * + + + . . . . :14
נ. ריכטער. דער וועג צוזאמענפאָר פון דער קאָמפאר
טײ פון ייַסראָעל . + + + * * * + 6 + ; 2 6 2 1528

מענטשן -- זײער צײַט און זײער גױרל. יעכיעל
טשיטשעלניצקי. זײַן ליכטיקער שפּורוּ יאשע
רוביאן מײַן ברודער מאָטל גרוביאן . . . . . 155

ליטעראטור-קריטיק. ביבל;אָגראפיע. פראגן פון קוגסט

יעשוע ליובאָמירסקי. דער פאָלקסיארטיסט בי-
ניאָמין זוסקין ‏ + + + + * + + + + + 2 6 2 2 1655
קורצע רעצענזיעס. יעכיעל פאליקמאן דער קױעך
פון עמעס;: מאָטל טאלאלאיעװסקי דער אָרי
גינאל און די איבערזעצונגי + + + + + + . . . . 14
קאָמענטארן פון רעדאקציע. די סאָוועטישע ארמי האָט
געראטעוועט דאָס יודישע פאָלק פון פארניכטונג. --
ארום די געשעענישן אין טשיליע. -- א קניפּ אין באק,

די פארב זאָל שטײן + + + + +,* + + . . . . חע
אונדזערע מיטײלונגען. דאָװיד בעלקין דער גרױי

סער הומאניסט און פעלקעריפרײַנט + + + . . . . 181
פארשיידגס + + + + + + + *,. + . 2 6 . . 184

ביבלזאָגראפיע. אבע פינקעלשטײן א. ס. פּושי
קינס װערק, דערשינענע אין יידיש + + . . . . . 186
נאָטיצן אפן קאלענדאר + *+ + * + + + . . . . 2 18
כראָניק + + + * + + . . . . . . 54 164, 183, 189
לאָמיר זינגען נײַע לידער. צי װײניק כ'וויל, צי כ'וויל א
סאך. װערטער פון ארן װערגעליס, מוזיק פון סערגײ
טשעבאָטאריאָװו ‏ . + + + + + + + + . . . 2 2 188
עליע פאלקאָװיטש. שמועסן װעגן ייַדישער שפּראר 190

הױיפּטירעדאקטאָר

א. ווערגעליס.

רעדקאָלעגיע:

כ. ביידער, א. גאָנטאר,

ש. גאַרדאָן, ט. גע

י, טשיטשעלניצקי (שטעלפארטרעטער
פון הױיפּטירעדאקטאָר), נאָטע לוריע,
מ. לעוו, ב. מילער, כ. מעלאמוד,

ה. פּאָליאנקער, ס. פר.
פאראנטװאָרטלעכער סעקרעטאר
י. שוסטער

צום 178= טו געבורטסכטאָג
פון אלעקסאנרער סערגייעוויטש פושקין

ר יינ - - די 6

א. ס. פּושקין

דאָרף

כ'באגריס דיך, ווינקעלע פארװאָרפנס, שטילע היים,

װוּ כיקאָן פון מי און פון באגײַסטערונג געניסן!

א שטראָם פון מײַנע צארטע טעג דאָרט פליסט געהיים
אין שויס פון גליק און דרעמל זיסן!

כ'בין דײַנער, כ'האָב פון רייץ און זינד די שיינע ועלט,

די בעלער און די פּוסטע פּראכט פון הויף פון שטרענגן

פארביטן אף דעם שטילן רויש פון וואלד און פעלד,

אף פרײַער ליידיקגייערשאפט -- דעם פרײַנט פון דענקען:
כ'בין דײַנער: איך האָב ליב דעם טונקלען סאָד,
די פרישקײַט זײַנע, זײַנע בלומען,

די לאָנקע, ברייט מיט סטויגן דופטיקע פארנומען,

װוּ טײַכלעך רוישן צווישן שטרױיכיקן באראָטוּ

פאר מיר אין דעם ארום דאָ שוועבן שטילע בילדער:

פון אָזערעס פון צוויי כ'זע פלאכן בלויע, מילדע,

דעם פישערס װײַסער זעגל װײַזט זיך דאָרט אמאָל,

נאָך זי א ריי פון בערגלעך, פון געשטרײפטע פעלדער.
דאָרט װײַט צעװאָרפן כאטעס עלנטע,

און טשערעדעס זיך פּאשען דאָרט אין װײַטן טאָל,

און ווינטמילן, און שײַערס רויכיקע ניט זעלטן;
אף אלץ א שפּור פון זעט, פון מי, פון שווערן אֶל.

אָט דאָ, באפרײַט פון טומלדיקע פּענטעס,

איך לערן זיך אין עמעס אויסגעפינען גליק

און שעצן דעם געזעץ מיט פרײַער זעל און בליק,

ניט אויסהערן די קלאָגעניש פון מענגע טעמפּער,

מיט מיטלײַד ענטפערן אף שטיל געבעט און פּײַן
און קיינמאָל ניט מעקאנע זײַן

דעם גאנעוו און דעם נאר אף גרױסקײַט ניטיפארדינטער.

אָראקולן פון דוירעס, כ'פרעג בא אײַך דאָס מאָל!
אין שטילער איינזאמקײַט אצינדער

איז קלאָרער אײַער מונטער קאָל;

עס טרײַבט די פוילקײַט און דעם טונקלען דרעמל,

געבירט אין מיר א ברען צו מי,

און אײַער שעפערישער וילן

אין טיפקײַט רײַפט אין זעל בא מיר.

נאָר איין געדאנק מאכט שווער דאָס הארץ דאָ אומגעהויער:
אין בל;ענדיקן שיינעם קאנט
דער פרײַנט פון מענטשהײַט אומעטום באמערקט מיט טרויער
פון ווילדן אומוויסן די אומגליקלעכע שאנד.
אף טרערן ניט געקוקט, ניט הערנדיק די קרעכצן,
דער ווילדער אדל האָט מיט ריטער און מיט גוואלדן
שוין צוגענומען אָן ראכמאָנעס, אָן געזעצן

באם ארבעטער פון ערד זײַן מי, זײַן צײַט, זײַן אלץ,
וי ס'װאָלט דער גוירל אים פון מענטשן-פּײַן באשאפן.
דער פּאָרעץ גוואלדטאטן און אומרעכטן נאָר זייט,
און טרײַבט מיט בײַטשן נאָך דעם אקער אף זײַן בייט
די דארע נאָכגעביקע שקלאפן.
אָן קיין שוֹם האָפּענונג, אָן קיין באגער
דאָ טראָגן אלע ביזן גרוב דעם יאָך, דעם שװערן;
דאָ בליען יונגע מיידלעך מער
פאר טײַװע פון דעם אויסגעלאסענעם פארברעכער.
דער ליבער אָנלען פון די טאטעס אף דער עלטער,
די יונגע זין, -- אין הארבער מי די טרײַע העלפער --
פון היים, פון שטיבל גייען זי מיט זיך פארמערן
די צאָל פון קנעכט פארפּײַניקטע אין ארבעט שווערער.
ווען הערצער אופרירן מײַן שטימע װאָלט געקענט!
פארװאָס אין הארץ בא מיר אָן פרוכט א פײַער ברענט,
פון שטראָף-רייד גרויזאמע קיין גאָב אין מײַנע הענט?
צי װעל איך, פרײַנט, דערזען דאָס פאָלק, באפרײַט פון קייטן,
דער יאָך פון קנעכטשאפט פאלט, עס פאלט דער צאר אין קריג,
און איבער פאָטערלאנד װעט אופגיין און זיך שפּרײטן
די זון פון פרײַער בילדונג און פון הויכן גליק!

1819

דער נאכט= זעפיך

דער נאכט-זעפיר,
ער שטראָמט עפיר.
עס רוישט,

עס ברויזט
גוואדאלקוויוויר.

די לעװאָנע וי פון גינגאָלד,
שטילער... שא... א צארטער טאָן...
אָט א שפּאניערן א פלינקע
שפּארט זיך אָן אין דעם באלקאָן.

דער נאכט-זעפיר,
ער שטראָמט עפיר,
עס רוישט,

עס ברויזט
גוואדאלקוויוויר.

ווארף די שאל, זיך װײַז, געבענטשטע,
וי די זון-שײַן, קום באנײַס!

דורך טשוהונענע פּארענטשעס

דײַן שיין פיסעלע באװײַז!

דער נאכט-זעפיר,
ער שטראָמט עפיר.
עס רוישט,

עס ברויזט
גוואדאלקוויוויר.

1824

נאנט

פאר דיר מײַן שטים איצט קלינגט, א בענקענדע, א צארטע,
פאר דיר זי װעקט די נאכט די שװײַגנדיקיפארטראכטע.

א טרויעריקע ליכט בא מײַן געלעגער ברענט;

דער שטראָם פון מײַנע פערזן פליסט און רוישט און בלענדט,
א קוואל פון ליבע רוישט, מיט דיר איז פול אינגאנצן.

אין פינצטערניש פאר מיר די אויגן דײַנע גלאנצן

און שמייכלען מיר, און קלאנגען זיסע איך דערהער:

מײַן צארטער פרײַנט, איך האָב דיך ליב און דיר געהער...

.823

באנוס= ליד

װאָס שװײַגט עס פון פריידן דאָס קאָלוּ זאָלן לעבן די מוזעס, דער סייכל זאָל פלאמען!
געזאנגען, ניט לאָזט אף זיך ווארטף דו, זון, דוד אלהייליקע, גל
זאָלן לעבן די מיידלעך די צארטע, וי בוימל-שײין בלייכט און גייט אויסעט
די פרויען, װאָס האָבן געליבט אונדז אמאָלו פארן לויטערן אופגאנג פון פרי,
גיסט פולער די גלעזער, אזוי צאנקט די קלוגשאפט די פאלשע און
נעמט טרינקע! גויסעט
געדיכט איז דער װײַן, פארן סייכלס אומשטערבלעכער מאכט.
אין גלאָז ווארפט ארײַן זאָל לעבן די זון, זאָל פארזינקען די נאכט!

די טײַערע הארציקע רינגעף
די גלעזער א הייב טאָן, א קלונג טאָן צוואמעף! ‏ 1825

א װינטער=אָוונט

דער געװיטער הימלען כוישעכט, לאָמיר טרינקען, פרײַנדן עכטע
שניייוויכערס ער דרייט געשװינדו פון מײַן אָרמער יוגנט"פּײַן,
װי א כײַע, אָט ער רוישט דאָרט, טרינק פון צאָרעס; װױּיז דאָס קווערטל?
אָט צעוויינט זיך, וי א קינד, אפן הארץ װעט גרינגער זײַן
אף דעם אלטן דעכל װעט ער זינג א ליד, װי ס'לעבט א פויגל
באלד די שטרוי א טרייסל טאָן, פרײַ אין יאמען-װײַטן לאנד;
וי א דורכגייער א שפּעטער, זינג א ליד מיר, װי א מיידל
אונדז אין פענצטער קלאפּט ער אָן איז צום ברונעם פרי געגאן.

דער געויטער הימלען כוישעכט,
אונדזער שטיבעלע דאָס אלטע שניי-וויכערס ער דרייט געשװינד;
איז אין טרויער אײַנגעהילט. װי א כײַע, אָט ער רוישט דאָרט,
װאָס זשע זיצסטו דאָרט, מײַן אלטע אָט צעװויינט זיך, װי א קינד.
בא דעם פענצטער אײַנגעשטילט? לאָמיר טרינקען, פרײַנדן עכטע
צי דאָס ברומען פון געװיטער פון מײַן אָרמער יוגנט-פּײַף

טרינק פון צאָרעס; װוּ'ז דאָס קווערטל?

האָט, מײַן פרײַנט, דיך אײַנגעמידט,
אפן הארץ װעט גרינגער זײַן.

צי צום שלאָף דער שפּינראָד ציט דיך

מיט זײַן זשומען, מיט זײַן ליד 5
א א *
ניט זינג, דו שיינהײיט, נעבן מיר דאָס ליבע, פּײַנפולע געשטאלט
פון גרוזיע די טרויער-לידער: פארגעס איך, ווען כ'דערזע דײַן פּאָנעםו
א װײַטן ברעג זי מאָלן מיר, נאָר אז דו זינגסט, איך זע עס באלד,

און אלטע ליידן זיך דערמאָנען.
ניט זינג, דו שײינהײַט, נעבן מיר
אָ, יאָ, איך זע עס, דאָס געזיכט פון גרוזיע די טרויער-לידער:
פון דעם פארלאָזטן װײַטן מיידל, א װײַטן ברעג זיי מאָלן מיר,

און סטעפּ, און נאכט, לעװאָנעיליכט, אן אנדער לעבן זע איך װידערי
דײַן ליד דערמאָנט מיר אלטע לײידן. 28.

אן אנדער לעבן זע איך ווידער.

* א א

שוין בערגלעך גרוזישע מיט טונקלקײַט פארשטעלט;
עס רוישט אראגווע אומגעהויער.

ס'איז אומעטיק און גרינג; עס איז מײַן טרויַער העל;
מיט דיר איז ער דאָך פול, מײַן טרויער,

מיט דיר, מיט דיר אליין... מײַן אײַנגעשטילטן צאר
טוט גאָרניט פּײַניקן און ניט באטריבן,

און ס'פלאמט דאָס הארץ באנײיס, און ס'ליבט דערפאר,
װײַל ס'קאָן ניט, קאָן שוין ניט ניט ליבן.

1829
װידערקאָל
צי הוילט א כײַע טיף אין וואלד, נעמסט אוף פון דונערן דעם קנאל,
א האָרן שאלט, א דונער פאלט, דעם רויש פון הויכן וואסערפאל,

פון פריַע פּאסטעכער דעם שאל --

א מײידל זינגט, -- דו ענטפערסט באלד
מיט קלאנג-געוועט;

אף יעדער קלאנג, אליין אָן מיטקלאנג איבעראל...
אף יעדער בויג, אף יעדער פאלד װי דו, פּאָעט.
אִיִן לופט-געהאנג. 1831
ליט אראבישן
באָכער צארטער, באָכער ליבער, זע, מיר זײַנען זאלבעצוויי,
שעם זיך ניט, געפעלסט דאָך מירו פּונקט צויי ניסעלעך פארייניקט,
ביידע ברענען מיט איין פיבער, װאָס איין שאָלעכץ ווארעמט זי
מיט איין לעבן לעבן מיר.
זאָל מען לאכן, ס'ארט מיך װײניק -- 1835

איבערזעצונגען פון דאָװיד האָפּשטײן

=

יעכיִעל פאליקמאן

52

124

(געעמנשי

5 ווען סטעפקע האָט אופגעשלאָסן די טיר און דערזען, אז אין דער היים איז
קיינער ניטאָ, האָט זי דערפרייט זיך, נאָר קימאט אײנצײַטיק איז זי אויך גע-
װאָרן אומרונק. וועגן דעם האָט זי אפילע קיין טראכט ניט געטאַן; אז זי קאָן ניט טרעפן אָלגען
און עס װעט פּאָשעט ניט זײַן וועמען צו רופן. אָבער װאָס הייסט דאָס-- ניט נאטאשקע, ניט
אָלגע: זי האָט אָנגעצונדן דאָס לעמפּל, װאָס בא דער פליטע, און, טראַגנדיק עס אִין ביידע
הענט, זייער אופמערקזאם באקוקט די קיך און דאָס צימער. אלץ איז געווען אף אן אָרט,
אין פולער אָרדענונג. דאָס האָט זי א ביסל בארויקט. ווען א פּלוצעמדיקער איבערפאל, אן
אונטערזוכונג -- אזוינס איז שוין אויך דורכגעלאָפּן בא איר אין קאָפּ, הײַנט האָט מען בא-
זונדערס געקאָנט דערווארטן אלץ--װאָלט אין שטוב געווען האָרעיקאָרע, און מע װאָלט
אוואדע זי אויך, סטעפקען, מאטר;עך געווען, אפילע באם רודעי, אָדער מע װאַלט דאָ געד
ווארט אף איר. 2 :
אין קיך, אפן דיל, שוין ווען זי האָט דאָס צווייטע מאָל באקוקט די קיך, האָט זי באמערקט
עטלעכע שטיקלעך בלאָטע מיט סימאָנים פון אָפּצאסן -- גרעסערע, איידער פרויישע. דאָ איז
געווען א מאנצבל, אפילע צוויי, נאָר ניט אין איינער און דער זעלבער צײַט. בא דער ניט
געהייצטער פּליטע איז דאָס שטיקעלע בלאָטע מער צוגעטריקנט געווען, װי יענע צוויי-דריי,
װאָס זײַנען געבליבן בא דער טיר, און אליין די אָפּצאסן האָבן זיך אונטערשיידט: אינעם
מער צוגעטריקנטן, מיט אן אײַנגעקװעטשט שטרויעלע, האָט זיך פארהיט דער אָפּדרוק פון
א פּאָדקעװע, װי בא דאָרפסלײַט... אָט דאָס האָט סטעפקע באמערקט, און עס האָט זי נאָך
מער בארויקט. איינער פון די מאנצבלען האָט געקאָנט זײַן ליאָניע, ער טראָגט קיין פּאָדקע-
װועס ניט, און דער צווייטער, אויב ער איז ווירקלעך פון א דאָרף, איז עפשער ניטאָ װאָס
איבערצוטראכטן?
אויסגעשטעלט זיך אלץ צום בעסטן, און כאָטש די אנגסט איז פאָרט געבליבן, האָט
סטעפקע געזוכט א טרייסט נאָך אין איין זאך: מע װאָלט איר איבערגעלאָזט א צעטעלע,
כאָטשבי א פארשטעלטס, װען מע קלײַבט זיך ניט גיך קומען צוריק. נאָר אָט דאָס האָט זי א
טראכט געטאָן שוין גראָד אויך איבער עפּעס אנדערש: אָלגע װעט זיך אומקערן, און װיי
אויב דעם רודעי, אָדער יענעם צווייטן, דעם גענעראל, ער איז גאָר אן אײַנגעגעסענער, װעט

פאָרזעצונג. אָנהײב זע ,סאָװעטיש היימלאנד" נומ. 5, 1974.

אײַנפאלן װידער שיקן אהער זי, סטעפקען, צי-- און דאָס װעט זײַן נאָך ערגער -- עמעצן,
זאָל זײַן, דעם שאָפער?

שנעל אָפּגעזוכט א ריין שטיקל פּאפּיר און א בלײַער, האָט סטעפקע אָנגעשריבן:

.אָלינקע! איך בין דיך געקומען אײַנלאדן צום שעף, ער האָט א גאסט און מיר װאָלטן
גוט פארבראכט דעם אָװנט. נאָר איך האָב געטראָפן דײַן צעטעלע, אז די ציין טוען דיר וויי,
אז דו ביסט ערגעץ אװעק זיך אויסייצענען, װאָס צו טאָן. כוץ אלץ, װאָס מע װעט דיר
אייצען, טו אויך אזוינס---בינד גוט ארום די באק":

דאָס מאָל האָט סטעפקע אױסגעטאָן דעם מאנטל בא קרומפײַלן אין קליינינקן פאָדער-
צימער, אופגעהאנגען אים באנאנד מיט די צװיי שינעלן--דעם שווארצן און דעם העל-
גרויען, ביידע פון גוטן געוואנט. זי האָט אויך צוגעקעמט זיך בא דער שמאָלבלעכער טריומאָ,
אָפּגעפרישט די פארב אף די ליפּן, לײַכט צוגעפּודערט דאָס פּאָנעם--עס זײַנען אף דעם
צעגאנגען עטלעכע שנייעלעך. זי האָט בעקיוון צעצויגן די צײַט, אין צימער האָט גערעדט
די ראדיאָ. דער אופנעמער איז אײַנגעשלאָסן געווען ניט הויך, נאָר סטעפקע האָט לוט דער
אינטאָנאציע דערקענט, --- צוערשט לוט דער אינטאָנאציע, און דאָס האָט זי געצװונגען
פארטײַען דעם אָטעם:--דער דיקטאָר האָט גערעדט אף רוסיש, און אזוי, װי נאָר די
מאָסקװער דיקטאָרס ריידן..

סטעפקע איז ניט זיכער געווען --מע האָט אין צימער געהערט, צי ניט געהערט, אז זי
האָט זיך אומגעקערט, דערפאר האָט זי לאנג פארהאלטן זיך אין פאָדערצימער ניט געטאָרט,
און די טיר איז געווען א מאסיווע, עס האָבן דורך איר זיך דערטראָגן איינציקע ווערטער,
לוט וועלכע מע האָט בלויז געקענט פארשטיין, -- מע גיט איבער נײַס. כוץ דעם, האָבן די
צוויי דײַטשן זיך איבערגעװאָרפן מיט רעפּליקעס, דאָס האָט אויך געשטערט הער אין
אויסגעקומען ארײַן אין צימער.

װי סטעפקע האָט דערווארט, איז באם אופנעמער געזעסן פאָן גלייעוויץ. קרומפײַל איז
געשטאנען לעבן פענצטער און דורכן עטװאָס פאנאנדערגערוקטן פאָרהאנג געקוקט אין פינ-
צטערן דרויסן. קלאָר, פאָן גלייעוויץ האָט איבערגעזעצט, און די נײַס זײַנען די דײַטשן ניט
געפעלן --ביידע זײַנען, קענטיק, געווען צערודערט. װוען סטעפקע איז ארײַנגעקומען, האָט
דער גענעראל צוגעדרייט דעם אופנעמער, עס זאָל זיך דערטראָגן בלויז א שעפּטשען, נאָר
ניט אױסגעשלאָסן אים.

-- איך זע, איר זײַט געקומען אליין, סטעפא, -- האָט ער געזאָגט אָן דער פריערדיקער
אופגעלעבטקײַט און אויך אָן יענעם אומגעדולד, מיט װעלכן ער האָט זי ארויסבאגלייט,--
װאָס ועט איר אונדז דערקלערן?

סטעפקע האָט געזאָגט, אז איר שכיינע פילט זיך ניט גוט, די ציין טוען װײ. ערגעץ
איז זי אוועק זוכן הילף.

-- טריוויאל, טריוויאל, -- פאָן גלייעוויץ האָט א קרומלעכן שמייכל געטאָן --מיילע,
איינס איז גוט --מיר זײַנען שוין אי הונגעריק, אי דאָרשטיק. אִיר אויך אוואדע, סטעפא.
גיט אהער די אוכאו

מע האָט, הייסט עס, געװאָלט, זי זאָל אװעק אין קיך. די דײַטשן האָבן װידער העכער
געמאכט די ראדיאָ, זי האָבן אָבער ניט געקאָנט ניט ויסן, אז עפּעס, אויב ניט אלץ, װעט
זײ הערן, װאָס זשע האָט געצװוּנגען די דײַטשן א מאך טאָן אף דעם מיט דער האנט און
אײַנשליסן מאָסקװע? צו סטעפקען האָט זיך דערטראָגן: טוניס. די ענגלענדער האָבן פארכאפּט
א וויכטיקן אעראָדראָם, זיי זאמלען דאָרט אָן דעסאנטלער, װאָס װערן אריבערגעװאָרפן פון
אלזשיר, און שאפן א נײַעם פראַנט. נאָך איין מיטיילונג: ליביע. די פארבינדעטע האָבן פאר-
נומען בענגאזי און געפינען זיך דרײַסיק קילאָמעטער פון ביזערטע.

װײַטער איז מיסטאמע אװועק וייניקער אינטערעסאנטס, מע האָט דעם אופנעמער צו-
געדרייט צי אױסגעשלאָסן. די דײַטשן האָבן ניט הויך זיך דורכגערעדט, סטעפקע איז ארײַן
מיט צוויי דאמפיקע טעלער פיש-יויך אף א טעצל, און ביז זי האָט זיי אוועקגעשטעלט אף
די פון פאָרויס צוגעגרייטע פּליטקערע טעלער, און ביז זי איז ניט אוועק צוריק מיטן טעצל,
קעדיי ברענגען די דריטע פּאָרציע (דערבײַ האַט זי פון דער ערשטער רעגע אָפּגעמערקט,
אז דאָס גרינע אייגל פונעם , טעלעפונקען" לױיכט טאקע ניט), האָבן פאָן גלייעוויץ און
קרומפײַל גאנץ פארמאָרעשכוירעטע געשוויגן. נאָר אָט האָט זי זיך אומגעקערט (די דײַטשן
זײַנען נאָכאמאָל אנשוויגן געװאָרן). זי האָט אוועקגעשטעלט אויך איר טעלעֹר אפן טיש,
א גלײַך געטאָן יעדנס געשיר און, גאסטפרײַנטלעך-אופגערוימט, נאָר מיט יענעם ביסעלע
זאָרג, װאָס בלײַבט שטענדיק בא א פרוי, ווען זי גרייט עפּעס צו, א שמייכל געטאָן, אײַג-
געלאדן צוטרעטן צו דער װעטשערע. אָט דעמלט, ווען מע האָט שוין אָנגעגאָסן װײַן אין די

9

קעלישעקלעך, יעדערער האָט אוועקגעלייגט פאר זיך צובײַסעכץ, האָט פאָן גלייעװויץ צוגעד
דעקט מיט א דלאָניע זײַן ניט גאָר פול קעלישעקל קאָניאק, -- מיסטאמע א הויך-אָפיצערישער
זשעסט, װער װוייסט, צי דער זשעסט פון א געוויינלעכן שיקער, װאָס צעציט די האנאַעו--
און געזאָגט װידער מיט אזא קרומלעכן שמייכל, װי בייס סטעפקע האָט זיך אומגעקערט פון
אָלגען:

-- אונדוער סטעפא קער טראכטן: װאָס עפּעס--- מאָסקװע? װועלן מיר עס איר דערקלערן,
רודי, ביז מיר זײַנען נאָך אלע ניכטער.. שטארקע מענטשן, שטארקע מענער-- בלויז מענער
קעמפן דאָך אפאנעמעסן -- זי מוזן קענען דענקען אָביעקטיו. ניט נאָר מע מעג, מע דארף
הערן, װי דער פּײַנט, אנטשולדיקט, מירן עס זאָגן אנדערש-- דער קעגנער, באטראכט די
לויפנדיקע געשעענישן. איך פרעג אים, רודאָלפן: האָסט אן איבערזעצערן, אזא פײַנע רוסף
צי הערסטו כאָטש אמאָל מיט איר הילף, װאָס יענע, אירע, זאָגן? ניין, א דעמב, און גאָהּ
האָב איך אים אָט ערשט באוויזן: די רוסן גיבן אָן די נײַס, אפילע אזעלכע, װאָס זײַנען אין
געגעבענעם פאל גאנץ גינסטיק פאר זײי, מער צוריקגעהאלטן, איידער בערלין.

-- אַז--סטעפקע האָט דאָס ארויסגעבראכט פארכידעשט, און אזוי, פּונקט זי זאָל שעצן
דעם גענעראלס אָפּנהערציקײַט-- די עטלעכע שטאָך זײַנע האָט זי, הייסט עס, ניט גענומען
אין אכט. און גלײַך טאקע, מיט א שמייכל, א קאָקעטישן, נאָר אויך עטװאָס א נעקאָמעדיקן,
בייס אזא װוילמוטיקער פּיקיראָווקע מעג מען, האָט זי באמערקט:--נאָר עס באקומט זיך,
ליידער, הער גענעראל, אז איר דערװויסט זיך גאָרניט פון דעם, װאָס איר הערט דעם קעג-
נערס מיטיילונגען...

קרומפײַלן איז, קענטיק, פּריקרע געווען דער שמועס, עפשער איז דאָ אפילע געגאנגען
ניט אין דעם, צי ניט נאָר אין דעם, װאָס פאָן גלייעוויץ האָט ווידער אים, דעם באלעבאָס,
ארויסגעשטעלט צום נאר --,א דעמב", און סטעפקע האָט, באקומט זיך, כאָטש ניט דירעקט,
נאַר אים פארטיידיקט; קרומפּײַל איז ניט מער כמורנע געווען, װי בייס מע האָט זיך געזעצט
צום טיש. פארזאָרגט א בליק געטאָן אף אלץ, װאָס דאָ איז אָנגעשטעלט, האָט ער אוואדע
געמיינט פּאָטעט איבערײַסן דעם געשפּרעך, נאָר װײַל דער גאסט האָט ניט באמערקט, צי
ניט געײַלט זיך באמערקן אָט דעם בליק, און װידער געעפנט דאָס מויל, קעדיי עפעס זאָגף
האָט קרומפײַל אים אָפּגעשטעלט:

-- ווארט, היינריך. זאָגסט-- שטארקע מענטשן, שטארקע מענער.. קעדיי דײַטשלאנד
זאָל זײַן שטארק, דארף עס האָבן שטארקע קעגנער. ערגעץ האָב איך עס געלייענט. אלזשיר,
טוניס, ליביע--עס איז אלץ נאָך ניט דאָס, אף װאָס די רוסן ווארטן. עפשער האָט גאנץ
צאָפן-אפריקע שוין אַפּגעשפּילט איר ראָל. אָבער אפן קאַנטינענט רוקן זיך ניט רוסלאנדס
פארבינדעטע, דאָס װעט געשען ניט שנעל... און די סיטואציע, וועגן וועלכער דו װייסט, איז
עפשער האָט זי זיך דיר טאקע אויסגעוויזן א ביסל צו... צו ריזיקאליש! הערסט דאָך: שלאכטן
אין ראיאָן פון דער שטאָט, און אין זאװאָדישן טייל --- אין זאװאָדישן, דאָס הייסט, אין שטאָט
גופע, באם טײַך ---אָפּגעשלאָגן אטאקעס פון קליינע דײַטשישע גרופּעס.. דאָס זאָגן די רוסן
אליין, הײַנט, און דאָס; װאָס אין אונדזער מיטיילונג װערט דערמאָנט דער דאָן, יענער קא-
לאטש, איז עס א ברייטערער סטראטעגישער קוק אף דער סיטואציע.

-- יאָ, רודי, יאָ, -- פאָן גלייעוויץ האָט אָפּגעדעקט דאָס קעלישעקל און קוקנדיק אין א
זײַט, אפן דיל, געזאָגט ערנסט, כאָטש אן אומפארשטענדלעכער שמייכל האָט עטװאָס געצוקט
זײַנע געל-בלאסע ליפּן, -- רעדסט, רודי, אזוי, װי איך זאָל אָטאָ מיט סטעפקעס הילף זיך
קלײַבן װידער ארויסשלעפן בא דיר פון דער קעשענע דעם מאָסקװער מעטראָפּאָליטען. פאר-
שטיי, ליבער פרײַנט, אז דו האָסט אין דער שפּיל קאפּיטאל, װאָס מע האָט דיר בלויז צוגע-
זאָגט, און איך האָב דאָ אייגנס.. אזוי, אז--צום טײַװל! לאָמיר אויסטרינקען--ע. פאר
דער באגעגעניש מעג איך!--און לאָמיך שוין אראָפּטלינגען דאָס. װאָס עס ווארט דאָ אף
אונדז!

מע האָט אויסגעטרונקען און געגעסן שטיל דאָס קאלטע פארבײַסעכץ, דערנאָך די עט-
װאָס אויסגעקילטע יויך. קרומפײַל האָט זיך אָנגעגאָסן נאָך א קעלישעקל, שטום, כמורנע
איבערגעבליקט זיך מיטן גאסט, ס'הייסט, װי יענער װיל, ער קאָן זיך אויך אָנגיסן, און אויב
ניט, איז ניט, פּונקט אזוי שטום א בליק געטאָן אף סטעפקען, פארקרימט זיך פונעם געטראנק,
װאָס ער האָט פלינק איבערגעקערט אין מויל, און געגעסן װײַטער לאנגזאם, קאָנצענטרירט.

פאָן גלייעוויץ האָט געכאפּט א קוק אפן האנטזייגער און געזאָגט:

-- באלד װעלן מיר הערן, װאָס די ענגלענדער שיקן אין עפיר אף דײַטש--עס אִיז
פּונקט די צײט.

10

ער האָט אף האלב, צוזאמען מיטן בענקל, זיך אויסגעדרייט צום אופנעמער, אײַנגעשלאָסן
אים, געװאָלט דערלאנגען דאָס זורירעדעלע, נאָר מיטן עלנבויגן פון דער. צווייטער האנט,
װאָס איז ליגן געבליבן אפן טיש, פארטשעפּעט זײַן קעלישעקל, ס'האָט זיך אראָפּגעקײַקלט
אף די קני, פארגאָסן מיט עטלעכע טראָפּנס װײַן, װאָס זײַנען דאַרט געבליבן, די גאליפע.
ביז דער גענעראל האָט צוריק אוועקגעשטעלט דאָס קעלישעקל און א רײַב געטאָן מיטן
נאַזטיכל דאָרט, װוּ ס'איז געווען פארשפּריצט, האָט דער אופנעמער זיך צעזשיפּעט, און באלד
האָט פון אים זיך דערטראָגן אן אופגערעגטע, מונטערע רוסישע שטים, װאָס איז געװאָרן
אלץ שטארקער:

-- אכטונג! עס ארבעטן אלע ראדיאָסטאנציעס פון סאָװעטנפארבאנדוּ

-- עפּעס ניט פּראָסט, --האָט געזאָגט פּאָן גלייעוויץ, -- ניט פּראָסט..

עס האָבן שוין ברייט אוֹן פּײַערלעך געקלונגען די מאָסקװער רוףיסיגנאלן. סטעפקע האָט
מיט ביידע עלנבויגנס זיך אַנגעשפּארט אין טיש, פארשטעלט מיט די דלאָניעס די באקן, און
אָט אזוי, מיט צונויפגעפּרעסטע ליפּן, ס'איז ניט קלאָר געװוען --זיי פארבאָרגן א שמייכל,
צי טיפע שמערץ, מיט עטװאָס ברייטער צעעפנטע אוֹיגן---ניט קיין גלײַכגילטיק-קאלטע, ניין,
אזוינס װאָלט זײַן אומנאטירלעך, -- אָנגעשטרענגט-ווארטנדיקע, נאָר פארנעפּלטע, גיט אופ-
צוכאפּן פון װאָס פאר א געדאנקען, געפילן -- שרעק, פּײַן, צי פרייד, --אָט אזוי האָט זי
געקוקט א רעגע-- צוויי אף קרומפײַלן, װאָס איז געזעסן מיט א האלב-אָפן מויל, אוועקגעלייגט
ביידע פויסטן אפן טיש, קימאט װי דעמלט, װען ס'איז אים עפּעס אָנגעזאָגט געװאָרן ניט
קיין גוטס דורכן טעלעפאָן, פאר דעם, װי דער גענעראל האָט אָנגעקלונגען. דערנאָך האָט
זי עטװאָס לענגער געקוקט אף פאָן גלייעוויצן. ער האָט װי באמיט זיך, נאָר ניט געקענט
קיין שמייכל טאָן, אַנגעשטעלט דעם בליק אין א װינקל און אראַפּגעלאָזט די װיעס האָט
סטעפקע, ווען עס האָט זיך שוין דערהערט:

-- מיר גיבן איבער די מיטיילונג פון טאסס.. דערפאָלגרײַכער אָנגריף פון אונדזער
מיליטער אין ראיאָן פון סטאלינגראד...

די מיטיילונג איז אויסגעהערט געװאָרן ביזן סאָף. פאָן גלייעוויץ האָט, בייס דער דיק-
טאָר האָט נאָך גערעדט, מיט צווייידריי קורצע רעפּליקעס דערקלערט קרומפײַלן, אין װאָס
עס האנדלט זיך. בלויז װען דער דיקטאָר האָט גענומען איבערכאזערן די מיטיילונג, האַט
פאָן גלייעוויץ אױיסגעשלאָסן דעם אופנעמער,

עטלעכע מינוט איז אין צימער געווען שטיל. קרומפײיל האָט גאָרנישט ניט איבערגע-
פרעגט, ער איז געזעסן א פארגליווערטער, די באקן זײַנען בא אים אײַנגעפאלן, אזוי האָט
ער צונויפגעפּרעסט די ציין, און אף די פויסטן, װעלכע ער האָט אלץ געהאלטן אפן טיש,
זײַנען די קנעכלען פון די פינגער געװאָרן װײַס,

ענדלעך האָט פאַן גלייעוויץ באשטימט פאנאנדערלאָדן די אָנגעשטרענגטקײט, ער האָט
מיט זײַן קרומען שמייכל, איצט -- א מאָרעשכױרעדיק-בייזלעכן, געזאָגט:

-- זי זײַנען וויצלער, די רוסן. פאראן אזא שטריך בא זיי.. די ארומרינגלונג איז פאר-
ענדיקט בא קאלאטש. דערקלערט, ביטע, סטעפא, אײַער שעף, װאָס עס הייסט-- קאלאטש:---
און אף רוסיש (סטעפקע האָט אָפּגעמערקט: ,ניט קיין שלעכטער רוסיש") האָט ער איר גע-
געבן צו פארשטיין, וויאזוי איבערזעצן: -- װײַס ברויט, אויסגעבאקן אין פאָרם פון א הענגענ-
דיקן שלאָס, װאָס ווערט פארמאכט מיט א האלבן רייפעלע פון אויבן.

סטעפקע האָט איבערגעזעצט, פאָן גלייעוויץ האָט צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ, אז אזוי איז
עס. קרומפײַל האָט געשויגן, און דעם גענעראל האָט ארומגעכאפט עפּעס װי א היסטערישע
פריילעכקניט.

-- און דאָס ווייסטו, רודיז -- האָט ער געפרעגט.---מיט די רוימישע לעגיאַנערן, װאָס
זײַנען ארומגערינגלט געװאָרן לעבן קאן ---אוואדע זײַנען בּיז דעם אויך געווען קעסלען, נאָר
די געשיכטע האָט יענעם קעסל, האניבאלס, פארצייכנט אלס דעם ערשטן, -- מיט די רוימער
האָט אָנגעפירט דער קאָנסול עמילי פּאוליוס. און בא אונדז איז אויך פּאוליוס-- פרידריך. אן
עמעסדיק שפּיצל פון דער געשיכטע! איז עפשער האָט מען געדארפט זײַן, אוב ניט װײַטזיכטיק,
איז כאָטשבי אַבערגלױביק..

קרומפײַל האָט זיך ניט גערירט פונעם אָרט. װי ער װאָלט ניט געהערט די רייד, האָט
פאָן גלייעוויץ זיך געווענדט צו סטעפקען אף רוסיש, אפילע, װי פארטרוילעך:

-- איר לאכט אין זיך, יאָז די רוסן װעלן זיך איצט אלע פרייען.

זי האָט געענטפערט ניט באלד, אויך אף רוסיש, אײַנגעקלערט און קלוימערשט מיט עמע-
סער שװערקײַט אפן הארצן:

ײװ

-- מיר פארשטייען מיט אײַך פֿארשיידן איינע און די זעלבע אומשטענדן, הער גענעראל.
וועגן די סיבעס איז ניטאָ װאָס צו ריידן. איר רופט זיך אָן נאציאָנאל-סאָציאליסטן -- דאָס סאָ-
ציאלע קלערט איר לייזן דורך ראסן-קאמף. און איך האלט אויך איצט, אז ניט אלע רוסן װעלן
זיך פרייען פון דעם, װאָס עס איז געשען בא סטאלינגראד, פּונקט עפשער וי ניט אלע דײַטשן
װועלן פארומערט זיין.

פאָן גלייעװויץ, װי ער האָט זיך עטװאָס איבערגעבויגן איבערן טיש, קעדיי אויסקומען
מיטן פּאַנעם נעענטער צו סטעפקען, װאָס איז געזעסן אנטקעגן, האָט זיך ניט אױסגעגלײַכט.
זײַנע אויגן, פארגאָסענע מיט געלקײַט, אזוי אז די גרויע האָרן-הײַטלעך האָט מען קוים געקאָנט
אונטערשיידן, האָבן געקוקט שטאר, אָבער ס'האָט אין זיי געברענט יענץ טײַװעדיק פיבער-
פלעמעלע, װאָס סטעפקע האָט עס שוין עטלעכע מאָל באמערקט. ער האָט קימאט שעפּטשענ-
דיק, מיט ווייכן פאָרװוּרף, װאָס האָט געדארפט אונטערשטרײַכן זײַן אנציקונג, אלץ אף רוסיש
געפרעגט:

-- מע האָט אײַך קיינמאָל ניט גערופן .די בלאָנדע בעסטיע"ז

-- גיין, -- סטעפקע האָט א קרים געטאָן די ליפן, -- מע האָט מיך פּאָשעט גערופן ,די
װײַסע".

קרומפײל איז אופגעשטאנען, מיט א ציטעריקער האנט אָנגעגאָסן זיך ניט קיין קעלי-
שעקל --א בעכער מיט װײַן פון דער ערשטער באליביקער פלאש, װײַסן באָרדאָ, און שװײַגני
דיק אויסגעטרונקען. ער האָט א שטרענגן גלאנץ געטאָן מיט די אויגן אף פאָן גלייעוויצן, אף
סטעפקען, גאַרגישט ניט פארביסן און אוועקגעזעצט זיך. באלד, שוין ניט אופשטייענדיק, האָט
ער װידער גענומען די פלאש, נאָכאמאָל אָנגעגאָסן דעם בעכער, א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ
צו פאָן גלייעוויצן, צו סטעפקען, און אײַליק, ווערגנדיק זיך, אויסגעטרונקען. ווען ער האָט דאָס
דריטע מאָל אָנגעגאָסן דעם בעכער, האָט פאָן גלייעוויץ פאָרזיכטיק געפרעגט:

-- װאָס טוסטו, רודיז

קרומפּײַל האָט ניט געענטפערט, לאנגזאם א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ אף .ניין". און לאנג-
זאס, זייער לאנגזאם גענומען טרינקען. עטלעכע מינוט איז ער דערנאָך געזעסן שװטגנדיק,
געקוקט אף די הענט, װאָס האָבן, שוין ניט קיין צונויפגעדריקטע אין פויסטן, געציטערט, און
מיטאמאָל, שווער אָטעמענדיק, וי עס זאָל אים ברענען אין מויל, געזאָגט:

-- היינריך, פּאָר אוועק. גענוֹג.

פאַן גלייעוויץ איז נאָך פאר דעם אופגעשטאנען, ער האָט א שאָקירטער, נאָר אויך מיט
אזא אויסדרוק, װי עס זאָל אים שוין דאָ ביכלאל א ביסל דערעסן, אומגעשפּאנט איבערן
צימער. איבערגעבליקט זיך מיט סטעפקען, װאָס איז א בלאסע געזעסן באם טיש, האָט ער
שטיל געזאָגט:

-- באגלייט מיך, ביטעו

אין פאָדערצימער, אָנגעטאָן דעם שינעל, האָט פאָן גלייעוויץ אראָפּגענומען פונעם הענד
גער אויך סטעפקעס מאנטל און א שעפּטשע געטאָן

-- איר װעט פּאָרן מיַט מיר, ער פארשטייט שוין גאָרניט...

סטעפקע האָט געמאכט א טראָט אף צוריק און אויסגעשטרעקט די הענט, זיך צו בא"
שיצן -- דער דײַטש האָט, האלטנדיק אין איין האנט איר מאנטל, מיט דער צווייטער זי גע-
װאָלט צוצוען צוֹ זיך. אין דער רעגע האָט קרומפטל צעעפנט די טיר פון צימער. קעדיי ניט
פאלן, האָט ער צוגעשפארט זיך מיט אן אקסל צום בײַשטידל, און געזאָגט, קוים פּלאָנטערג-
דיק מיט דער צונג:

-- גײי, היינריך... איך געדענק... דו האָסט ליב געהאט זיך פּאָרען אין פרעמדע רענצלעךי

6 אָלגע האָט איבערגעלייענט סטעפקעס צעטעלע, װאָס איז אונטער א הרודקע
שטיינקוילן געלעגן לעבן לעמפּל אין קיך, און האָט פארשטאנען: סטעפקע װאָרנט

וועגן א געפאר. דאָס ערשטע, װאָס עס איז געקומען אין קאָפּ, איז געווען -- אוועק פון שטוב.
װוּהין? װוּהין װאָלט זיך אָפּגעזוכט, אויב ניט צו באכמוטן, דאָרט, קאָן שוין אויסקומען, זײַנען
דאַ צופיל פרעמדע, איז כאָטשבי צוֹ יענע, װאָס אפן שווארצן בארג. אָדער פּאָשעט -- אָנטאָן
זיך ווארעמער, ארופשלעפן אפן סאמעטענעם סעקל דעם מענערישן רעגנמאנטל, װאָס ארטעם
האָט געהאט געשענקט, און איבערזײַן ביז אינדערפרי אינדרויסן, ערגעץ אין א פארטישקע-
װעט אָרט. באלד האָט אָבער אָלגע גענומען קלערן אנדערש: סטעפקע אייצעט ארומבינדן די
באק, הייסט דאָך דאָס ניט, אַז זי האָט פארשטעלטערהייט זיך ניט געקאָנט אויסדריקן אף אן
אנדער אויפן -- עפּעס װאָלט זי צוגעטראכט. באקומט זיך, אז אין דער היים מעג מען בלײַבן,

12

נאָר װיסן דעם טערעץ, וועלכן סטעפקע האָט מיסטאמע געזאָגט, צי זי װעט זאָגן דאָרט, פונ-
וואנען עס דראָט די סאקאָנע. נאַר א טראכט טאַן אָט אזוי, אײַנרײדן זיך, אז זי קאַן דאַ
בלײַבן, האָט אָלגען געצווונגען עפעס אנדערש, א געפיל, װאָס איז געקומען קימאט אינטוזטיו;
אין אזא נאכט דארף זי זײַן אין דער היים, עמעצער קאַן זיך נייטיקן אין איר הילף. זי האָט
דאָס געטראכט נעפלדיק, אליין ניט װיסנדיק, וועמען זי מיינט דערבט, נאָר װײַל זי האָט גע-
האט פאר וועמען זיך צו באומרויקן, האַט זי עפשער פּאָשעט אין די געדאנקען עס ניט גע-
װאָלט ארויסברענגען.

געפונען נאטאשעס אן אלט װאָלן שארפעלע, האָט אָלגע געפּרווֹט, צי װעט זי קאָנען
שנעל פארבינדן מיט דעם די באק, און געלאָזט עס הענגען אפן האלדז, דערנאָך האָט זי
אײַנגעהייצט די פּליטע און געזעצט זיך אנטקעגן שוואכן פּײַער אן אויסגעשעפטע, א צע-
שרויפטע. זי האָט באשטימט זיצן אזוֹי, ביז סטעפקע װעט קומען, אפילע ביז אינדערפרי

עפשער האָט זי געכאפּט א דרעמל, װײַל טאקע װי דורכּן שלאָף, דעם סאמע לײַכטן, האָט
זי דערהערט צוויי שטילע קלעפּ אין דער טיר און איז אופגעשפּרונגען. דרײ? מענטשן האָבן
געװוּסט, אז מע דארף אזוי קלאפן אהער: ליאָניע, נאטאשעס כאווערטע פון שווארצן בארג
און ארטעם דארוגא. זי האָט געעפנט און דערזען -- דארוגא:

זי איז דערשטויגט און פארציטערט געװאָרן, נאַר אין דער זעלבער צײַט באנומען: ער
דארף דאָס ניט באמערקן, אויב ער איז דאָ, מוז ער זײַן. דערפאר האָט זי, ווען ער איז שטיין
געבליבן אין קיך, בא דער טיר, שוין א צוגעשלאַסענער פון אינװײיניק, און ניט זיכער, עפעס
אזוי װי בעטנדיק אנטשולדיקונג, און פיבערדיק. װי א געיאָגטער, ארומגעקוקט זיה -=
שווארץ, פארשוויצט, פארליאפעט מיט בלאַטע, אפילע דאָס פּאַנעם, און אָנגעטאָן ניט װי
אלעמאָל, אנדערש, -- האָט זי רויַק, קימאט רויק אָנגעװיזן אים אפן בענקל לעבן דער פליטע,
פון וועלכן זי איז ערשט אופגעשטאנען, און שטיל געזאָגט;

-- זעץ זיך, עפן דאָס טירל, װעסטו זיך דערווארעמען.

ער האָט געשוויגן ניט לאנג, געדרייט די הענט קעגן פּײַער, און פלוצעם אן אופגערעגטן
לאך געטאָן.

-- װייסט, װי דאָס הייסט, אָלגע, -- דאָס קאָל, א כאָרכלענדיקס, איז אויך געווען, װי ניט
זײַנס. -- אוועק אהין, װוּ עס איז אמערסטן געפערלעך, נאָר װוּ מע װעט גיכער פון אלץ
אפילע ניט קלערן זוֹכן דיך!ּ

זי האָט גאָרנישט ניט געפרעגט. דאָס װיכטיקסטע האָט זי דאָך שוין געװוּסט, און װאָס
ער מיינט װײַטער טאָן, און װאָס זי דארף טאָן, װעט ער זאָגן.

ארטעם האָט װידער זיך אָנגערופן, קוקנדיק אפן פּײער:

-- כוץ די אנאניעווס, איז מער מיט קיינעם גאָרנישט ניט געשעןז

-- מע האָט פארנומען איינעם א קריװאָרוטשקאַ -- אן עלעקטריקער פון דעפאַָ, מיסטאמע
האָט סטעפקע זײַן פאמיליע ניט פארגעדענקט, און עפעס אן אָנגעפּאַרן יונגל, װאָס האָט דאַ
געװוינט בא אייגענע.

-- נו, און אונדז זוֹכט מען, מיך און פאניען, -- ארטעם האָט דאָס געזאָגט שוֹין מיט א
נאטירלעך קאָל, אין וועלכן ס'האָט אָפּגעקלונגען אי שטאָלץ, אי זאָרג, -- אוֹ, זוכט מען
אונדז.. אפאנאסי ניקיטיטש האָט ערגעץ אוועקגעשמיסן אין שטאָט, ער װעט אהער צו וויסן
געבן וועגן זיך, אוּן איך -- איך דארף אריבער דעם דניעפער און -- אין ואלד.. הײַנט
באנאכט, ביז מע קאָן נאָך. איך ווייס, װוּ מע װעט צוליב מיר צוטאָרמאָזירן א צוג.

אָלגע האָט אָפּגעמערקט: -ביז מע קאַן נאָך". און ניט אינגאנצן פארשטאנען: דאָס דארף
ער אליין זיך צוײַלן, צי די אומשטענדן קאָנען ביכלאל זיך ענדערן?

ארטעם האָט מיטן קאָפּ (ביידע הענט, שוין אוואדע גוט אָנגעווארעמטע, האָבן געשוי-
בערט די שווארצע געקרײַזלטע האַר) אַנגעװיזן אף דער עטװאָס אָפּענער טיר פון צימער, װוּ
ס'איז פינצטער געװוען, א קוק געטאַן אף אָלגען לײַדנשאפטלעך, דאַרשטיק און געפרעגט
שטיל -- זי האָט ערשט איצט באמערקט, אז ער האָט די גאנצע צײַט גערעדט שטיל;

-- מע שלאָפטז

-- ניין, קיינער אין ניטאָ.

-- ניטאָ? -- ארטעם האָט זיך אופגעהויבן, אױסגעטאַן די פארנאפטיקטע פופײַקע, געלאָזט
זי ליגן אפן טאבורעט -- טימאַשטשוקס פופײַקע. מיט א שלעכט פארנייטן טשעפ אף דער
ברוסט, מיסטאמע האָט מען זיך בעקיוון געביטן מיטן אייבערשטן: אין זײַן שווארצן קאָמבי-
נעזאָן, פעסט פארצויגן מיט א רימען, איז ער מיט געהאמעוועטע טריט, באמיענדיק זיך הא-

18

מעווען אזוי א קוים-מערקבארן פיבער אין גאנצן גוף, צוגעגאנגען צו אָלגען, װאָס איז אויך
אופגעשטאנען פונעם בענקל, אף וועלכן זי האָט מיט א מינוט פר:ער זיך געהאט אוועקגעזעצט,
און געשטאנען א שװײַגנדיקע, אן אַנגעשטרענגטע. ער האָט אוועקגעלייגט א האנט אף איר
אקסל -- זי האָט געשוויגן, ער האָט מיט די פינגער צארט א שויבער געטאָן איר קובלי?--
זי האָט קיין װאָרט ניט ארויסגעבראכט, א בלאסע, א פארגליווערטע. בלויז ווען ער האָט,
צוהאלטנדיק פון הינטן מיט דער דלאָניע איר קאָפּ, דערנעענטערט זיך מיטן פּאָנעם צו איר
פּאַנעם, האָט זי זיך א דריי געטאָן פון אונטער זײַן האנט און ניט הויך אויסגעשרוען:

-- נייף

-- אָלגע, -- האָט ער הייס געשעפטשעט, -- מיינסט, איך האָב סטאם אזוי אָנגעלײגט
װעג! איך האָב זיך געװאַלט געזעגענען, א קוק טאָן אף דיר, מעגלעך, דאָס לעצטע מאָל,
פארגעדענקען דיך, און איצט, ווען מיר זײַנען דאַ--עפשער צוויי מעשוגאָום, און עפשער צוויי
גליקלעכע -- איינע-אליין,. האז..

-- מיר זײַנען אינדרשען, ארטעם, -- האָט זי געענטפערט שטיל, נאָר פעסט, -- מיט מיר
איז דאָ נאָך עמעצער, שטענדיק, און הײַנט עפשער מער, װוי שטענדיק, -- איך האָב אים
הײַנט געשיקט א יעדיע װעגן זיך:=

-- און איך, אַלגע, -- ער האָט װידער זיך געװאָלט דערנעענטערן צו איר, נאַר זי אין
אָפּגעטראָטן נאָך װײַטער, -- אוֹן איך, אָלגע, צי דען בין איך פאר דיר גאָרניט! די גאנצע
צײַט -- גאָרניט, און אזוי װעל איך אװעקו

-- ביסט דאָס, װאָס דו ביסט, ארטעם, בלויז דאָס. װאָס דו ביסט. א װוילער באָכער, א
וווילער, א טײַערער מענטש. זעץ זיך, פאַלג מיך, פאַלגסט דאָך שטענדיק -- זיץ. און אויב דו
ווינטשסט מיר גוטס, איז וינטש מיר ניט קיין אנדערס.

אָנגעװאָרפן די פופײַקע אף די אקסל, האָט ער. א געהויקערטער, זיך געזעצט צום פײַער
און מיט די הוילע הענט גענומען פאריכטן די האלב-אויסגעברענטע שטטלעך האַלץ, איבער-
געקערט אף זיי דעם צערויטלטן אנטראציט. אזוי איז ער שוין געזעסן עטלעכע מינוט, ווען
ס'האָט זיך דערהערט, אז עמעצער פּאָרעט זי פון אויסן מיט א שליסל.

-- דאָס איז סטעפקע, -- האָט אַלגע געזאָגט.

7 פאָן גלייעוויץ איז א צעקאסטער, וי אן אָפּגעשמיסענער, אראָפּ פון דריטן שטאָק.
נאָך גוט, װאָס אף די טרעפּ האָבן געברענט גאָר שוואכע לעמפעלעך, דערבײַ
ניט אף יעדן שטאָק, -- עס װאָלט א כארפּע געווען, וען עמעצער קומט אָן און זעט זײַן
פּאָנעם. פארן ארויסגאנג, עטװאָס טיפער אין קאָרידאָר, איז ער געבליבן שטיין, קעדיי זיך
באהערשן, דער שאָפער זאָל ניט באמערקן גאַרנישט. אָבער אָפּגעשטעלט האָט ער זיך אויך--
דאָס האָט ער באנומען -- צוליב עפּעס אנדערש: ער האָט געדארפט א קלער טאָן. עס האָט
אין אים דערוואכט יענץ שעדל, װאָס האָט הײַנטיקן אָװונט שוין עטלעכע מאָל געגעבן צו וויסן
וועגן זיך גראָד אין די מינוטן, װען מע האָט געקענט פארצווייפלט װערן, דאָס שעדל, װאָס
האָט געקרימט זיך, געטאנצט, ניט צו ויסן-- פריילעך צי ניט פריילעך, און האָט געשרוע:
;װאָס נעמסטו זיך צום הארצן פון אלץז צו דיר אליין איז דאָך די צאָרע ניט דערגאנגען און
װעט עפשער ניט דערגיין אויך!" און טאקע, ער װאָלט דאַך איצט געקאָנט ליגן א פארקאַ-
טשענייעטער, א פארווייעטער מיט שניי ערגעץ אין פעלד, באם דאָן, צי, אין בעסטן פאל,
זיצן ערגעץ אין א בלינדאזש לעבן סטאלינגראד, שוין ניט יענעם, אין לאטאשאנקער סאָד, אן
אויסגעשטאטן מיט קאָמפּאָרט, װי ס'איז נאָר מעגלעך אפן פּראָנט, נאַר א געוויינלעכן בלינד
דאזש (די דיוויזיע האָט זיך דאָך געפונען אפן עקסטן צאָפּנדיקן באצירק, זי איז מיסטאמע
אָפּגעטראָטן טיפער אין קעסל, װי זשע אנדערש?), װאָלט ער איצט געזעסן בא א מאפּע און
געבראַכן זיך דעם מויעך, װאָס טאָן, און װאָלט געווארט אף יעדיעס און אָנװײַזונגען פון
העכער, אָט פונדאנען, פון די ראכוועסן אף דער-זײַט קעסל.. איז דאָך אזוי בעסער, אז ער
איז דאָ. די נאכט איז א נאכט, א פרישע, א שניינקע, און א ביסעלע קאַניאק האָט ער זיך
שוין הײַנט אויך דערלויבט, און אין נומער װעט ער זיך נאָך עפשער מאכן א וואנע פאר
דעם, איידער ארײַן אין בעט.. אָט דאָס ברייטע בעט איז טאקע אנטשטאנען פאר זײַן בליק
דאָס שעדל האָט זיך צעטאנצט -- עס האָט שוין געװוּסט װעגן זײַנעם א געדאנק, װאָס האַט
ארויסגערופן א ווארעמקײַט אין גוף און אָנגעפילט מיט זיסער נאָגעניש די גלידער, אז עס
האָט זיך אזש פארװאָלט א צי טאָן זיך.

7 14

געזעצט זיך אין דער מאשין, װאָס איז צוגעפּאָראָשעט געווען מיט שנײייגרײַפעלעך, האָט
ער געזאָגט צום שאַפּער == יענער האָט. א פארשלאָפענער, מיט איבערגעטריבענער גרײטקײַט
אײַנגעשלאָסן די שײַף

-- לעש אויס. מיר פאָרן נאָך ניט. מע דארף מיר עפעס אַרוֹיסטראָגן. און אָט װאָס-- לאָ-
מיר צופאָרן צום שכיינישן ארײַנגאנג. דאָרט -- קערעווע אויס די מאשין און שטעל זי אוועק
עטװאָס װײַטער. בא די בײמער.

ווען אלץ איז אָפּגעטאָן געװאָרן, האָט פאַן גלייעוויץ געהייסן דעם שאָפּער אײיגשליסן מו-
זיק, ניט הויך. ער האָט זיך צונעשפארט מיט א זײַט צום װײַכן װענטל אזוי, אז ער זאָל
קאָנען זען דעם אריינגאנג, פון וועלכן מע איז אָפּגעפאָרן, און גענומען ווארטן,

דאָס שעדל אין אים האָט גערעדט, און ער האָט געהערט: -אין א פערטל שאָ. ארום װעט
רודי אנשלאָפן װערן, װי א געהארגעטער, מינאסטאם שלאָפּט ער שוין איצט. סטעפא װועט גיכער
פון אלץ זיך לאָזן אהיים. נאָר אויב ניט, מעג מען אַנקלינגען אין דער טיר -= דערהערן װעט זי,
ניט רודי. זי וועט דערהערן און װעט עפענען, זי וועט ניט וואגן ניט עפענען. יעדנפאלס. וויב"
טיק איז, זי זאָל זיך אָפּרופן. פאר עפעס האָט זי מוירע, די מײַסע מיט מײַן ערשטן שטאב-
אָפיצער איז איר ניט געפעלן. נה עס זאָל זי ניט מאטערן; קאָן מען געפינען אן אויסרייד;
פארגעסן עפּעס אין שטוב. נאָר אויב זי װעט ארויס אין הויף, קאָן מען זי אָפּשטעלן. אינלאדן
אין דער מאשין. אָבער סא בעסטיע, זי קאָן זיך ווייעס-איז אויסדרייען, ניין. בעסער... כאָטט
עס פאסט ניט, נאָר -- דראנג און אָנגריף! -- בעסער איר נאָכגײן -- דאן קאָן זײַן אזא אויס-
רייד: א קוק טאַן אף דער קרעמעז. עס איז דאַך שוין געזאָגט געװאָרן .װוּ האָב איך געהערט
אזא פאמיליען.*

פאָן גלייעוויץ האָט צוגעשמייכלט: װאָס איז שלעכטו אלטע לאוועלאסישע שטיק. און
ביכלאל -- פאנטאסטיש. אין דעם שטעקט אויך דער אינטערעס טאקע קרעמעז---דאָס האָט
זיך שוין גוט דערמאָנט. געקומען א פארשיקטער באָלשעויק פּונקט צום רעמל, ווען די ליו-
באטשער פּויערים האָבן גענומען ווילעס און קאָסעס און האָבן זיך געלאָזט צום גוט... אין ליו-
באטש זײַנען געווען אויך-- אַט דערמאַנען זיך נאָך פאמיליעס-- בליץ, דער שנײַדער, װאָס
פלעגט אף עטלעכע כאדאָשים גענומען ווערן אין גוט, און פאקטאָראָװיטש -- א מעקלער, און
נעטשײַקאַ -- א סטראזשניק, און קוכארסקי -- א לערער אין גימנאזיע, פון כימיע. סטעפען
רופט מען אויך-- קוכארסקע... פאנטאסטיש! אפן װײַטן מיזרעך -- קרעמעז און קוכארסקע,
אין ליובאטש -- קרעמעז און קוכארסקי. גראַד גוט אף צו אינטריגירן, ס'איז װי אן אָנגע-
װאָרפענע נעץ, און זאָל עס זיך באָברען יענץ, אונטער דער געץ.

סטעפקע איז ארויס פון דער לעצטער פאראדנע און, צוהאלטנדיק בא דער קין דאָס טיכל,
װאָס איז בלויז אָנגעװאַרפן געווען אפן קאָפּ, געלאָזט זיך גיין לענגויס דער שטוב. אף דער
מאשין האָט זי זיך עפשער אפילע ניט אומגעקוקט, און אויב זי האָט זי געזען, איז װאָס-- די
מאשין שטייט אנדערש און אף אן אנדער אָרט. דער וויגט האָט געװײעט, קאָסע געשמיסן מיט
שנייעלעך, און סטעפקע האָט געײַלט, עטװאָס א געבויגענע.

פאָן גלייעוויץ האָט געזאָגט צום שאַפּער: .ווארט", שטיל געעפגט דאָס טירל, שטיל צוגע-
מאכט עס נאָך זיך. ער איז אװעק גלײַך צום הויז. צו דער פאראדנע, קעגן וועלכער מע איז
געשטאנען, דערנאָך, האלטנדיק זיך פון סטעפקען א פופצן שפּאן, נאָכגעגאנגען איר באם סאמע
שטאכעטל, װוּ עס האָבן געשווארצט הוילע ביימלעך. װען זי איז ארײַן אין דער פּאראדנע
אין צווייטן עק פונעם הויז, האָט פאַן גלייעוויץ פארשנעלערט די טריט. שטייענדיק אין א
זײַט, שוין באם ארלינגאנג, האָט ער געהערט, אז סטעפקע שטעלט ארײַן דעם שליסל אין
שלאָס. געהערט, אז די טיר האָס זִיך געעפנט ---זייער גוט, װאָס ס'איז אפן ערשטן שטאָקו-=
אוֹן אין דער זעלבער רעגע, ווען די טיר איז פון אינװוײיניק צוגעמאכט געװאָרן. האָט ער זי
א צי געטאָן צו זיך;

די שײַן אין קיך, װוהין ער איז ארײַן. איז געווען א שוואכע און זי האָט אים ניט פאר-
בלענדט. כוץ סטעפקען, װאָס איז אן איבעראשטע, מיט פארלוירן-אויסגעשטרעקטע הענט
שטיין געבליבן בא דער טיר (פאָן גלייעוויץ האָט געמיינט, אז דאָס איז בלויז דערפאר, װײַל
ער האָט זי אזוי איבעראשט), איז אין קיך געשטאנען א פרוי, טאקע אזא, װי רודי האָט גע-
זאָגט---א פײַןיגעבויטע, ניט קיין הויכע, מיט א קובליק, װאָס ציט אזוי וי אָפּ איר קאָּ אף
צוריק, מיט ביז גאַר א פיקאנטן פּראָפיל, אף וויפל מע האָט געקאָנט באמערקן: א פאריסן
נעזל, היפּשלעכע ליפּן, גרויסע אויגן מיט פארבויגענע װיִעס, און נאָך איז דאָ געווען א יונגער
מאנצבל, װאָס האָט זיך געווארעמט קעגן צעעפנטן טירל פון דער פליטע און איז אופגע-
שפּרונגען אף די פיס -- א געוויינלעכער ארבעטער-יונג, װאָס מע זעט דאַ א סאך אזעלכע, און
װאָס זײַנען אלע װי פון אײן סטאנדארט.

15

-- אנטשולדיקט, -- האָט פאַן גלייעוויץ געזאָגט, -= מײַן מאשין האָט זיך א ביסל פאר-
האקט, דער שאָפּער מוז נאָך עטלעכע מינוט טאָן עפּעס בא איר. און אײַך, סטעפא, קאַן מען
גאָר ניט דעריאָגן, איר פליט.. איך האָב געװאָלט פרעגן, װי פילט זיך רודי... און דאָס איז די
קרעמעז, וועגן וועלכער מיר האָבן גערעדט, די באשיידענע שכיינע אײַערעו.. -- דעם בליק
האָט ער אָפּגעשטעלט אף דארוגען, װאָס האָט געהאלטן די פופּײַקע אין האנט, -- קרעמעז,
אינטערעסאנט... אין ליובאטש זײַנען בא אונדז געווען קרעמעזס, אגעוו, קוכארסקיס אוירייי
עפשער װעט איר מיט מיר ארוס, סטעפאז

סטעפקע האָט געזאָגט גליווערדיק-קאלט:

-- מע קאָן, ביטע.

זי האָט זיך אומגעקערט נאָך האלבעֶר נאכט. אָלגע איז אינדערפינצטער געשטאנען אין
קיך, באם פענצטער, עטװאָס אן אָפּגעטוליעטן, און געזען: א לײַכטע מאשין איז צוגעפאַרף
סטעפקע איז ארויס פון איר און די מאשין איז אוועק.

דערקלערט האָט סטעפקע גאָרנישט, ווען זי איז ארײַנגעקומען. בלויז געפרעגט:

-- ארטעםז

-- ער איז טייקעף אװעק.

אראָפּגעװאָרפן דעם מאנטל, האָט זי אָנגעגאָסן קאלטן וואסער אין שיסל, ארומגעוואשן
די הענט, דאָס פּאָנעם, דעם האלדז, אלץ שװײַגנדיק, און איז אוועק אין צימער. דאָרט האָט
זי זיך גענומען אױסטאָן, איז אָלגע ארײַן און אויך געטאָן דאָס זעלבע. מע האָט זיך געלייגט
יעדער אף זײַן געלעגער, און דאַ האָט סטעפקע געזאָגט:

-- מאָרגן. אָלינקע, אן אנדערש מאָל -- הײַנט קאָן איך ניט דערציילן--

אין עטלעכע מינוט ארום האָט אָלגע דערהערט: סטעפקע װיינט, שטיל, כליפּענדיק, אין
דער קישן. איז זי אוועק צו איר א באָרװעסע, צוגעזעצט זיך אף א ברעגעלע פון דיוואן,
גענומען גלעטן און פאנאנדערפלעכטן מיט די פינגער דער כאווערטעס געפּלאַנטערטע האָר.

-- סטעפקע, -- האָט זי געזאָגט, -- איך האָב פאר דיר א גרויסע נײַס, זיער א פריידיקע,
נאָר דארפסט זײַן שטארק און קאָנען זי אופנעמעף

-= איך װײס; == האָט סטעפקע געענטפערט שטיל און אופגעהויבן עטװאָס דעם קאָפּ פון
קישן, --אונדזערע האָבן ארומגערינגלט די דײַטשן בא סטאלינגראד, אלע...

-- װאָסוו -- אָלגע האָט זיך א כאפּ געטאָן בא דער ברוסט. באלד איז זי צוגעפאלן צו
סטעפקען. גענומען קושן איר נאס, פארוויינט פּאָנעם, צו װעלכן די האָר האָבן זיך צוגע-
קלעפּט,--נו, זאָג, זאָג, דערצייל!

-- און װאָס ווייסטוז -- האָט סטעפקע זיך געכאפּט! זי האָט זיך אופגעזעצט אפן דיוואן
און אָנגעשטרענגט געקוקט אף אַלגעןף

אָלגע האָט געזאָגט:

-- אבע לעבט, ער איז דאָ הײַנט געווען אין שטוב.

-- אוי, -- סטעפקעי האָט מיט די נעגל זיך אײַנגעגראָבן אין פּאַנעם, -- מײַן אבעז װוּ
איז ערו

-- װײַט, שוין אף יענער-זײַט דניעפעה:

סטעפקע האָט געשוויגן, זי האָט פארשטעלט מיט די דלאַניעס דאָס פּאָנעם און שטיל
געוויגט זיך. ענדלעך האָט זי געזאָגט:

-- ער װעט מיר דארפן א סאך מויכל זײַן, אבע, ער װעט מיך דארפן קענען פארשטיין.

-- איך האָב גערעדט מיט אים, -- האָט אָלגע געענטפערט, --ניט קיין סאך, נאַר איך
מיין --עס װעט זײַן בא אײַך א לעב סטעפקע.

מע איז געזעסן לאנג, מיט די פיס אפן דיוואן, אײַנגעדעקט זיך ביידע מיט סטעפקעס
קאָלדרע, גערעדט אלץ ועגן דעם זעלבן, כאָטש געזאָגט האָט מען איינס דעם אנדערן דאָס
איקערדיקע אין די ערשטע געציילטע ווערטער. אזוי איז מען געזעסן ביזן גרויען קאיאָר, ווען
ס'האָט שטארק א בליץ געטאַָן אין פענצטער און בלענדיקירויטע שײַן האָט אף עטלעכע װײַ-
לעס פאריאָגט די טונקלעניש פון צימער. קימאט איינצײטיק האָט א שווערער דונער אָפּגע-
הילכט גאָר ניט װײַט, דאָס געפעס, דאָס מעבל אין צימער האָט א קלונג געטאָן און ס'איז גע-
װאָרן שטיל.

-- אזוי וי בא דער בריק, ---האָט סטעפקע געזאָגט.

און אָלגע, מיט א זיפץ:

-- ליאַניע:. װוּ איז ער איצטו

1--134 16

א. דער נאכטלעג אף דימייעווקע,
ליאַניע גייט לוט א נײַעם אדרעס

1 געפינענדיק זיך אף קווארטיר ניט װטט פון דער איזנבאןיבריק, האָט ליאָניע
דערהערט דעם אופרײַס פרוער פון אָלגען און סטעפקען, ס'איז מיסטאמע געווען

סאמע דאָס העכסטע אָרט פון דימייעווקע, װאָס ציט זיך ביכלאל אוועק מיט געדרייטע גאסן
און געסלעך בארג-ארוף, טייקעף נאָך קועװ-מאָסקאָווסקי און דער סאפּיאָרנע סלאָבאַדקע, העט
ביזן גאַלאָסײעװער וואלד, אוואדע דאָס העכסטע אָרט, װײַל דאַ איז די פײַערלעשערײַ; באי
נאנד מיטן הילצערנעם וואכטורעם, אין אן אלט מויערל, װאָס הויכט זיך מיטן איינעם שטאַק
אף א פארקלאפטן קעלער, האָט ליאָניע געדארפט פארברענגען די נאכט, פונדאנען האָט ער
דערזען דעם בליץ, װאָס האַט באלויכטן א האלבן פינצטערן פארװאָלקנטן הימל, דערזען, נאָר
מיסטאמע האָט זיך עס אים בלויז אויסגעדאכט, װען ער האָט זיך אופגעזעצט אף דער קא"
נאפקע, אף וועלכער ער איז געלעגן, -- געלעגן, ניט געשלאָפן, -- אן אַפּגלאנץ אפן טײַך, אוּן
באלד דערהערט אוֹיך דעם שווערן הילך..

מע האָט ניט געקאָנט פארשטיין, צי דינא סאוויטשנאיא, די אלטיטשקע, צוֹ וועלכער ליאָר
ניע איז געשיקט געװאָרן נעכטיקן, האָט זיך דערפרייט מיט אים צי ניט. נאָר א פארלמיכטע-
רונג פון איר שלאָפּלאָזיקנט האָט זי אין אים אַן סאָפּעק געזוכט. זי איז געווען א נידעריטשקע
און זייער א פולע, מאמעש א קײַלעכדיקע, און האָט דערמאַנט א װעקזייגער, יענעם, דעם
גרעסטן צװישן די עטלעכע, װאָס האָבן געקלאפּט אפן אלטן טונקעלן קאָמאַד. עס האָבן אויך
אף דער וואנט געקלאפּט צוויי כאַדיקעס, און דער אנדרוק איז געווען אזא, אז אין אָט דעם
פוסטן הויז, -- פון יענער זײַט קרומער אינערלעכער וואנט, מיט ארויסשפארנדיקע געקאלכטע
בערווענעס, האָט געװויינט א קינד, -- אין אָט דער העלפט פונעם מויערל, װאָס דינא סאוויי
טשנאיא האָט איינע אליין פארנומען, הריזען עפעס שטיל און אײַנגעשפּארט אומזעבארע זשו-
קעס. ליאָניע, טראָץ דעם אומרו, װאָס האָט פארפולט זײַן הארץ, צי טאקע װײַל ער האָט
געװאָלט פארטויבן דעם אומרו, האָס גלשך, װי ער האַט א קוק געטאָן אף דינא סאוויטשנאיא,
מיט אן אינערלעכן שמייכל געזאָגט צו זיך אליין ,נו, א דינעו" אין זינען האָט ער געחאט
דאָס. װאָס -דין" באטט אף יודיש, און טאקע װײַל דאָס ייִדישע װאָרט, א טיף פארבאָרגנס,
א פארווערטס, איז אים פלוצעם געקומען אפן געדאנק, האָט דאָס אים דערווארעמט.

דינא סאוויטשנאיא האָט מעכאבעד געווען דעם גאסט מיט געבאקענע קארטאָפל. ער האָט
זיי געטונקען אין שלעכט צעמאָלטער זאלץ, זי האָט אוועקגעשטעלט פאר אים א טשײַניק מיט
אָקרעפּ און אויסגעוויקלט פון א שמאטקעלע עטלעכע מאמעש גלעזערנע קאַנפעקטלעך. די
וועקערס און די כאָדיקעס האָבן געקלאפּט אין דער פוסטער דירע (ליאָניע האָט געזען איין
אָפּענע טיר -- פון אלקער, די צווייטע -- פון קיך), און די אלטיטשקע האָט גערערט:

-= וואניע מײַנער, איוואן יעװמענאָוויטש, האָט דאָך בא קאָטאָווסקין גערייניקט, און אויב
מע האָט געדארפט -- פאריכט עמעסע -מאַזערס" און .לאָנזשעראַנס", וועלכע מע האָט צוגע-
נומען בא בורזשויען, זילבערנעאון גאָלדענע, און מע האָט מיט די זייגערס באלויגט, װי מיט
אָרדענס. אף די דעקלעך האָט ער אויסגעצאצקעט אופשריפטן -= דאָס האָט ער אויך געקענט.
וואניע, איוואן יעװמענאָװיטש, ליגט אין גאַלאָסײעװער וואלד, פאַשעט אין וואלד -= לויט די
הוילע ביינער ועסטוּ דאָך אים ניט דערקענען, ראָבן האָבן צעפּיקט זײַן למב, װי פון פיל
אנדערע אָפּאַלטשענצעס, און עפשער האָט מען אים אפילע אין אײַלעניש ארײַנגעװאָרפן אין
א קייווער, נאָר װער װײסט -- װוּ, װער װעט זאָגן =- װּ אין די לעצטע טעג איז עס געד
װוען, איך בין געזעסן דאָ. אין קעלער, באהאלטן זיך פון די סנאריאדן און פון די באָמבעס-==
וואניע איז באשטאנען, איך זאָל ניט גיין אחין. אין גאָלאָסײעװאָ. .קענסט שוין ניט", -- האָט
ער געזאָגט. און אמאָל האָב איך געקענט, וי דו קוקסט מיך אָן,. אמאָל האָט מען מיך אפילע
געשיקט צו די װײַסע, איך על ניט זאָגן. אז קאָטאָווסקי אליין. לעמשי זאָל איך לײַגן, נאָר
גוסליאקאָו -- אײַנער פון די קאָמאנדירן, װאָס האָט אויך פארדינט א גוטן זייגער, האָט מיך
געשיקט אי קיין אָטשאקאָו, אי נאָך װײַטער. דאָס זאָג איך דיר, װײַל לעקסיי קוזמיטש האָט
דיך געשיקט צו מיר, שעשענקאָ, און האָסט געזאָגט דאָס װאָרט; װאָס איך װײַס. אז מע דארף
עס זאָגן. װײַל אנדערש -- װּד מע מעג דען איצט ארויסברענגען פארן מויל אזוינס, װי איך
דערצייל דירז..

װײַטער:

-- צוויי האָב איך זיי געהאט. איינער -- אזא, װי דו, -- מיסטאמע האָסטו שוין ערגעץ
געשמעקט פּולװער. -- יענער איז געווען הינטער בריאנסק, אין ארטילעריע, און דעם צווייטן,

/

נאָך גאָר א יונגינקן, האָט מען צוזאמען מיט אלעמען פון דער אײַזנבאנערשער האנטווערקער-
שול אוועקגעפירט אף יענער-זײַט דניעפּער צופוס, און װײַטער האָט מען זי געזעצט אין אן
עשעלאָן. זי זײַנען זיך צעפלויגן פונדאנען, װי פון א נעסט, צו וועלכער עס טרעט צו דאָס
פּײַער, און איך זיץ אָטאָ אפן ארומגעסמאליעטן בוים, איך ווארט..

װײַטער:

--- איך זאָג אים, לעקסיי קוזמיטשן: הענג עפשער ארויס א שילד אין פרונט, אפן גאנע?
זײַ דער זייגערמאכער אָנשטאָט וואניען, איוואן יעװמענאָװיטשן, און גי אועק פון דער
פײַערלעשערט, װוּ דו סטארטשעסט באטאָג און באנאכט אפן טורעם און װוּ דו רײַסט זיר
די קישקעס, פאנאנדערוויקלענדיק און צונויפוויקלענדיק די שווערע ברעזענטענע שלאנגעף,
און װאָס טוט מען דאָרט ניטז.. ענטפערט ער: .עס פּאסט ניט -- א שילד, אן אינדיווידואל":
נו, וואניע, איוואן יעװומענאָװיטש, װאָלט אויך עפשער ניט װעלן אזוינס. דאָס קאָן איך פאר-
שטיין. נאָר װאָס ער זאָגט, לעקסיי קוזמיטש: .עס לױנט ניט". װאָס לױינט דאָ יאַ. און װאָס
לױנט דאָ ניט: איך קויף א קאליעיגעװאָרענעם כאָדיק אין מארק, צי אָט אזאיאָ דראפעטש,
א װעקער, לעקסיי קוזמיטש פּאָרעט זיך מיט אים א ביסל, און איך גײ װידער אין מארץ =-
שוין מיט א סכוירע.. מענטשן דארפן זייגערס, אנדערע קויפן אפילע אזוינס, קעדיי אויסבטן
אף דעם עפעס אין דאָרף. איז װוּ זשע, װען ער טוט עס אָפטער, דײַן שעשענקאַ, ווען ער
האָט צײַט כאָטש איין מאָל אין צוויי טעג זעצן זיך צו דער ארבעט. ניין, לויפט ער ערגעץ
אום -- סטארטשעט ער ניט אפן טורעם, האָט ער גענג.-

דינא סאוויטשנאיא האָט געקוקט אף ליאָניען אזוי, װי זי זאָל זאָגן: .אָט ווייסטו דאָך א
ביסל פון זײַנע גענג, און שװײַגסטז מיילע, שװײַג, הער..*

-= און אזוינס האָסטו װוען געזען! שוין פארטיק א זייגער, אַיאַ שטייען עטלעכע פאד
ריכטע, און אָט הענגען די כאָדיקעס, נאָר אַן זײַנעם א .יא טאָר איך זיי ניט ארױסטראָגן
אין מארק -- אפן יעוובאז, צי אפן סאַלאָמינקער מערקל. עס טרעפט גאַר -- ער צעשרויפט
ווידער א זייגער, װאָס גייט שוין, און לאַזט אים שװײַגן. הא, האָסט געזען אזוינסז בא מײַן
איוואן יעװמענאָװיטשן האָב איך עס ניט געזען. און דעריקער קאָן מען אים ניט נאסטאר-
טשען קיין פרוזשינעס -- איך בין שוין געגאנגען אפילע אף פּאַדאָל, צו א באקאנטן זייגער-
מאכער, א שיקערוק, אליין ער, לעקסיי קוזמיטש, גייט ניט, איך בין געגאנגען אשנהאנדלען
עטלעכע פרוזשינעס. און מײַנער פלעגט א צעבראַכענע פּרוזשינע צונױפקליאָפּען--

ליאָניע האָט ניט באוויזן נאָכפאָלגן מיטן געדאנק דינע סאוויטשנעס רייד.

.פרוזשינעס, -- האָט ליאָניע געטראכט, -- יאָ, פרוזשינעס האָט אלעקסיי קוזמיטש איבער-
געפּרוּווט א סאך. די איז צו שוואך, קעדיי זי זאָל ארויסצוען די טשעקא פונעם מעכאניזם, די
איז צו שטארק, די טוט עס צו שנעל, די טוט עס פאמעלעך -- אלץ האָט געמוזט אויסגע-
רעכנט און אױסגעמאָסטן װערן.. און דען נאָר דאָס אליין? וויפל מי האָט אָפּגעקאַסט. אז א
געװיינלעך שפאגאטל זאָל זיך אזוי אַנװיקלען אף דער אקס פונעם ציינדלדיקן רעדל, אז
פונקט דעמלט, ווען מע דארף, זאָל די פרוזשינע אָפּטאָן אירס, די שלאָגינאַדל-- אירס, דער
אײַנגעשרויפטער קֹאפּסָול זאָל געבן דעם פונק פאר דער קאַנסטררטער מינעז. און
דאָס. װאָס דינא סאוויטשנאיא קוקט אף מיר, װי איך זאָל װיסן פון שעשענקאָס גענגי
איז ווייס איך טאקע עפּעס-װאָס. גײין פלעגט ער ניט נאַר צו אונדז אין בײַדל, ער פלעגט
אויך ניט איין מאָל אָנשפּארן אין וואלד, װאָס באם זשיטאָמירער שליאך, דאָס איז גאנץ װפט,
פון יענער-זײַט שטאָט. אלטע צערוונירטע דאָטן זײַנען דאָרט דאַ, פלעגט ער אין די דאָטן
אויספרווון סײי זײַנע אופרײַסימעכאניזמען, סײַ די קאפּסולידעטאָנאטאָרס, װאָס זײַנען ארויס-
געשרויפט געװאָרן פון סנאריאדן, סט דעם טראַטיל, אױך אן אױסגעדליבעטן פון די
סנאריאדן און א צעדרױבלטן אין פראָשעק.. און וואװי ‏ מע באקוקט אים. דעם
אופרײַסישטאָף, דאָס װאָלט איך שוין אוואדע געקאָנט דערציילן, די גראָװע האָר דער
אלטיטשקערס, װאָס קלעקן שוין ניט אף קיין קובליק און הענגען פּאַטעט אראָפּ מיט ניט קיין
גלײַכע שפּיצן פון אונטער איר לײַכטן היימישן טיכל, װאַלטן זיך געשטעלט קאפּויר, װוען זי
דערהערט, װאָס מיר האָבן געטאָן, איך, און יערעמיי פאָמיטש, און שעשענקאָ. אויסגעשאַסענע
סנאריאדן, װאָס האָבן זיך ניט אופגעריסן, און אייניקע ניט קיין גענוצטע, האָבן זיך ערטער-
װײַז געוואלגערט בא דער אָזערע, -- זײַנען זיי אײינציקװײַז אריבערגעטראָגן געװאָרן אין
בײַדל. װײַטער איז פאָרגעקומען אזוי: אָדער איך אָדער יערעמיי פאָמיטש האָבן דעם סנאריאד,
פעסט אן ארומגעבונדענעם מיט א שטריק, געהאלטן מיט אלע קויכעס אין ביידע הענט --
אינצווייען איז אומעגלעך געווען צו האלטן -- און אלעקסיי קוזמיטש האָט פאמעלעכן ארויס-
געשרויפט דאָס קעפל. ס'א שרעק געווען צו קוקן אף אלעקסיי קוזמיטשן, בייס ער האָט פאנאנד
דערגעשרויפט א סנאריאד: דאָס פּאָנעם איז בלאס. באדעקט מיט א לײַכטן שװייס, די גרויע

18

אויגן -- צוגעזשמורעט, צװײי קאלטע שפּעלטיקלעך און גאָר. און דאָס מויל, א דין"גע-
צייכנטס, -- שמייכלט קויםיקוים, עס שמייכלט אזוי װי שולדיק, אזוי װי ער זאָל זיך פון
פאַרויס האלטן פאר שולדיק, -- עפשער װעט באלד א זעץ טאָן פײַער און פון קיינעם װעט קיין
זייכער ניט בלײַבן, ניט פון מיר, ניט פון אים, פון יערעמיי פאָמיטשן? ער איז אף דער וואך,
אינדרויסן, און אן אנדערש מאָל שטיי איך אף דער וואך: אינדרויסן װעט עפשער ניט פאר-
טשעפען, נאָר דעמלט װעט מען נאָך דארפן קאַנען אויסדרייען זיך פון די דײַטשן, --.װאָס
האָט דאַ אופגעריסן זיך, אין דער סטאָראָזשקען*

דינא סאוויטשנאיא:

-- ווילסט שוין עפשער שלאָפן?

-- איך האָב זיך אוסגעשלאָפן באטאָג.

-- שוווז" -- בלויז אירע צעפאַלאָכעטע און טיף מיטפילנדיקע אויגן פרעגן דאָס,. און זי
זאָגן אפילע אזוינס: איך שטעל זיך פאָר, וי דאָס איז עמעס". נאָר אין דער הייך זאָגט זי

-- יונגע שלאַפן איצט אויך שלעכט. לעקסיי קוזמיטש האָט דאָ בא מיר גענעכטיקט א
פּאָר מאָל, קרעכצט ער און שרײַט פון שלאָף. איך האָב אים אפילע געגעבן מײַן געטראנק פון
אויסגעקאַכטן וואלעריאן-װאָרצל, מיר העלפט דאָס שוין װײניק, נאָר אים, ניט קיין געוווינטן,
מוז עס העלפן.. ווארט, איך װעל דיר אויך געבן, איך האָב עס גרייט, דאָס געטראנק.

-- מע דארף ניט. באלד װעל איך גיין שלאָפן, אויב איר װעט זיך ליגן,

-- זיץ, אז דו וילסט. עס איז שוין אָאַ נאָך צוועלף.

-- יאָ. האלבע נאכט.

.שלאָפגעטראנק. נו, נוּ, איך װאָלט עס ארײַנגעשלאָפ און דעמלט, גיי ווייס, סהאָט א
קנאל געטאָן, צי ניטז אלעקסיי קוזמיטש האָט דאפקע געזאָגט, אז זאָל נאַר זײַן, װאָס צו הערן,
װעל איך דערהערן. שלאָפן גענוג שוין דאָס. װאָס איך בין ניט דאָרט, נאָר -- דאָ. ס'הייסט.
אזוי איז עס: ביסטו ניט אינעם סאמע געפערלעכן אַרט. אוב נאָר האָסט אליין ניט געטאָן,
זאָלסט דאָרט ניט זײַן -- איז מאך קיין אָנשטעל ניט, אז דו ביסט מעקאנע דעם, װאָס געפינט
זיך דאָרט. איך ווייס דאָך, אז ס'איז שווער און ביטער אפאנעמעסן. און װער, דעריקער, זײַנען
געווען אין קאָן? צװײיען: יערעמיי זארובא און פראנץ רעדוטגי. שעשענקאָ האָט געווארט דאַרט,
װוּ מע ווארט איצט אינדרײען, אוב אלץ איז דורך, װי עס געהער צו זײַן, מיסטאמע ווארט
מען, און אי ווארט אויך. אייערנעכטן אין אָװנט איז באשטימט געװאָרן, אז ניט איך על
זײַן דער צווייטער אין שיפל, נאָר רעדוטני. אייערנעכטן פארנאכט איז שוין גריײט געווען א
קעסטל, פונקט אזוי די גרייס, װי יענץ, אין וועלכן די מינע האָט געדארפט ליגן, און פון
דער זעלבער װאָג, נאָר אָנגעפילט מיט שטיינער. איך און יערעמיי פאָמיטש האָבן יענץ קעסטל
פארוויקלט אין די נעצן, װאָס מיר נעמען געוויינלעך, אװעקלאָזנדיק זיך כאפּן פיש, און גע-
גאנגען זײַנען מיר צום שיפל אזוי, װי מיר זאַלן גאָר קיין שווערס ניט טראָגן. דער וואכמאן,
װאָס זײַן פאַסטן איז אין אָנהײב פון דער בריק -- אלע זײַנע טנועס װייסן מיר שוין, און אז
ער איז װידער געשטאנען יענעם פארנאכט אף דעם זעלבן אָרט, האָבן מיר זיך פרזער איבער-
צײַגט,-- דער וואכמאן. א שווארצער, לופּאטער דײַטש, האָט װי אלעמאָל גערויכערט זײַן צי-
גאר, איבערגעבויגן זיך איבערח דער פארענטשע און געשפיגן אין וואסער, מיינענדיק טרעפן
אין אונדזער שיפל, ווען עס װעט פארבײַפאָרן. מיר האָבן, װי שטענדיק, ארויסגעפירט דאָס
שיפל דורכן פיצינקן דורכגוס פון אונדזער אָזערע, דער װידובעצער, אין טײַך, פארקערעוועט
צום ביקי װאָס איז דער עקסטער באם ברעג, -- צו די װײַטערדיקע טאָרן מיר זיך ביכלאל
ניט דערנעענטערן, -- איך האָב געוועסלעט, יערעמיי פאַמיטש האָט גערודערט, פון יענער זײַט
בריק ועלן מיר פארקערעווען אין דער צווייטער אָזערע, װאָס האָט ניט קיין נאָמען. גאָר אלץ
האָט געדארפט פאָרקומען אין מעשעך פונעם פערטל מינוט, אפילע װײניקער, װאָס מיר האָבן
געקאָנט זײַן אונטער דער בריק, און דאָס איז געווען די רעפעטיציע.. איך האָב, װי נאָר
דער שאַטן פון דער בריק האָט אונדז צוגעדעקט, א װאָרף געטאַן די וועסלעס אין שיפל, אָנ-
געכאפט זיך מיט ביידע הענט פאר א קרוק, װאָס סטארטשעט אינעם ביק, ניט הויך איבערן
וואסער, כ'האָב צוגעצויגן דאָס שיפל הארט צו דער וואנט, און יערעמיי פאָמיטש האָט נאַך
מיט א רעגע פרזער א שמיץ געטאָן זײַן וועסלע אין שיפל, איינס און צויי אַפּגעדעקט דאָס
קעסטל, אופגעשטעלט זיך און געפרוווט ארײַנרוקן עס אין דער נישע, װאָס אויבן, אינעם ביק,
נאָר ס'איז אים ניט געלונגען, קיין קויעך האָט ניט געקלעקט, ער האָט זיך ניט געקאָנט דער-
צוען צו דער נישע, סאכאקל עטלעכע סאנטימעטער ניט דערצויגן זיך. דאָס שיפל גייט כאָדאָ-
ראָם, אָט קערט זיך עס איבער, די רעגעס פליען, האָט יערעמיי פאָמיטש געטאָן דאָס. װאָס מע
האָט געדארפט טאַן שוין נאָכן צומעסטן -- אראָפּגעלאָזט דאָס קעסטל אין טײַך. ווען מע איז
ארויס פון אונטער דער בריק, האָט יערעמיי פאָמיטש געזאָגט: .איך זע שוין. טישקע, מע

19

דארף דאָ האָבן א העכערן און א שטארקערן פון מיר און פון דיר אויך. פראנץ טוג צו אָט
דעם קעסטל, און איך װעל צוהאלטן דאָס שיפל. ער פאָרט דאָך ווען-ניט-ווען מיט אונדז אין
שיפל, װעט ער זײַן דער צװײיטער, און קיין דריטן דארפן מיר ניט -- די קיילע װעט זיצן צו
טיף, זי קאָן זיך אונטערטוקן". יענעם אַװנט איז אלץ באשלאָסן געװאָרן. עמעצער באשליסט.
הײַנט אינדערפרי האָט יערעמיי פאַמיטש געבראכט אן עמעסע קאפּסולע -= ניט אזא, װי שע-
שענקאָ האָט געהאט צוגעפאסט. .א וואלדישע", -- האָט זארובא, שוין גאָר א שײנענדיקעה,
געלאָזט, ניט לוט זײַן טעווע, פאלן א װאָרט. אלעקסיי קוזמיטש האָט פארביטן די קאפסולע
אין דער מינע, מע האָט דאָס קעסטל ארומגעבונדן מיט דראָט, און אָטאָ ווארט איך דאָ, און
אלעקסיי קוזמיטש ווארט באם ברעג פון דער צווייטער אָזערע, אין לאָזניאק, װײַל טאָמער גיט
זיך אויך רעדוטנין ניט אײַן אוועקשטעלן דאָס קעסטל אין דער נישע, -- און עס ליגן דאָך
שוין אין דעם ניט קיין שטיינער, == װעט אלעקסיי קוזמיטש דארפן ארויסנעמען דעם פאר-
לאנגזאמונג-מעכאניזם, און איך װעל מאָרגן װידער דארפן קומען אין דער סטאָראָזשקע, וי-
דער כאפן פיש, ביז עס װעט מיט דער מינע אלץ איבערגעכאזערט װערן..*

דינא סאוויטשנאיא האָט שוין א ביסעלע לענגער געשוויגן, זי האָט אראָפּגעלאָזט דעם
קאָפּ אף דער הויכער ברוסט און געדרעמלט, סאָפּענדיק גאנץ הויך. װען זי האָט א שטארקן
כראָפּע געטאָן, האָט זי אופגעציטערט, געעפנט די אויגן און, ניט זאָגנדיק קיין װאָרט, אוועק
אין אלקער -- שלאָפֿן. ליאַניע האָט דעם לײַלעך אוֹן די מולטענע קאָלדרע, װאָס זײַנען אָנגע-
גרייט געווען פאר אים אף דער קאנאפקע, אוועקגעלייגט אונטער דער קישן, פארלאָשן דאָס
לעמפל און צוגעלייגט זיך אין אָנטאָן, אראָפּגענומען בלויז די שווערע, צעקרימטע שיך. אזוי
איז ער געלעגן א שאָ און נאָך א שאָ, געטראכט, און עפשער אפילע ניט געטראכט -- געכאַ-
לעמט, נאָר אלץ געהערט דאָס קלאפּן פון די עטלעכע זייגערס, װי זשוקעס זאָלן טאקע עפּעס
הריזען און הריזען.. מיטאמאָל איז אין צימער געװאָרן ליכטיק, װי באטאָג, עס האָט א מעכ-
טיקן דונער געטאָן אין דרויסן, די טאפליעס אינעם פענצטער, צו וועלכן ליאָניע איז צוגעפאלן,
האָבן, פארפּאָראָשעטע מיט איינציקע שנייעלעך, אומגעציטערט.

דינא סאוויטשנאיא האָט געשרזען פון אלקער:

-- הא, הא, װאָס איז עס אומגעפאלן?

-- גאָרנישט, -- האָט ליאָניע געענטפערט, ווען די טאפליעס, שוין װידער שווארצע, האָבן
אופגעהערט ציטערן, -- דאָ איז אלץ אף אן אָרט, שלאָסטוּ

2 אין בײַדל בא דער ווידובעצער אָזערע איז ניט איין מאָל פון אלע זײַטן ארומגע-
רעדט געװאָרן, וי װועט זײַן, ווען דער אופרײַס װעט זיך אײַנגעבן. ערשטנס, האָט
מען זיך קיין פייגעלעך אין בוזעם ניט געלייגט -- אומוואלגערן אין טײַך די גאנצע בריק,
אָדער כאָטש א היפּשן טייל אירן, וועט מען ניט קאָנען. איין מינע, מער האָט מען דערװײל אי
צוגרייטן, אי דעריקער אונטערלייגן ניט געהאט קיין מעגלעכקײט, בא א פוד אופרטיסישטאָף
װעט צערוונירן בלויז איין ביק, און עפשער, דאָס װאָלט זײַן גאָר גוט, אראָפּשמיצן אין ווא-
סער די פערמעס, װאָס האלטן זיך אף אים. געהאט האָט מען צו טאָן מיט דער צײַטװײַליקער
בריק, װאָס די דײַטשן האָבן אופגעשטעלט אף א פּאָר גאנץ געבליבענע ביקעס פון יענער, װאָס
אונדזערע האָבן אופגעריסן בייסן פארלאָזן די שטאָט, און אף שפאלע-קאסטנס, אָנגעפילטע
מיט שטיינער. די קאפיטאלע בריק האָט זיך געבויט בא א זײַט און ס'האָט נאָך געדארפט ניט
װײיניק געדויערן, ביז צוגן װועלן איבער איר נעמען גיין. אָבער אויך דער דאָזיקער ניט גאָר
שטארקער אופרײס װעט זײַן א פריקרע זאך פאר די דײַטשן. עמעס, ס'איז דאָ נאָך איין אניזג
באן-בריק, עטװאָס ארופצו, קעגן פּאַדאָל, נאָר איבער איר איז דורכגעלייגט בלויז איין רעלסן-
ועג. עס װעט זיך שאפן א גוטער געדראנג פון עשעלאַנען אף ביידע ברעגן פונעם טײך, און
דויערן קאָן דאָס עטלעכע טעג.
גערעדט האָט מען אויך אין דער סטאָראָזשקע וועגן דעם, װווּ אהינטאָן זיך נאָכן אופרײס.
דאָס איז געווען א טייל פונעם פּלאן, אזוי אז באשטימען האָט מען דאָס געזאָלט ניט אליין, מע
האָט אָבער געפּרוּוט פאַרויסזען עטלעכע וואריאנטן. פּאָשעטער פון אלץ װאָלט זײַן אוועק אף
יענער"זײַט דניעפּער, אין די װעלדער, אָבער טאקע מאכמעס דעם אופרײַלס װעט מען אין די
ערשטע און געפערלעכסטע טעג עס ניט קאַנען טאָן -- קיין צוגן װעלן ניט גיין איבער דער
בריק, און אף דער, װאָס פון יענער-זײט פּאַדאָל, װעט דער קאַנטראָל אוואדע זײַן אזא, אז
קיין מויז װעט ניט קאָנען דורכשפּרינגען. װעט מען, הייסט עס, פארשווינדן אף קאָנספירא-
טיווע קווארטירן. אים, ליאָניען, איז טאקע אָנגעװיזן געװאָרן אָט די ערשטע קווארטיר -- בא
דינא סאוויטשנאיא. אינדערפרי דארף ער זיך באגעגענען מיט אלעקסיי קוזמיטשן, יענער װעט

20

װויסן, װאָס װײַטער טאָן. מעגלעך, אז מע װעט גאַר בלײַבן ערגעץ אין שטאָט, אפילע ניט אף
דער אײַזנבאן. מע האָט אָבער דערלאַזט אויך אזוינס, און דאָס האָט װידער ניט געהייסן לייגן
זיך פייגעלעך אין בוזעם: די דייטשן װעלן זיך ניט כאפּן, אז אלץ קומט פונעם פישער-ארטעל,
מע װעט ניט מאכן קיין אונטערזוכונג אין דער סטאָראַזשקע, און אוב אפילע יאָ, װעט מען
דאָרט אלציינס גאָרנישט ניט געפינען, קיין שפּרענקעלע אופּרײַט-שטאַף, קיין דרעטעלע ==
אלץ איז אויסגעראמט, ארײַנגעװאָרפן אין אַזערע; -- װעט מען זיך קאָנען אומקערן, קעדיי
טאָן דאָס זעלבע װידער, און אוואדע -- בעסער, געניטער. געווייגלעך (אזוי האָט זי געלייגט
אפן זינען), די ערשטע טעג װעט מען ביכלאל קיינעם ניט צולאָזן נאָעגט צו דער בריק, האָבן
די פישער ניט װאָס צו קומען אהין, און טאקע װײַל אזוי, איז ליאָניע, הייסט עס, אין אָװנט
געווען מיט פיש אין קיך פון דעפּאָ -- צוריק אומקערן זיך, ביז עס װערט ליכטיק, צו דער
אַזערע, האָט ער ניט געקאַנט: װען עס װערט פינצטער, לאָזט מען אויסער דער סטאנציע
קיינעם ניט אומגיין לעבן די רעלסן, יערעמיי פאָמיטש האָט ביכלאל באקומען א דערלויבעניש
פאָרן אין דאָרף עפּעס אױסבײַטן, שעשענקאַָ -- טאָמער ציט מען דורך א פאָדעם צו אים, אין
דער פּײַערלעשערש -- דאָס זעלבע, רעדוטני האָט, צוזאָגנדיק באטאָג קרומפײילן פרישע סיש,
באמערקט, דערעכאגעוו, אז דער עלטסטער פישער פארט אוועק ניט אף לאנג, און ער אליין,
דער באזאָרגער פון דעפּאַ, דארף זיך אראָפּכאפּן צו באקאנטע בינענציכטלער, עס קאַן זיך
מאכן, אז ער װעט באקומען עטלעכע פוד האָניק. אין די ערטער, װאָס זײַנען אָנגערופן גע-
װאָרן, װעט מען זיך ניט באװײַזן. זיכערע מענטשן װעלן אָבער פון דאָרט צו ויסן געבן, צי
האָט מען ניט געזוכט קיין שטאָטישע..

אנדערש ניט, בלויז אזוי װערט פון אלע זײַטן ארומגעשטעלט אזא ריזיקאלע זאך, האָט
ליאַניע געטראכט און מאמעש געשטיקט זיך פאר אומגעדולד אפן קאנאפקעלע, געדרייט זיך
פון זײַט אף זײַט. געהאלטן אין איין קוקן אף די טאפליעס, צי ווערן זי נאָך ניט בלוי, און
אף די זייגערס -- קײַלעכדיקע, בלאסע פענעמער, אף וועלכע די װײַזערס זײַנען אויסגעקו-
מען, װי װאָנצעס, אָט אוסגעהויבענע פון געלעכטער, אָט אראָפּגעלאָזטע פון געוויין.

פאר דעם װי ארױס אין דרוסן האָט ליאָניע א קוק געטאַן אף זיך אין
שפּיגל פונעם אלטן טואלעטיטישל, װאָס איז, א דורכגעגעסנס מיט שאשעל,
געשטאנען בא דער טיר, לעבן פּוסטן הענגער. ער האָט א טראכט געטאָן װעגן די אויגן --
קארע, אַנגעשטרענגטע, האָבן זי טונקל א ברען געטאָן צווישן די געלע פליאמעס, װאָס האָבן
פון הינטן באדעקט דאָס גראָבע גלאָז: .מע װעט זיך דארפן פּלײַסן ניט קוקן אזוי ביסטרע";
דאָס, װאָס די גאָלדיקרױטלעכע האָר זײַנען לאנג ניט קיין געשוירענע, האָט גראָד ניט אויס-
געמאכט (זארובא האָט גאנץ זעלטן זי אים ארומגעכאפּט מיטן שערל, און צו אן עמעסן פאריק-
מאכער איז בעסער געווען ניט רוקן זיך), אָבער לײַכטיצעכוואליעטע, האַבן די האָר זיך פאר-
בויגן אין קליינע קוטשערלעך אף די שלייפן, ארום די אויערן און אפן נאקן -- דאָס האָט ניט
געטויגט. ,מיילע, בא דער ערשטער געלעגנהשט װעט מיך עמעצער אונטערשערן, דערװוליל
װעל איך בעסער אָנרוקן דאָס היטל און איך טראָג עס אלציינס מיט אראָפּגעלאָזטע אוערף! =
האָט ער באשטימט. מער גאָרנישט -- ניט די נאָז, א גלטיכע, מיט עטװאָס צעשפרייטע לעפּ-
לעך, ניט דאָס מויל, א מויל, װי א מויל, איצט -- הארב א צונויפגעדריקטס, ניט די שארף
אָנגעמערקטע סקולעס, באדעקטע מיט א שוואכער ראָזקײַט, װײַל די הוט איז א דינע, וי צו-
מיינסטנס בא העלע, -- מער גאַרנישט האָט ניט ארויסגערופן יענעם אומרו און צווייפל, וועלכן
ער האָט שטענדיק געשטיקט אין זיך נאָר געװוּסט, אז אפאנעמעסן דערשטיקן אים קאָן מען
גיט.
באם טישל האָט ליאַניע זיך אָפּגעשטעלט, װײַל דינא סאוויטשנאיא, א צעערגערטע, װאָס
ער גייט אוועק אַן אן איבערבײסן, -- זי איז ערשט אראָפּ פון בעט, ניט געװוּסט, אז ער װעט
אזוי אײַלן, -- האָט זיך געװאָרפן אָפּװכן עפעס, אין װאָס מיטגעבן אים עטלעכע קארטאָפל,
פארבליבענע פון אפדערנאכט. בא א זײַט, אין שפּיגל, איבערן אייגענעם אקסל, האָט ליאָניע
געזען, אז די פרוי האוועט באם טיש -- זי האָט אָפּגעריסן א שטיק פונעם פאפיר, מיט וועלכן
דער טיש איז פארשפּרייט, און האָט שוין באלד גרייט א פעקל. און דאָ האָט ליאָניע פאר-
שטאנען, װאָס ער האָט נאָך געזוכט אין זײַן פּאָנעם: .איך בין ענלעך אף דער מאמע";
דער געדאנק וועגן דער מאמע האָט דערװעקט די זאָרג פון אָט דער איינזאמער און אָן
סאָפּעק גוטער נעשאָמע, נאָר אין דעם, װאָס ער האָט פארגלײַכט זײַן פּאָנעם מיט דער מאמעס,
אזוינס, װי ער האָט עס איינמאַל פאר אלעמאָל פארגעדענקט, איז געווען קימאט א קאלטעה,
פראקטישער מיין. נעכטן האָט דינא סאוויטשנאיא דערציילט, אז מע האָט פון קאָטאָווסקיס

21

בריגאדע זי געשיקט אין אוסשפּיר. די מאמע איז אויך געגאנגען אין אויסשפיר -- בא
שטשאַרסן. געווען איז זי א טעלעפאַניסטקע אינעם רשטער-עסקאדראָן, װוּ דער טאטע האָט
געדינט. דערנאָך, ווען דער טאטע איז שלאף געװאָרן, איז זי אוועק נאָך אים אין דער טיי
פוסיטעפּלושקע, אוועק פאר א סאניטארקע און אליין אויך געפאקט דעם פלעקיטיפוס, נאָר
ביז דעם אלעמען, צי נאָך דעם, איז זי עטלעכע מאָל געגאנגען אין די דערפער און אף די
סטאנציעס ארום ניעזשין -- דאָס איז דערציילט געװאָרן וועגן ניעזשין, פונוואנען זי האָט
געשטאמט, --געגאנגען צו די סיטשעוויקעס, אויסקוקן זייערע קריגסיפּאָזיציעס, זייערע עשע-
לאָנען. האָט דאָך קיינער דאָרט, באם סוינע, ניט דערקענט, אז זי איז די, װאָס װאַלט גאַר
אף אן אנדער מין אויפן פארפּײַניקט געװאָרן, װאָס האָט, באקומט זיך, צװײי מאָל פארדינט
דעם טויט..

ליאָניע איז אלט געווען עטלעכע כאדאָשים; װען א באנדע האָט זיך ארײַנגעריסן אין
ליובאטש, װוֹהין די מאמע איז געקומען צו שווער און שוויגער אף קימפּעט, -- זי איז געווען
א קײַלעכדיקע יעסוימע, און א באנדיט, וועלכן זי האָט זיך קעגנגעשטעלט, האָט זי דערשטאָכן,
פארטיידיקנדיק די מאַמע, האָט דעמלט באקומען א װוּנד דער זיידע זכאריע און איז אויך
אינגיכן געשטאָרבן. ליאָניען האָט דערצויגן די באָבע שיפרע, װײַל דער טאטע איז אָדער
געווען אין דער ארמיי, אָדער ער האָט געלערנט זיך אין שטאָט, דערנאָך געארבעט ערגעץ
װײַט און איז װידער גערופן געװאָרן אין דער ארמיי -- שוין אף שטענדיק. נאָר דאָס
איקערדיקע-- ער איז געװען ניט נאָר זײַנער, ליאַניעס, --ס'האַט זיך באוויזן די טיאָטיע
אָלגע, נאָכדעם --נאטאשקע. זײַנע, ליאַניעס, איז געװען די באָבע, זײַנע איז געװען די
מאמע, װאָס איר פּאַרטרעט איז געהאנגען אין שטוב, זײַנס איז געווען דאָס איינציקע קאר-
טעלע, פון וועלכן דער פּאָרטרעט איז פארגרעסערט געװאָרן.-- די מאמע איז אין א קובאנקע,
פון אונטער וועלכער עס פאלן אראָפּ צוויי שוערע, העלע צעפּ אף דער מיליטערישער גימ-
נאסטיאָרקע, ערנסט, שטרענג ברענען די טונקעלע אויגן, און ביכלאל, ווען ניט די צעפ ==
איז עס ער אליין, ליאָניע

דאָס קארטעלע-- עס איז אונטערגעשריבן געװען אף יוִדיש, דער באָבע שיפרען און דעם
זיידן זכאריען, און איז געשיקט געװאָרן פון עסקאדראָן נאָך פאר דעם, װי מע האָט זיך
באקענט, -- האָט ער פארנייט צוזאמען מיטן קאָמיוגישן בילעט אין קאָלנער פון עדיקס קורטקע,
ווען ער, ליאָניע. האָט נאָך דער פּלײטע פון דער לאסטמאשין, װאָס האָט אים געפירט צום
באביייאר, איבערגעטאָן זיך אף פּאָדאָל, בא טיכאָן וואסיליעוויטשן, קעדיי אוועק מיטן יאטל,
א געקומענעם אליין פון געהענעם, צוערשט אף יענער-זײַט דניעפער, קיין בראָווארי, װוּ עדיק
איז טאקע געבליבן, דערנאָך -- צום פראָנט. נאַר אז ער איז ניט דערגאנגען, אז ער האָט
באקומען צוויי קוילן אין פוס און איז א פארכאלעשטער ארײַנגעפאלן אין א לאגער, האָט
דערנאָך, ווען ער האָט געברענט פון היץ, געדארפט פאסירן מיט אים אָט די צאָרע -- עפּעס
א בריע זאָל פון אים אראָפּשלעפּן די קורטקע. דאָס ביכעלע טיכאָן וואסיליעוויטשעס, װאָס
איז שוין געווען זײַן, ליאָניעס. דאָקומענט און װאָס געהאלטן האָט ער עס פּאָשעט אין דער
הויזן-קעשענע, איז געבליבן גאנץ --אויך א װילד שטיקל גליק, נאָר יענץ, דאָס סאמע
טײַערסטע, אין קאָלנפֿר, איז פארלוירן אף שטענדיק. און אין ליובאטש איז דער מאמעס
פּאָרטרעט שוין אויך ניטאָ, װײַל די באָבע, און אלע קרויווים, און אלע דאָרטיקע ייִדן, אזוי
װוי אומעטום, אזוי װי אין קועוו, זײַנען ניטאָ..

אין גאס-- פון אָנהײב איז ליאָניע אועק דורך א פארװאָרפן געסל, װאָס פירט בארג-
אראָפּ, -- האָט ער פאָרגעזעצט טראכטן וועגן דער מאמען, און די געדאנקען האָבן אים אוועק-
געפירט אלץ װײַטער און װײַטער. קימאט אלץ, װאָס ער האָט געװוּסט װעגן דער מאמען,
און פיל פון דעם, װאָס ער האָט געװוּסט װעגן דעם טאטן, האָט דערציילט די באָבע. א טיף
אָרנטלעכע, האָט זי צומאָל װעגן זיך אליין גערעדט ניט קיין גוטס, יעדנפאלס, ניט ארויס-
געשטעלט זיך פאר אזא, װאָס זעט און טוט אלץ ריכטיק. זי האָט דערציילט װעגן דעם
טאטנס, װי זי האָט געזאָגט, פּראָמאכן, גוטס---א סאך, אָבער אויך -- פּראָמאכן. און בא דער
מאמען --גאַרנישט, אלץ איז שיין און איידל -- היײליק. צװישן דעם טאטנס פּראָמאכן איז
געווען זײַן ליבע מיט טשארנע סעגאל. אַדער ער האָט ניט געדארפט ארײַנלײיגן אין דעם
דאָס גאנצע הארץ, און ביכלאל ניט געדארפט זיך צוען צו אזעלכעס (די באָבע האָט גע-
מיינט-- צו פיל אױיסגעשפּילטס, צו ייִכעסדיקס, לוט װי מע האָט עס דעמלט פארשטאנען),
נאָר אויב שוין יאָ געצויגן זיך, האָט עֶר עפשער, דער טאטע, ניט געדארפט ארױיסװײַזן זײַן
קרעמעזדיקן האַנאָר. -- די באָבע האָט געהאלטן, אז די קרעמעזעס האָבן זייערן א האָנאָר, --
ניט געװאָלט זי מער קענען, טשארנען, װען זי האָט, זעענדיק, אז עפשער װעט זי זיך אף

29

אים, דעם רויטן קאָזאק, ניט דערווארטן, א קוק געטאָן אף א צווייטן, א פּריטשעפּע, א בוי-
דעם. און ער האָט. הייסט עס, דער טאטע, געפונען דאָרט, אין עסקאדראַן, כאנקען.. יאַ--
און דאָ האָט די באָבע געשטראָפּט זיך אליין. און געשטראָפט דעם פארשטאָרבענעם זיידן---
זײ האָבן זי ביידע ניט געװאָלט, כאנקען. אָט דאָס קארטעלע איז אָנגעקומען, מע זאָל זיך
שוין, הייסט עס, קענען, איז האָט זי עס באגאָסן מיט טרערן, די באַבע, און דער זיידע האָט
געזיפצט: .אָט דאָס װעט זײַן די שנור, אן אייגן קינ עפשער פאָרט זי אום אפילע רײַטנדיק
און האָס א נאהײַקע אין דער האנט? און דאָס פּאָנעם..* יאָ, פון אָנהײב האָט זי זיי זיך
אויסגעוויזן, דער באַבען און דעם זיידן, אלס גאָר א פּראַסטע, װען ניט דער נאָמען און די
יודישע צושריפט אירע, װאָלט מען גאָר געגלײיבט, אז זי איז פון א פרעמדן שטאם. נאָר אז
מע האַט זי דערזען, כאנקען, אין שטוב, אז מע האָט זי דערקענט--א בעריע, עס האָט בא
איר אלץ געברענט אונטער די הענט, און א מעזעגטאָוו, גוט, און לײַטיש, און שיין אויך -
װער דארף א יעפאסטויאר, אז מאָלעיכײן איז עפשער אפילע מער. און די גאָלדענע צעפּ
אירע, און דער שטעל, מע האָט פון איר די אויגן ניט געקאַנט אָפּרײַסן, מע האָט ראק מוירע
געהאט פאר א גוט-אויג, איז ארײַן דער באנדיט מיטן מעסער..

דער טאטע האָט אויך דערציילט וועגן דער מאמען, אַבער זייער זעלטן, און דעריקער
זייער צוריקגעהאלטן, און ליאָניע האָט, א קליינינקער, מיטן הערצל אים פארשטאנען. שפּע-
טער, אן אונטערגעוואקסענער, האָט ער אים אויך פארשטאנען, אנדערש, און װוידער ניט
פאָרגעװאָרפן די צוריקגעהאלטנקשט-- דער טאטע האָט אזויארום אויסבאהאלטן זײַן געפיל,
װאָס איז, אומאָפּהענגיק פון דעם. װאָס ער האָט געפילט צו אָלגען, געבליבן בא אים אין
הארצן. פאָרגעװאָרפן האָט ליאָניע גאָרנישט, אָבער א געװיסע קעלט האָט עפשער טאקע
אָט די צוריקגעהאלטנקײַט צוישן אֹים און דעם טאטן געשאפן.

פארװאָס זשע האָט זיך וועגן דעם אלץ געטראכט איצט, דאָ, װען ער טרעט אף ברע-
נענדיקער ערד? ער האָט געװוּסט: אלעמאָל, ווען ער איז אין געפאר, ס'הייסט, די געפאר איז
ארום און ארום שטענדיק, נאָר אלעמאָל, ווען זי װערט אַנשױלעכער, װען מע מוז גיין קעגן
איר מיט אָפענע אויגן און מיט א צונויפגעדריקט הארץ, טוט ער א טראכט, ---ס'א געווויג-
הײַט, צי א קלאל, װועלכן ער האַט זיך אליין אײַנגעשטעלט, נאָר עפעס קומט עס פון דער
שיף, -- טוט ער א טראכט ועגן דער מאמען, װעגן דער בּאָבען --זיי ביידע זײַנען בא אים
קימאט וי איין געשטאלט, און װײַטער טוט זיך א טראכט שוין וועגן פעטער מיבל, װאָס האָט
אים אוֹיך דערצויגן, ליב געהאט, וי אן אייגן קינד (דער פעטער מיכל, דעם זיידנס שוועסטער-
קינד, איז אקוראט ניט אָפּגעטראָטן דאָרט, אין ליובאטש, פון דער באָבע שיפרען ביז דער
לעצטער שרעקלעכער מינוט), עס טוט א פלי דורך אין די געדאנקען עפּעס וועגן טאט,
וועגן אָלגען; נאטאשקען.. אנטשטייענדיק אָט אזוי איינס נאָך איינס פאר זײַן בליק, װערן
זיי װוי איידעס פון דעם, װאָס ער טוט, און ער דערפילט זיך שטארקער, זיכערער.

די באָבע האָט געהאט א גאָט. װעלכן זי פלעגט רופן צו הילף, מיט װעלכן זי פלעגט
זיך אייצען. אין דער קינדהײַט האָט ער, ליאָניע, אויך געהאט דעם דאָזיקן גאָט. דערנאָך
האָט ער אי געלערנט, אי פארשטאנען, -- דאָרט, אויבן, איז פוסט. אלץ איז אָט דאָ, אף דער
ערד, דער גרינער, צי דער פארשאָטענער מיט שניי, דער רוישיקער, דער האווענדיקער, דעה,
װאָס איז טויב צו דײַנע מאנגלען, צו דײַנע ליידן, נאַר װוּ דו גײסט עמעצן פאָרט אַן. דאָס
קאָנען זײַן אפילע אזעלכע, אָן א שיר אזעלכע, װאָס קענען דיך ניט און דו קענסט זי ניט.
דאָס זײַנען מענטשן. איז אָט טראכסטו וועגן די, װאָס דו קענסט זיי, װאָס זײַנען דיר אייגן,
וועלכע דו ביסט אַנגעגאנגען, צי דו גײסט זיי אָן, וועלכע דו דארפסט, לעבעדיקע צי ניט קיין
לעבעדיקע, װערט זײַן, און דאָס גוטס, װאָס זיי האָבן געװאָלט, צי זי וילן זען אין די איז,
אוב ניט דײַן שירעם-- דײַן איינציקע האָפענונג,

צו דעם, װאָס ער האָט אופגעטאָן, צו דעם, װאָס זײַן ייַנגלשער פארשטאנד האָט געפירט
און לוט זײַנע ייַנגלשע קויכעס האָבן דערלויבט אופּטאָן זינט דער מילכאָמע (װײַל װאָס
האָט ער געטאָן ביז דער מילכאַמעז -- געלערנט זיך דאָ, אין קועוו, אין א געאַלאָגישן טעכניי
קום, אפן דריטן קורס! זינט דער מילכאָמע הייסט -- זינט ער האָט געװאָרפן די פּראקטיק
אפן װײַטן מיזרעך, אין די בערג פון קליין-כינגאן, און מיט מאטערניש דערקליבן זיך קיין
קיעוו, װאָס איז שוין דעמלט געווען א פראָנט-שטאָט, געװאָרפן די פּראקטיק, געלאָזט זיך
קעגן דעם אלעמען, װאָס ער האָט קיין רעכטע אנונג װעגן דעם ניט געהאט, א זאך, װאָס
קאָן באנק טאָן, װאָס האָט אים שוין אין מינוטן פון שוואכקײַט, פארצווייפלונג,. װען ער
קריצט מאמעש מיט די ציין, אזא שווערע איז די אויסקומעניש, עפשער אפילע באנק געטאָן,
נאָר אלעמאָל קומט ער צום אויספיר, אז ניין, עס טוט ניט באנק, כאָטש די טיאָטיע אַלגע
האָט אים גוט אויסגעמוסערט און לאכלוטן ניט געהאלטן פאר קיין העלד, ווען מע האָט זיך

23

דאָ באגעגנט אין דער אַקופירטער שטאָט, און עס קאָן זײַן, אז דער טאטע איז אויך ניט גאָר
צופרידן פון זײַן שריט, װײַל כאָטש אין דעם אינציקן בריוו, װאָס האָט באוויזן אַנקומען
פונעם טאטן, איז קיין װאָרט וועגן דעם ניטאָ, האָט טאקע דאָס געקאַנט באטײטן, אז ער איז
ניט צופרידן), -- צו דעם, װאָס ער האָט אופּגעטאַן: אוועק אלס א פּרײַװיליקער אפן פאנ-
צערצוג, געלאָפן פון דער ערשטער געפאנגענשאפט, װען עס איז געבליבן עפשער פינף
מינוט פאָרן צום באביייאר, און פרוער, ניט לאנג ביז דעם, װי ער איז ארײַנגעפאלן אין
יענער ערשטער געפאנגענשאפט, האָט ער געראטעװעט א פארװוּנדעט יונגעלע, װאָס אין
געלעגן אפן שליאך הינטער דארניצע, לעבן א צעקלאפּטער לאסטמאשין, און דורך דעם האָט
ער זיך באקענט מיט לאריסען, --נו, לאריסקע איז א באזונדערע זאך, -- דערנאָך, נאָך דער
פלייטע, האָט ער זיך געטראַפּן מיט עדיקן בא טיכאַן וואסיליעװויטשן איִן דער פאָרלאָזטער
דירע און ארויסגעפירט אים פון קזעוו, כאָטש, ניין, עדיק האָט אליין אָפּגעזוכט זײַן באקאנטן
פישער, װאָס האָט זי ביידן אריבערגעשיפט איבערן דניעפּער, -- נאָר װי דאָס זאָל ניט זײן,
האָט ער, ליאָניע, אָפּגעפירט דאָס ייַנגל צום בלינדן פּראַפּעסאָר סילין, װאָס איז פון קועװ
אוועק װױינען צו דער טאָכטער קיין בראָווארי, --עדיק, ער זאָל נאָר בלטבן לעבן, איז ער
עפשער דער איינציקער ארויס פון באבי-יאר, און א קאָפּ האָט ער ניט קיין געוויינלעכן, אויב
דער באװוּסטער געלערנטער, דער מאטעמאטיקער, האָט זיך געייִסעקט מיט אים נאָך לאנג
פאר דער מילכאָמע. דערנאָך -- װאָס נאָך האָט ער אף זײַן כעזשבן, ליאָניעז -- דערקליבן זיך
װוידער, אף א קוליע און מיט א שטעקל אין דער האנט, נאָך דער פּלײטע פון. דער צווייטער
געפאנגענשאפט, קיין דארניצע צו טימאַשטשוקן און זארובען, --צו דעם אלעמען איז צוגע-
קומען אָט דאָס--דער אופרטס אף דער בריק. זאָל זײַן, ניט ער האָט אועקגעלייגט די
מינע, און ניט ער איז אפילע געזעסן אין שיפל, װי עס האָט געזאָלט זײַן, נאָר א ביסל טאָל
איז דאָרט זײַנעה!

4 דאָס טויבע געסל האָט ארויסגעפירט צו א ברייטער גאס, װאָס האָט אין דעם אָרט,
פון איין זײַט, זיך געצויגן לענגויס אן אײַזנבאן"אַנשיט, איבער וועלכן עס האָט
אין דער װײט, א פארנעפלטער פון לײַכטע פאלנדיקע שנייעלעך, זיך געזען א געדראנג פון
מױיערן, און פון דער צווייטער -- לענגויס דעם פארקן פון אן אלטן בעסוילעם ---װײַסיצוגעד
פּאָראָשעטע דענקמעלער און צלאָמים האָבן זיך געדראפּעט אפן טונקעלן רוקן פון א בארג.
איבער דער גאס זײַנען דורכגעלייגט געווען רעלסן פונעם טראמווט, װאָס פירט פון אָט דעם
העק צוֹ די צענטראלע גאסן, און בא ליאָניען האָט א טיאָכקע געטאָן דאָס הארץ: ער איז
שוין לאנג ניט געװוען אף יענע גאסן, זינט ער האַט מיטן לעצטן קאָמענדאנטישן פאטרול
פארלאָזט די שטאָט. אף קועװ"מאָסקאָווסקי און אין די געסלעך ארום דער סטאנציע -- דאָס
איז געװוען זײַן קרײַז שוין זינט א כאדאַשים זעקס-- האָט ער צומיינסטנס זיך באוויזן, ווען
עס איז צוגעפאלן די נאכט אָדער עס האָט געהאלטן בא װערן טאָג, און דאָרט זײַנען ביכלאל
די מענטשן באשעפטיקטע, פארטאָנענע, כוץ דעם האָט מען אים שוֹין טאקע געקענט אויך,
זאָל זײַן פונװײַטנס; האָט מען זיך ניט גאָר צוגעקוקט צו אים. און דער .אאוסװײַז"--א
פישער, און .טיכאָן קאלינקא"-- דאָס אלץ איז געווען א שוץ. און דאָ-- דעם אײַזנבאנערשן
.אאוסװײַז" און דאָס ביכעלע אף קאלינקעס נאָמען האָט ער טאקע אין קעשענע, נאָר באד
װטץ קאָן מען עס ניט יעדן סײדן א נארישעוואטן פּאָליצט, דערבײַ איז אוואדע בעסער
קיינעם עס איצט ניט שטעקן, װײַל טאָמער טוט מען א קלונג אין דעפאָ און דאָרט זוכט
מען אים שוין?..
פון אונטער דעם דורכפאַר אינעם אָנשיט, װוּהין ליאָניע האָט געדארפט פארקערעווען
(אהין האָבן אויך אוועקגעשלענגלט זיך די טראמװש-ליניעס), האָבן עטלעכע פרויען און א
זאָקן ארױיסגעקײַקלט א האנטיוועגעלע, אף װעלכן ס'איז געלעגן א טרונע--א פּאַשעטער
לענגלעכער קאסטן, צונויפגעקלאפט פון גרויע פּארקןדברעטער. דאָס האָט אָפּגעװענדט ליאָז
ניען פון זײַנע געדאנקען. די ניט געוויינלעכע טרויער-פּראָצעסיע האָט שטום אָנגעװיזן דערוף,
װי עס לײַדט, װי עס פּײַניקט זיך די שטאָט.
פון יענעריזײַט דורכפאָר, לעבן צעקלאפּטן אספאלט פון טראָטואר, גלײַך אף דער ערד,
אן אויסגעפלעקטער מיט צעגאנגענעם שניי, איז מיט אן אָנגעװאָרפן פארלאטעט פּעלצל אף
די אקסל, --אָנגעװאָרפן, קעדיי מע זאָל זען די גרינע גימנאסטיאַרקע.-- געזעסן א קאליקע
אָן ביידע פיס. לעבן אים איז געשטאנען א מיידעלע מיט אָן א שיר בענקעניש, טרויער און
שטומע ווארטעניש אין די בלויע אויגן. קלאַר--דער טאטע איז געקומען אהיים, אזא לאָוט
מען אָפּ פון לאגער. אין דעם היטל, װאָס איז אוועקגעלייגט אף דער ערד מיטן אונטערשלאק

24

ארוף -- א ציבעלע, די איינציקע געדאָװע. ליאָניע האָט אופגעריסן אין איין עק זײַן פּעקעלע
און אוועקגעלייגט אין היטל א געבאקענע קארטאָפּליצ.

א מיידל איז אַנגעקומען אנטקעגן אפן טראַטואר, א בלייכע, מיט אָנגעשװאָלענע זעקע-
לעך אונטער די אויגן. זי האָט געטראָגן אין דער האנט א פערטעלע פון א געל ברויטל. ,די
זעלבע פּראָסע" -- האָט ליאָניע אַּגעמערקט. דאָס מיידל האָט געטשיפּעט רוילעכע שטיקעלעך
און געלײיגט אין מוֹיל. ביז מע האָט זיך אויסגעגלײכט, האָט זי דאָס געטאַן דרי מאָל, ליאָניען
האָט זיך פארװואָלט זאָגן איר, אז זי װעט אהיים גאַרנישט ניט ברענגען, ער האָט שוין דער-
פילט דעם שמייכל, װאָס האָס שיר ניט א באוועג געטאָן די ליפּן. נאָר אָפּגעשװיגן. אָפּגע-
שוויגן, ליל ער האָט א טראכט געטאָן, אז עס װאָלט ניט שאטן, ער זאָל אויך אופעסן די
צוויי קארטאָפּליעס, װאָס זײַנען געבליבן אין פעקעלע, -- ס'האָט געבורטשעט אין בויך, און
ס'איז ביכלאל בעסער געווען קומען אהין, װוּהין ער איז געגאנגען, אן אָפּגעגעסענער. אָבער
א קלער געטאָן וועגן די קארטאָפּליעס האָט ער אויך מאכמעס אן אנדער זאך -- פון הינטערן
ראָג, װוּ די גאס מיט די טראמװײַ-ליניעס האָט פארקערעוועט אף לינקס, איז אָנגעקומען א
נאריאד פּאַליצײַען, ניט קיין גרויסע קאָלאָנע, צו צװײ אין ריי. בעסער איז גיין און עס =
האָט ליאָניע באשטימט, -= ער לייגט, הײסט עס, קיין אכט ניס אף די פּאָליצטען. נאַר ול
ער האָט נאָך געהאט צו קלערן א מינוט --אָנדערהאלבן, האָט ער גאָר אָפּגעקערעװעט פון
טראָטואר צו א נעענטערער גאס, װאָס האָט זיך אוועקגעצויגן פאזע דעם באן-אָנשיט. די
דאָזיקע גאס ציט זיך אויך, פּונקט װי יענע; פונוואנען דער נאריאד איז אָנגעקומען, נאַר א
ביסל נידעריקער; פאראלעל דער גאָרקיגאס, דער קוונעטשנע, װוּ שעשענקאַ ווארט אף
אים -- קיין עג לײגט ער קימאט ניט אָן.

צופרידן פון דעם. װאָס די פּאַליצײַען האָבן דורכגעטופעט בא א זײַט, האָט ליאָניע
טאקע גענומען זיך צו די קארטאַפּליעס. ער האָט פארפאמעלעכט די טריט, ניט געשיילט די
שאַלעכץ/--א צונויפגעקנייטשטע, ערטערװײַז א צוגעברענטע, איז זי שטארק צוגעשטאנען
צום אייבערשטן אײנגעבאקענעם שיכט, -- פאָשעט געקרישלט צו שטיקעלעך קארטאָפל אין
מויל ארײַן, און צוערשט געטראכט, דאכט זיך, בלויז וועגן דעם, װאָס ער טוט און װאָס די
אויגן זעען.

א מאָדנע גאס. פון איין זײַט, װוּ עס איז. א ביסל װשטלעך, דער אײַזנבאןיאָנשיט, -- די-
קע, הארבסטיק-שווארצע און הוילע ביימער, לינדן,. קאשטאנען, װער װײסט, עפשער חונ-
דערטיאָריקע! אף דער צװייטער זײַט-- אויך אזעלכע ביימער, נאָר שיטערער, און אלטע,
צומיינסטנס ציגלנע, צװײ-דרײַשטאַקיקע מויערלעך מיט געצאצקעטע גאנעקעס, וועלכע עס
האלטן אונטער אָפּגעקאלופּעטע הערקולעסן, אפראָדיטעס, צעטראסקעטע געשניצטע טירן מיט
קאָלירטע פענצטערלעך פון אויבן, פון איין טױער צום צווייטן צוען זיך קרומע, צעבראָכענע
פלויטן, אמאָל מיסטאמע שטילנע צונויפגעקלאפטע, און די גאנצע גאס מאכט אן אטנדרוק,
װי זי זאָל זײַן אראָפגעזעצט אין גרוב.. צוערשט האָט ליאָניע בלויז אָט דאָס א טראכט געטאָן'
און עפשער אפילע דערפאר, װײַל ער האָט אפן שילדל פון איין הויף, פון א צװײטן איבער-
געלײענט: ,יאמסקאיא". נאַר באלד האָט א טיאָכקע געטאָן אין הארצן, און ניט װײַל עס איז
געקומען אפן זינען: יאמסקאיא! בא קופרינען הייסט די דערציילונג וועגן דעם דאַזיקן אָרט
?יאמא"-- די גרוב. דאַ זײַנען ביז דער רעװאָליוציע געווען שאנדהײיזער.

ליאָניע האָט זיך אופגעהויבן איבער די צוויי קווארטאלן, װאָס האָבן אָפּגעטײלט די יאמ-
סקאיא פון דער קוונעטשנע. און פארקערעוועט אף אָט דער ברייטער, שוין א צענטראלער
גאס. ער האָט דערפילט, אז די פיס װערן אזוי װי שוערער, און פארשטאנען---ס'איז איי-
מעדיק. דערפילט אויך שארפער די נאסע קעלט, באמערקט די שנייעלעך, װאָס לייגן זיך אפן
פאַנעם, אף די הענט. קיין דורכגייער זײַנען אף דער גאס אין אזא פרוער שא קימאט ניט
געווען -- ער ווארפט זיך אין די אויגן נאָר באלד האָט ער מיט אן אינערלעכן שמייכל זיך
א מינטער געטאָן: און איך גי אום!" געמיינט האָט עס: .איינער פון די געציילטע לעבנגעבלי-
בענע גי איך דאַ אום.* שטארקער אָנגערוקט דאָס קעצן-היטל, באהאלטן די הענט אין די
קעשענעס פונעם קורצן מאנטל, איז ער מיט פארשנעלערטע טריט אװעק װײַטער.

עס האָט אים איצט געטראָגן זײַנער, ס'קאַן הייסן, א זײַטיקער אינטערעס. מיילע, צו
שעשענקאָן, צִי װער עס וארט דאָרט אף אים, איז נאָך װײַטלעך, א קווארטאלן פיר, דאָס
איז, פארשטייט זיך, דאָס איקערדיקע -- װאָס גיכער קומען אהין, נאָר דערווניל װעט ער אף
עפעס א קוק טאָן ס'איז פּאַשעט גוט. װאָס ער האָט זיך אין דעם דערמאַנט. די גאס האָט
עטװאָס פארקערעוועט לינקס, און ליאָניע האָט אָפּגעזוכט אינעם פלייץ פון די הײַוער אף
דער קעגניבערדיקער זײַט אן אײינשטאָקיק מויערל אף א הויכן פונדאמענט, ער האָט אויך
דערזען דעם שווארצן קרומען טאָפּאַל, װאָס שפרייט די הוילע צװײַגן אפן דאך פונעם

28

מויערל. אַשער שווארצמאן האָט דאָרט אמאָל געװוינט.. ליאָניע האָט זיך אָנגעשטױסן, אז
דאָס מעמאָריאליברעטל האָבן די דײַטשן אראָפּגעקלאפּט, נאָר פונװײטנס האָט ער דאָס נאָך
ניט געזען. שווארצמאן. אהער, אין אָט דעם מױיערל, האָט ער, א דראגון, מיט עטלעכע קוים-
פארצויגענע װוּנדן אפן לײַב, זיך אומגעקערט פון דער ערשטער װעלטימילכאָמע, און דאָ,
אוואדע דאָ, האָט ער עס באשלאָסן, ---אין א שלאָפּלאַזער בעהאָלעדיקער נאכט, צי אין אן
אומרויקן טאָג, -- פרײַװיליק אוועק צו שטשאָרסן. -ביסטו פארן נײַעם לעבן, איז גיי אין דער
רויטער ארמיי",---אזוי האַט ער געזאָגט. ס'איז געשיכטע. דער טאטע האָט אים געזען בא
די באַגונצעס. דער פאנצערצוג, אף װעלכן דער טאטע איז געװען, האָט אין א פערטל שאָ
ארום זיך ארײַנגעריסן אף דער קליינער סטאנציע, װוּ עס זײַנען פון א קוילנווארפער, א בא-
האלטענעם אף א בוידעם, פארשניטן געװאָרן די רײַטער-אױסשפּירער, װאָס זײַנען אהער
אוועק, צווישן זי שווארצמאן.

.מײַן בליק ווערט קאלט, װי גרויער טאָג פון עסקימאַסן": פּונקט אָנגעמאָסטן פאר הײַנט..

5 ליאָניע האָט גענומען אריבערגיין אף דער צווייטער זײַט גאס. מע װאָלט דאָס
קאַנען טאָן א סאך װײַטער, --- דאָס הויז, אין וועלכן ער האָט געדארפט קומען,
איז אויך געווען אף יענער זײַט, נאָר ס'האַט זיך געװאָלט פארבליגיין דאָס מויערל, פון ועלכן
ער האָט שוין גוט געזען, -- עס איז טאקע פארשווונדן דאָס מעמאָריאליברעטל.
מיטאמאָל, צוקומענדיק שוין צום אנטקעגנדיקן טראָטואר, װאָס האָט ביזן ראָג זיך גע-
צויגן פארבט אן אלטן סקוער, האָט ליאַניע פון יענער זײַט געפּלאָכטענעם אײַזערנעם
פּארקנדל, װאָס האָט אָפּגעצױמט דעם סקווער אויך פון א זײַטיקער גאס, דערזען אָנקומען
א מיידל, זײַן אופמערקזאמקײַט האָט צוגעצויגן ניט אזוי דאָס, װאָס געװוען איז זי --א דינע,
א שלאנקע און א שיין געקליידטע. ער האָט װי דערקענט איר לײַכטן, ענערגישן גאנג, דעם
רויקן קער פונעם קאָפּ אין איין זײַט, אין דער צווייטער. שווארצע, ניט גאָר קורץ-אונטער-
געהאקטע האָר זײַנען געפאלן פון אונטערן קאראקולענעם היטעלע. א לאנגער װײַסער שארף
האָט צוגעדעקט די הינטערשטע טייל פונעם היטעלע, ארומגעוויקלט דעם האלדז, און ס'האָט
נאָך געקלעקט. אז די פרענדזלדיקע עקן זאָלן דערגרייכן ביזן ברייטן רימען, װאָס האָט
אײַנגעצויגן אין דער טאליע איר גרוי בעקעשע-מאנטעלע. באם ראָג האָט דאָס מיידל צעשט-
רייט א בליק געטאַן אף ליאָניען און געלאָזט זיך גיין אין דער זעלבער ריכטונג, װאָס ער,
סאכאקל א פופציק שפּאן פאר אים. ליאָניע האָט באוויזן דערזען איר פּאָנעם, א שיינס, אן
אויסגעבלייכטס, די לענגעכיקישווארצע אויגן, די קלאָר-אָנגעצײכנטע, צוגעפארבטע ליפן,
און קוים באהערשט דעם ציטער אין האַרצן, א גליקלעכן, א פּײַנלעכן, א פארלוירענעם--
טאניעו
קיין סאך מאָל האָט ער זי ניט געזען, טאניען, און אלעמאָל איז זי געווען אן אנדערע,
און אלעמאָל די זעלבע, און אלעמאָל האָט די באגעגעניש אים איבעראשט. איין און איינציק
מאָל האָט ער גערעדט מיט איר-- שוין דאָ, אין אָקופּירטן קיעװו, װען ער האָט איר דער-
ציילט, אז צוזאמען מיט איר טאטן, מיט יאָסיף מארקוסן, איז ער געלאָפּן פון דער לאסטמא-
שין, בייס מע האָט פון לאגער אף דער קעראָסינע געפירט צום באביייאר. און דאָס אויך -=
דערװוּסט האָט ער זיך, אז ס'איז איר טאטע, צופעליק: בייס מע האָט נאָך געטריבן דורך
דער שטאָט די יודישע קריגסגעפאנגענע אין יענעם לאגער, האָט טאניע געװאָרפן אין דער
קאַלאַנע א פעקעלע שפּײַז און אָנגעװיזן מיט דער האנט, אז אָטאָ יענעם מיינט זי, דעם
גרײַזלעכן מענטשן אין אײַזנבאן-קלײדער. ליאָניע האָט שפּעטער בעקיוון זיך מיט אים
באקענט און דערװוּסט זיך: איר טאטע. און טאניען האָט ער געזען, ליאָניע-- געזען, ניט
באקענט זיך, ---אין דער אײַזנבאןדפארוואלטונג, װוּהין ער פלעגט דורכן באלאגערטן קועװו
באגלייטן זשאָרזש דודאקאָוון, דעם מאַטאַציקליסט, דעם פארבינדונגסידעלעגאט פון פאנצער-
צוג. ס'איז שוֹין אלץ, װי אין כאָלעם---אי דער נײַונקער אוטאָמאט, װאָס ליאָניע האָט דעמלט
פארמאָגט, אי זשאַרזש דודאקאַװ, א יונג א טשאק, װאָס צו זײַנע לעדערנע גאליפע, דער
לעדערנער קורטקע; דעם לעדערנעם העלם מיט װינטברילן, צו די צוויי פּלאנשעטן, דעם
גאגאן און דעם בינאָקל, מיט וועלכע ער איז באהאנגען געוען, װי א דיפקוריער פון די
ביזימילכאַמעדיקע פילמען, האָט אים געפעלט דער אװטאָמאט, אוֹן אויב ליאַניע האָט ניט
געװאָלט אָפּטרעטן דאָס געװער, א געשאנק פון א פארװוּנדעטן פּעכאָטע-לײיטענאנט, וועלכן
ער האָט געראטעװועט (אראָפּגעשפּרונגען בייס דער שלאכט פון פּאנצערצוג און ארויסגעכאפּט
דעם לייטענאנט מאמעש בא די דײַטשן פון די הענט), האָט זשאָרזש, קעדיי ליגן אים אין
די ביינער, גענומען אומשלעפּן אים אומעטום אין װיגל פון זײַן מאָטאָציקל, אלס א וואך..

26

יאָ, אזוי איז געווען, און דאָס קומען זייערס אין דער אײַזנבאזיפארואלטונג, װוּ ס'האָט זיך
געפונען דער שטאב פון די פאנצערצוגן, איז א כאָלעם, און דער שענסטער כּאָלעם איז גע-
וויינלעך טאניע, װי ער פלעגט זי דאָרט זען אין איינעם א קאבינעט, אלעמאָל אינעם זעלבן,
בא א שרײיבמאשינקע, צי נאַכגײן איר אף א מעהאלעך, קימאט אזא, װי איצט, אין לאנגן
קאָרידאָר, ניט וויסנדיק רעכט, װאָס עס טוט זיך מיט אים. האָט ער זי נאַר געטראָפן, איז

און עפשער סטאם געלאכט פון אים, גערייצט אים, נאָר קעסיידער, ווען טאניע האָט זיך ערגעץ
באוויזן, האָט ער דערציילט אײנס און דאָס זעלבע: זי האָט א געשטופלטן באָכער, א
קאָמיוגישן טוער פון שטאב, אזא, װאָס ,מעגסט זיך ניט רוקן".. זייער מעגלעך, אז טאניע איז
גאַר זשאָרזשן אליין ארײַן אין דער נאָז. א שטיקל באװײַז דערוף איז דאָס, װאָס באגעגנט
האָט ער זי, ליאָניע, אין קועוו, אינגיכן נאָך זײַן ערשטער פלייטע, יענץ מאָל, װען ער האָט
איר דערציילט וועגן טאטן, בּאגעגנט טאקע מיט זשאָרזשן, ס'הייסט, זשאָרזש האָט זי באי
גלייט פונװײַטנס. טאניע איז געגאנגען געארעמט מיט עפעס א דײַטשישן אָפיצער, געפירט
אים, זי-- דעם דײַטש, ניט דער דײַטש --זי, צו עפעס א מױער אנטקעגן דער לאוורע. פון
יענעם מױיער איז טאניע אינגיכן ארויס אָנעס דײַטש, און זשאָרזש, וועלכער איז אויך אהין
ארײַן באלד נאָך טאניען. איז געקומען שפּעטער. און דער דײַטש!. עפעס האָט ער דעמלט
פארשטאנען, ליאָניע, סײַ איבער דעם, װאָס זשאָרזש, וועמען ער האָט דערזען טאקע בייס
יענער איז נאַכגעגאנגען טאניען און דעם דײַטש, האָט אים געטריבן פון זיך, געהייסן צוווארטן
אין גאס, סײַ איבער דעם, װאָס טאניע איז פון יענעם הויז, װוּ דער דײַטש איז געבליבן, =
מיסטאמע א פארטיקער, פון זשאָרזשן דרייט מען זיך ניט אויס, און עפשער האָט דאָרט נאַך
עמעצער געווארט, -- טאניע איז ארויס אינגאנצן אן איבערגעטאָנענע און א בלאסע, מיט
פארבאָרגן-פלאמענדיקע אויגן.. אָט װי דאָס אלץ איז געווען. א כאָלעם און פּאָרט ניט קיין
כאָלעם. און געזאָלט האָט ער, ליאַניע, נאָך דעם, װי ער װעט אָפּפירן עדיקן קיין בראָווארי
(ער האָט געמיינט, אז זשאָרזש װעט העלפן אריבער דעם דניעפּער, נאָר מע איז זיך בא"
גאנגען אָן אים), אויב ער װעט צום פראָנט זיך ניט קאָנען דערקלײַבן, צי איבערקלערן און
אומקערן זיך קיין קועוו, ארײַנדרײען זיך, וי זשאַרזש האָט געייצעט, צװישן די, װאָס בויען
אוף די צײַטװײַליקע אײַזנבאַן"בריקו דאָרט װעט ער געפינען דודאקאָוון, צי דודאקאָוו װעט
אים אָפּזוכן און זאָגן, װאָס װײַטער טאָן. אלץ האָט אָבער זיך אויסגעדרייט גאָר אנדערש:
ער האָט אָנגעטראָפן צו זארובען, צו טימאַשטשוקן, װען"ניטיווען פלעגט ער קוקן אהין, װוּ
מע האָט שוין געבוט די נײַע בריק, דודאקאָוון האָט ער דאָרט ניט געזען און זוכן אים,
באקומט זיך, איז ניט געווען קיין נויט,

און טאניעז.. װאָס--טאניע, ער איז א קליינינקערז ער האָט אמאָל, נאָך אין זיבעטן
קלאס, דערזען פלוצעם, אז קימאט יעדערער פון די יונגלעך האָט זיך זײַנס א כאווערטעלע,
א מיידעלע, װעגן װעמען ער טראכט עפעס. ער שרטבט איר צעטעלעך, ער טראָגט איר
עפל, אָנגעריסענּע אין א פרעמדן סאָד, האָט ער זיך אויך אָפּגעזוכט אזא, די בּלאָנדע, די
פעסטינקע ליובע ביליטש. װפן עטלעכע כעוורע האָבן זיך געלאָזט מיט נאָדלען אויסשטעכן
די נעמען פון יענעי אין וועמען זי האָבן זיך געשפּיגלט, עפעס אן אלטער אָפּגעלאָזטער
באָכער האָט דאָס געטאָן, און גערעדט האָט יענער גאסן-יונג װועגן מיַדלעך זײַער מועס,
האָט ער, ליאָנִיע, אויך זיך אײַנגעקויפט בא אים אין יוכעס. געבראכט אים א פּאָר געקאָכטע
פשעניטשקעס, און אף דער האנט האָט, װי א שטעמפּל, זיך באוויזן: .ל. ביליטש". ער האָט
דערנאָך געהאט געברענטע ליידן, ניט נאָר װײַל די צעשטאָכענע ערטער האָבן געברענט,
נאָר װײַל ליובע (זי איז ביבלאל געווען מיט פאָרטעלס: א גוטער נאָמען -- ליובע, נאָר גערופן
האָט זי זיך איבער עפּעס---לינע) האָט אופגעהויבן א געװיין. ליובעס מאמע איז אפילע
געקומען מיט א ספראווע צו דער באָבע שיפרע. די באַבע האָט, עמעס, געשוויגן, זי פלעגט
ביכלאל גראָד מיטן שװײַגן, אונטערשטרשכנדיק עס. שטראַפן אים פאר אײיניקע זײַנע אוולעס,
נאָר אף דער האנט איז די טאטוורונג דאָ, זי איז געװאָרן בלאסער, אָבער גרעסער, װײַל די
האנט איז אויסגעוואקסן... און ליובע---דארף דאָך אזוי פּאסירן -- איז אָנגעקומען אינעם זעלבן
טעכניקום, װאָס ער, און קעסיידער געבלאָזן זיך אף אים, פארבשגעגאנגען אים, וי א פרעמדע,,

אָט װאָס טאניע האָט דערװועקט בא ליאָניען, ווען ער האָט זי דערזען און אוועק נאָך איר,
ניט אָניאָגנדיק זי און ניט אָפּשטײענדיק. ער האָט נאַךְ א טראכט געטאָן וועגן לאריסען. וועגן
איר האָט ער געמעגט טראכטן, כאָטש זי איז װײַט. לאריסקע פון דארניצע, בא וועלכער ער
האָט איבערגעלאָזט דאָס פארװוּנדעטע יינגעלע, מאמעש עטלעכע מינוט פאר דעם, װוי ער
האָט זיך געפאקט אין געפענקעניש. דערנאַך, אומגעקערט זיך קיין דארניצע, נאַך א הינקע-

27

וטוב און ערשט דעמלט גוט זיך צוגעקוקט צו לאריסקען,
איר מאמען און צו איר שטיפטאטן. דאָס יאטל האָט ער שוין ניט געטראָפן, מע האָט
א דאָקטער, װאָס האָט עס געהיילט און ס'האָט געהאלטן דערבײ, אז עס
װי אן אייגן קינד. יענץ יאטל איז געװאָרן א מין קניפּל,
װאָס האַט פארבונדן ליאַניען, לאריסקען און אירע עלטערן. ס'הייסט די עלטערן -- דאַ. איז
שוין דאָס קנײַלעכל פארפּלאָנטערט. כאָטש ---ניין, קיין שום פּלאָנטער, אלץ איז קלאָר, אפילע
צופיל קלאָר. די מאמע און לאריסקע זײַנען פאר די פאשיסטן דאָס, װאָס ער, ליאָניע, אָבער
דער שטיפטאטע, א מאשיניסט, איז זארובעס א פרײַנט, און ניט נאָר זארובעס... האקלאל,
עפּעס האָט זיך אָפּגעטאָן אָן זײַן, ליאָניעס, וויסן, -- לאריסע איז אװעקגעפאָרן מיט די על-
טערן פון דארניצע. א פּאָר מאָל זײַנען דורך יערעמיי פאָמיטשן אָנגעקומען גרוסן פונעם
מיידל, מינדלעכע און צעטעלעך -- מע מעג דאָך איבערגעבן סטאם אזוי א צעטעלע מיט א
באקאנטן, נאָר יעדער גרוֹס און יעדעס צעטעלע האָט װי שטארקער אָנגעמאָלט פאר ליאָניעס
אויגן לאריסעס פּאַנעם, קימאט אזוינס, װי בא יענער ליובע ביליטש, נאָר אָן אן ערעך א
צארטערס, פול מיט הארציקטט און פארשטאנד.
ערשט אין א מינוט ארום, װי דאָס אלץ האָט ניט נאָר דורכגעטראָגן זיך --אײַנגעלעגערט
זיך אין מויעך, האָט ליאָניע באנומען, װאָס עס האָט אים איבעראשט און פריידיק אופגע-
טרייסלט, בייס ער האָט דערזען טאניען: .עפשער גייט זי אויך אהין, װוּ איך, און עפשער
װעט זי מיך ערגעץ מיטנעמען --צו זשאַרזשן אָדער צוֹ עמעצן אנדערשוּ.*
ער האָט פונדעסטוועגן דערלאָזט דעם געדאנק, --אלעמאָל האָט ער געזוכט דאָס גיב"
טערע, ---אז ס'איז פּראַסט א צופעליקע באגעגעניש, טאניע גייט זיך אירן א גאנג, און האָט
באשלאָסן: ,אוֹיב זי װעט מײַדן דאָס דרײַשטאָקיקע הז מיטן צעבראָכענעם טויער, װוּהין
איך װעל דארפן ארײַן, װעל איך זי אַניאָגן און פרעגן אף דודאקאַװן, צי אפילע ניט אף
דודאקאָוון -- אפן טאטן, עפשער האָט ער זיך אָפּגעזוכט. זי דארף דאָך מיך..*

5
:
:
ט
:
:
583

,דערקענען", -- האָט ליאָניע דערטראכט, ווען ער האָט שוין נאָענט הינטער זיך דערהערט
דעם שווערן רויש פון א לאסטמאשין, דײַטשישע אויסגעשרייען, א מין הו-ליו-ליו, און אומ-
געקוקט זיך. אָט די לאסטמאשין מיט סאָלדאטן, װאָס זײַנען געשטאנען אין קוזאָוו, האלטנדיק
זיך איינער פארן אנדערן, פאר די אקֶסֶל, פאר די רימענס, ס'הייסט, מע פּאָרט ערגעץ ניט
װמט, האָט ליאָניע געוען אָנקומען פון דער גאס, װאָס האָט געפירט פון דער שטאָטישער
פראכטיסטאנציע און איבערגעקרייצט די קוזנעטשנע באם סקווער. ער האָט זיך געפרייט,
װאָס ער האָט שוין געמיטן די קרייצונג, און ביז די מאשין װעט צוקומען, װעט ער שױן
זײַן נאָך װײַטער פונעם ראָג. ערשט, זי האָט פארקערעוועט אהער, װוּ ער און טאניע זײַנען
געגאנגען, און דאָס הוליוליוקען האָט געמיינט טאניען.

-- מעדכען, שאָנע מעדכען, או-היי, אוילי? -- האָט זיך דערטראָגן פון דער מאשין! איינער
פון די סאַלדאטן האָט א שפיל געטאָן עטלעכע טאקטן אף א מױלהארמאָניק.

מיטאמאָל האָט די מאשין, װאָס האָט עטװאָס איבערגעיאָגט טאניען, זיך אָפּגעשטעלט.
פון דער קאבינע איז ארויס א יונגער פעלדפעבעל. א גלײַך געטאָן די פלייצעס, האָט ער,
מײַסע כוואט, א רוק געגעבן דאָס היטל מיטן פאריסענעם דענעק אזוי, אז עס זאָל אויסקומען
אי מער א ביסל אף א זײַט אי שטרענג פארשטעלן די אייבערשטע װיעס, געלאָזט זיך גיין
צוֹ טאניען. ער האָט זיך אָבער געכאפט, שטיין געבליבן נאָך א װײַלע אפן ברוק, א טײַט
געגעבן אף צוויי סאָלדאטן אין קוזאָו, קורץ אויסגעשרוען זייערע נעמען און מיטן זעלבן
פינגער אָנגעװיזן אף די טראָטוארן פון ביידע זײַטן גאס-- לינקס פון דער מאשין זײַנען
געגאנגען דרײַ מאנצבלען, דאָס האָט ער זיי געמיינט, און רעכטס האָט ער, ניט אנדערש,
װי געמיינט ליאָניען.

פארשווינדן איז ניט געווען װוּהין, ס'איז אויסגעקומען שטיין און ווארטן, װײַל די
צוויי סאָלדאטן זײַנען שוֹין אראָפּגעשפּרונגען פון קוזאָוו. ליאָניע, כאָטש דאָס הארץ האָט
שטארק געקלאפט און אין די אױגן איז װי טונקעלער געװאָרן, האָט נאָך באוויזן באמערקן:
דער פעלדפעבעל באגריסט אף אן אונטערגעשטראַכן-עלעגאנטן, מיליטערישן אויפן טאניען,
און זי ענטפערט מיט א שמייכל, נאָר אויך מיט א לײַכט-פּראָטעסטירנדיקער, שאָקירטער בא-
וועגונג פון דער האנט, --זי אײַלט, און כוץ דעם ווייסט זי די װערט פון אזא פּאראד. מער
האָט ליאָניע אין יענער זײַט ניט געקוקט--א סאָלדאט איז געלאָפן צו אים, האלטנדיק מיט
ביידע הענט דעם אװטאָמאט אפן אָפּגעצױגענעם רימען, און געשרוען:

-- קאָם היר, קאָטו

28

{ " די פיר פארהאלטענע האָט אָפּגעפירט הינטערן ראָג פון דער גאס. װאָס איז נע-
ענטער געווען צו דער פראכטיסטאנציע, געהייסן זיך שטעלן בא דער פארשלאַ-

סענער טיר פון עפּעס א מאגאזינדל איינער פון די דײַטשן. דער צווייטער, װאָס האָט גענו-
מען ליאַניען; איז געבליבן בא דער קרייצונג און אין א פּאַר מינוט ארום צוגעקומען נאָך
מיט איין פארהאלטענעם--א פּויער, װאָס האָט געטראָגן א שיטער קרענצל ציבעלעס אפן
האלדז, אָט דער דאָזיקער איז ווידער אוועק צום קרייצוועג, נאָר, זעט אויס, מע האָט שוין
אף ביידע גאסן באמערקט, אז מע כאפּט דאָ. און קײינער איז מער ניט אָנגעקומען. א מאך
געטאַן מיט דער האנט צוֹ דעם, װאָס איז געבליבן באם מאגאזינדל, איז דער דײַטש אוועק-
געלאָפן אין יענער ריכטונג, װוּ די מאשין איז געבליבן שטיין, און באלד האָט זיך דערהערט
דער רויש פונעם מאָטאַר.--די מאשין איז אוועקגעפאָרן.

ביז דאָס אלץ האָט זיך געטאַן, ביז מע האָט נאָך. לוט װי ס'האָט זיך באקומען, געווארט
אף עפעס צי אף עמעצן, האָבן די פארהאלטענע, פארלוירענע אוֹן געדריקטע, געשוויגן. דער
פּויער, א קרענקלעך-פארשווארצטער, מיט ווייניטיאיז אן ארומגעכאפּטער באָרד, האָט דער
ערשטער, אף אוקראוניש, זשעסטיקולירנדיק פארצווייפלט און ראטשענדיק די אויגן, גע-
פּרוּװוט געבן צו פארשטיין דעם דײַטש, א סאַלדאט מיט א ראָזיגעפלעקט, װײַסברעמיק פאָ-
נעם, אז ער, א געקומענער פון א דאָרף, פון הינטער דער שטאַט, און מיט א צײַגעניש, װאָס
דער סטאראַסטע האָט ארויסגעגעבן, קאַן דאָ ביכלאל ניט געמיינט װערן, --ער גײט אין
שפּיטאָל, צו א זון, װאָס הײלט זיך דאָרט, און אָטאַ טראָגט ער דאָס קרענצל פאר די דאַקי
טוירים, װײל מיט װאָס, אױב מע דארף, װעט ער זײ קאָנען באצאָלן, צופרידנשטעלף.

דער פּויער האָט גערעדט, אייגנטלעך, צו די פארהאלטענע, די שטאָטישע, װאָס האָבן אים
אזוי װי מיטגעפילט, נאָר געקוקט אף אים פון דער זײט, װײל אָט קלערט ער, אז צו זי האָט
עפעס יאָ א שטכעס דאָס, װאָס מע האָט זיי פארהאלטן. דער סאָלדאט האָט פּאָשעט אוועקי
געדרייט זיך פונעם פּויער -- ער ווייסט ניט, װאָס יענער רעדט און דארף ניט ויסן. דאָס
צעקנייטשטע פאפירל, א געשריבנס ניט אף דײַטש, האָט ער אין די הענט ניט גענומען.

די איבעריקע דרײ, מיט וועלכע ליאָניע איז פארהאלטן געװאַרן, זײַנען, װי עס פּאסירט
אין אזעלכע פאלן, געווען פארשיידענע מענטשן, און, יעדנפאלס דערװײַל, האָבן זיי װײניק
געפאסט איינער צום אנדערן. איינער אין ברעזענטענע ספעצקליידער, א מענטש פון אריבער
די דרײַסיק, מיט ניט װאָס א פּראָסט---א פארגרעבט, אפילע בייז-אָפּגעזונדערט רוט פּאָנעם,
ניט קיין הויכער, נאַר אן אָנגעגאַסענער מיט גװורע, האָט געהאלטן אין האנט א רייפל שטאָל-
דראַט, אף וועלכן ס'זײַנען פארבליבן הענגען שטיקלעך אומריינע וואטע, אויסגעווייקטע פאסיק-
לעך שטאָף. קלאָר: א דװאָרניק צי א קאנאליזאציע-ארבעטער. נאַך איינער ---אָן סאָפעק א אינ-
טעליגענט: א געלבלעך-אויסגעבלייכט שפּיציק פּאַנעם, פענסנע, אן אָנגערוקטער קאפעליוש,
אן אופגעשטעלטער קאָלנער פון אן אויסגעבליאקעוועטן הארבסטיקן מאנטל. מער פון אלע-
מען איז ליאָניען אונטערגעגאנגען דאָס יונגל פון א יאָר זעכצן, ניט מער, װאָס האָט געהאלטן
א פּאָר צעלעכערטע װאַליקעס אונטער דער פאכווע,

-- דער מאמעס װאָליקעס, -- האָט דאָס יונגל שטיל געזאָגט שוין א פּאָר מאָל צו דע
װאָס האָבן אים געקאָנט פארשטיין! ווענדן זיך צום דײַטש האָט ער נאָך ניט געוואגט, -- איך
האָב זיי געטראָגן צום שוסטער. די מאמע װעט דאָרט מעשוגע װערן, טאָמער װאָס.,

אוועקגעדרייט זיך פונעם פויער, האַט דער דײַטש געמאכט צװײי שפאן אף צוריק. א
פיר געטאָן מיטן אָנגעשטעלטן אװטאָמאט איבער אלע פינף און באפוילן;

-- פאַרויסו

קיינער האָט זיך ניט גערירט פון אָרט, כאָטט דער דײַטש האָט מיט דער רער און מיט
א הייב פונעם קאָפּ אָנגעװיזן, װווּהין ער װיל, מע זאָל גיין -- צו דער סטאנציע, א פארשטעלטע
מיט הויכע, טונקעלע, לײַכטיצוגעשניטע טאַפּאַלן. דער, אין פענסנע, האָט רווק ארויסנע-
שלעפּט די האנט, וועלכע ער האָט די גאנצע צײַט געהאלטן פארוקט הינטערן לאץ פונעם
מאנטל, און באוויזן דעם דײַטש א גרין קארטאַנדל, אף וועלכן עס האָבן זיך געזען צווײי
שטעמפּלען; דאָס איז געווען אן -ארבעטסקארטע", און איינער פון די שטעמפלען האָט בא"
שײַט: ,זיכערגעשטעלט"-- פארבראַנירט, אזא קארטע האָט פארהיט דעם, װאָס באזיצט זי
פון אָפּגעשיקט װערן אף צוואנגס-ארבעט קיין דײַטשלאנד. דער סאַלדאט האָט א שמיוכל
געטאָן, גאַרנישט ניט געזאָגט, ---ניט געזאָגט, װײַל---ליאַניע האָט געזען ---ער ווארט: דעה,
מיטן רייפל דראָט, האָט אויך געזוכט עפעס הינטערן פארשמאַלצעװועטן רעקל. ווען פונקט
אזא קארטאַנדל, א ביסל אן אויסגעשמירטס. א צעבויגנס האָט באוויזן זיך באם קאנאליזאטאָר
צי דעם הויף-אופזעער אין די הענט. איז דער דײַטש צוגעגאנגען צו אים און מיטן פוס

29

ארויסגעהאקט דאָס רייפל דראָט פון דער צווייטער האַנט. באלד האָט ער אויך ארויסגעזעצט
מיטן פויסט די װאָליקעס באם יינגל פון אַרעם און אויסגעשרזען, דאָס מאָל הוֹיך און בייז:

-- קאָמוּ ניכטס, ניכטס, שװײַנען, קאַמוּ ארבטטוּ

גייענדיק שוין דער פאָרלעצטער אינעם קייטעלע, װאָס האָט זיך געשאפן אפן טראָ-
טואר, --דער לעצטער איז געווען דער פּױער, דער פאָדערשטער -- דאָס יינגל, -- האָט ליאָניע
געטראכט: אאַרװעסלײַטוּ פארן אופרײס? צו װײַט פון דער בריק, און געפירט װאָלט מען ניט
אף דער סטאנציע. אן אַבלאװע? װאָלט מען די דאַזיקע מיט די צװײי מאָל געשטעמפּלטע
קארטלען ניט פארנומען. גוט, װאָס איך האָב זיך מיט מײַן .אאוסווטז" ניט גערוקט, גוט,
װאָס איך האָב דאָס באטראכט. גוט.. בא גוט האלט עס דערװײַל ניט, דערװײַל דארף מען
ווערן -- ביליטש, ליאָניע ביליטש. ער שרײַט--,ארבײַט"--עפשער טאקע, עפשער ניט אף
לאנגו"

מע איז צוגעקומען צום האלבאַפּענעם טויער פון דער סטאנציע,---הויכע שטאכעטן,
ארומגעקלאפּטע פון אויסן און פון אינװײיניק מיט שטעכדראָט. דאָרט, װוּ סאיז געלאָזט
געװאָרן א דורכגאנג צװישן ביידע אָפּגעטוליעטע זײטלעך פוגעם טױער, איז געשטאנען אף
וואך א באיאָרטער סאָלדאט אין א פּילאָטקע מיט אראָפּגעלאָזטע לאצן אף די אױערן און אין
א לאנגן שינעל, װי א בונדע. דער יונגער, דער װײַסברעמיקער, װאָס האָט געבראכט די
פארהאלטענע, האָט מיטאמאָל א נעם געטאָן דעם קראנץ ציבעלעס באם פויער פון איבערן
קאָפּ, און, ווען אלע זענען דורכגעגאנגען אין טױער, אָנגעטאָן דעם קראנץ דעם וואכמאן אפן
האלדז. ביידע דײַטשן האָבן הויך און גערן געלאכט פון אָט דעם אײַנפאל.

7 צוליב װאָס מע האָט געבראכט צו פירן אף דער פראכט"סטאנציע, יעדנפאלס, װאָס
די דײַטשן האָבן דערוושל געװאָלט פון די פארהאלטענע, איז קלאָר געװאָרן, װי
נאָר מע האָט געמיטן דעם הויף פאר די לאנגע שטיינערנע פאקהאוזן, ארומגערינגלטע מיט
הויכע ראמפּעס, און ארויס צום געדיכטן איבערפלעכט פון רעלסןיוועגן, פארפּראָפּטע מיט
ניט קיין צעגלידערטע צוגן אָדער מיט גרופּעס וואגאָנעס, פּלאטפאָרמעס. עס האָט דאָ גע-
הערשט א גוואלדיקער גערודער: לאָקאָמאַטיוון האָבן, פײַפנדיק, געקיקלט ערגעץ ציסטערנעס,
אוסגעליידיקטע וואגאָנעס מיט צעעפנטע טירן, נאָר פיל וואגאָנעס און פלאטפאָרמעס האָט
מען געהאלטן אין פאנאנדערלאָדן, דערבײַ האָבן אומעטום עס געטאָן צופיל מענטשן, מע
האָט געײַלט, געהאוועט, צונויפגעקומען זיך אין קופּקעס, װי מורעשקעס. לאסטיארבעטער,
טרעגער, װאָס מע קאָן זיי אונטערשיידן לוט דער ספּעצאָװקע, לוט די האװײיעס, איז געווען
װײיניק, פארקערט, עס האָבן זיך געװאָרפן אין אויג מענטשן, אזוי צו זאָגן, פון גאס--
אוואדע צונויפגעטריבענע, געכאפּטע, אזוי װוי די פינף, װאָס זײַנען ערשט געבראכט געװאָרן,
אפילע אײַזנבאנער, און אפילע -- דאָס איז שוין גאָר צו באווּנדערן -- דײַטשישע סאָלדאטן
האָבן אױסגעלאָדן גלײַך אף מאשינעס, װאָס זײַנען געשטעלט געװאָרן סאמע בא די ואגאָ-
נעס, אָדער מע האָט פון ערגעץ װײַטער געבראכט אף טראָגבעטלעך און אף די הענט
לענגעכיקע הילצערנע "שטײַגן מיט אוולאבאָמבעס, גרוייגעפארבטע קאסטנס. באדעקטע מיט
װאָרענונגיטראפארעטן: ,פּײַערגעפערלעך"---סנאריאדן, מינעס. דעריקער האָט מען אף די
מאשינעס ארויסגעכאפט דעם דאָזיקן פראכט. זעק, װאָס עס זאָל אין זי ניט זײַן, -- שפּײַז,
אמוניציע, צעמענט, האָט מען פּאַשעט ווייעסיאיז צונויפגעלייגט אין סטאָסן אָדער סטאם אָנ-
געוואלגערט אף דער ערד,
דער װײַסברעמיקער סאָלדאט, װאָס האָט קאָנװאָורט די פינף נײַע, האָט מיט א הייב
פון דער האנט צו דער פּילאָטקע, מיט א קלאפ פון די זאדניקעס ראפּאָרטירט א צווייטן דײַטש,
אן אונטערפעלדפעבעל, און איז אוועק. דער אונטערפעלדפעבעל האָט די קאעסדיק"אָנגעגאָסענע
אויגן אפילע ניט אויסגעקערעװעט צו די, װעמען מע האָט געבראכט, ער האָט געהאט צו
טאָן מיט א פּאָגאָן, בא וועלכן ס'האָט זיך אָפּגעריסן דאָס קנעפּל, געפּרוּווט פארפעסטיקן אים
מיטן רעשט פון די ארויסגעצויגענע פעדעם. באלד האָט דער דײַטש הייזעריק א בורטשע
געטאָן: ועק!" און מיט אן אונטערגעהויבענעם עלנבויגן באוויזן, װוּהין מע דארף אוועק--
צו א נאָענטער שורע פּלאטפאָרמעס, פון וועלכע מע האָט אױסגעלאָדן פעסלעך מיט ברענ-
שטאָף. נאָך דעם, װי די פעסלעך האָבן געמיטן עטלעכע רעלסן, זײַנען זיי איבער טראפן
ארופגעקײַקלט געװאָרן אין די קוזאָווס פון לאסטמאשינעס. אלץ האָט זיך געטאָן אין שרעק-
לעכער אײַלעניש, סאָלדאטן, װאָס זײַנען פאנאנדערגעשטעלט געווען סײַ לעבן די פּלאטפאָר-
מעס, סײַ אין וועג, װוּ מע האָט געקײַקלט די פעסער, סײַ בא די מאשינעס, האָבן געהאלטן
אין איין אונטעריאָגן, שרײַען, זי האָבן געשלאָגן מיט די פיס, מיט די קאָלבעס. און דאָך,

= 30

טאקע װײַל אזא יאָגעניש, א געפּילדער, האָבן די דײַטשן ניט אלעמאָל באמערקט, ווען ד,
װאָס האָבן דאָ געארבעט, זײַנען זיך צונויפגעקומען צו צווײי, צו דרײַ און איבערגעװאָרפן
זיך מיט עטלעכע װוערטער,

איינער, א הינקעדיקער, א געזעצטער, מיט אן אָנגערוקטן אלטן יאָלעם אף די אױגן,
האָט זיך אוױיסגעגלײַכט מיט יענעם, אין פּענסנע, װאָס איז געבראכט געװאָרן צוזאמען מיט
ליאָניען, און ---א אינטעליגענטער מענטש, מע זעט דאָך, עפשער װוייסט ער עפעס --געזאָגט
סטאם אזוי, אן אייגענע סװאָרע ארױיסגעזאָגט, נאָר מיט פארטײַעטער האָפענונג:

-- פרוער, װוי צו וועטשערע, װועט מען אונדז שוין אין דער היים ניט זען.

דער, אין פּענסנע, האָט ניט געענטפערט, האַנערדיק-פארביטערט צונויפגעפּרעסט די ליפן
און געריבן איינע אין דער אנדערער די דלאָניעס, ערשטיאָ פארשמירטע מיט בענזין און
בלאָטע. האָט דער הינקעדיקער פארהאלטן זיך א טראָט אוֹן געזאָגט צו דעם, אין דער ברעזענ-
טענער ספּעצאָװקע, געזאָגט שוין אנדערש, צוגעװוּנקען מיט אן אויג, וי גאָר צו אן אייגענעם,
א זײַן גלײַכן;

-- אז מע פארהאטעט א ריטשקעלע, טוט זיך עס אָפּ א ביסל, האז און דאָ, אז מע האָט
פארהאטעט אזא גרויס וואסער... דער טײַך איז, װי אף א שלאָסוּ

אויך דער, אין די ברעזענטענע קליידער, האָט גאָרנישט ניט געענטפערט, זײַן בארוי-
געזדיקיאָפגעפרעמדט פאָנעם איז בלויז רוֹיטער געװאָרן, האָט שוין דער הינקעדיקער פּאָטעט
שולדיק-אָפּהענטיק, און בעפיירעש פרײַנטלעך א שמײכל געטאָן צו לאָניען, װי איינער
זאָגט: ,ווייסט ניט, װאָס זי בלאָזן זיךז"

ליאָניען האָט אזש א ברי געטאָן דער געדאנק: ,טאקע, פארשפארט דעם דניעפערו די
בריק איז דאָך צעשעדיקט.. אָט װאָס דאַ קומט פאָר!" איצט האָט ער פארשטאנען אלץ:
דורך קועוו -- מאָסקאָווסקי גייען טראנזיט-צוגן, דאָרט קאָן מען ניט לאָזן שטיין אלע עשע-
לאָנען, װאָס שפארן אף מיזרעך, מע מוז זיי דערװײַל צעשטופּן אף די שכיינעסדיקע סטאנ-
ציעס. און די דאָזיקע איז ניט נאָר די נאָענטסטע ---אהער קומט אָן דער גאנצער פראבט,
װאָס איז באשטימט פאר קועוו.

נאָך איינער האָט געלאָזט פאלן אזוינס, װען מע האָט געווארט לעבן דער פלאטפאָרמע,
ביז מע װעט פון אויבן דערלאנגען א פאס:

--אָיהאָ, און אויב א קלאפּ פון דער לופטז.. אזוינס דערוויסט מען זיך דאָרט גיךו

װידער האָט א הייסע כוואליע פארפלייצט ליאַניען. געקומען איז עס אי פון פרייד, אי
פון פארדראַס: .אוויאציע קאַן זיך באװײַזן, און מיר ראטעווען.. כאָטש װער צעשפּרונגען!"

צוויי מאָל האָט ליאָניע געקײַקלט פעסער מיטן פּויער, און דאָס דריטע מאַל--- ער האָט
ניט באוויזן ארומקוקן זיך, װי דאָס האָט זיך באקומען -- אװעקגעקײַקלט א פאס מיט דעם,
װאָס אין דער ברעזענטענער ספּעצאַװקע. ליאָניע איז געווען ניט צופרידן, כאָטש דער דאָי
זיקער האַט געהאט ניט צו פארגלײַכן מער קויעך, איידער דער פויער. עפעס האָט געדאכט,
און דאָס איז געווען דער איקער, אז דער קאנאליזאטאָר, צי דער הויף-אופזעער, װער ער
איז ניט, קוקט פון מאָל צו מאָל אף אים, אפן נאפארניק, בייז, און עפשער ניט נאַר ביין =
שטאר, װי ער זאָל זיך גרייטן אַטיאָט פארגעבן גאָר א הארבע פראגע, מע האָט זיך געקאַנט
אַנשטױסן -- וועלכע. דערפאר, װען דער אונטערפעלדפ/בעל, װאָס דער פּאַנאַן איז בא אים
אראָפגעהאנגען טאקע ניט קיין פארפעסטיקטער, האָט מיטן פוס אומדערווארט אָפּגעשטעלט
די פאס, װאָס ביידע האָבן געקײַקלט, און געהייסן זײ גיין מיט אן אנדער דײַטש, גאַר א
יונגן, א קליינווקסיקן, מיט א קלײַענדיק פּאַנעם, וועלכער האָט עפעס שטארק קיין צײַט ניט
געהאט, איז אין ליאַניען אלץ פארקילט געװאָרן אינװײיניק: עפשער האָט דער דאָזיקער,
מיסטאמע טאקע א דװאָרניק, נאָך פרער געזאָגט, װער איך ביןז"

נאָר באלד--א זאך, װאָס האַט צעמישט ליאָניען, און ניט װײיניקער צעמישט אויך דעם,
וועמעס אָנגעשטױסנקײַט ס'האָט אים געשראַקן: דאָס ניט דערוואקסענע דײַטשל, װאָס ס'האָט
זיך געלאָזט קלערן. אז עס פילט אויס אן עקסטרע באפעל, אז עס באדיגט ביכלאל עמעצן
(די אוניפאָרם, בעסער אן אופגענייטע, איידער בא א געוויינלעכן סאַלדאט, האָט אויך אָנגע-
װיון דערוף, אז דאָס מוז לעכאַלהאפּאַכעס זײַן אן אַרדינארעץ), האָט צוגעפירט די צוויי;
װעלכע ער האָט באקומען אין זײַן רעשוס צו א ראמפע, בא וועלכער ס'איו אָנגעשאָטן
געווען א בערגל שטיינברוך (מע נוצט אזא בייסן רעמאַנטירן דעם אײַזנבאן-װעג), און האָט
מיט זשעסטן געהייסן אַנפילן מיט די שטיינדלעך צוויי אלטע װערייקעס, לאָזעיקױשן, װאָס
זײַנען דאָ צוגעגרייט געווען. מער אפילע-- ער האָט זיך אויך אָנגעבױיגן און גענומען ווארפן
די שטיינדלעך אין איין װוערייקע, אין דער צווייטער, אי באוויזן אזוי ארום, װאָס מע דארף

81

טאָן, אי אונטערגעיאָגט. עפּעס האָט ער, אן אומרויקער, געקוקט אלעמאָל צו דער עקסטער
ראמפּע, װוּ א פארצוימונג פון שטעכדראָט, מיט א טויער פון דעם זעלבן דראָט, האָט זיך
אוועקגעצויגן צום הויכן הילצערנעם פּלױט פון דער סטאנציע.

8 די װוערייקעס זײַנען גיך פול געװאָרן און מע האָט זי אװועקגעשלעפּט טאקע
צום טויער פון שטעכדראָט. באם טויער איז געשטאנען א וואך. דאָ, װוּהין ס'אין

ארויסגעקומען דער עקסטער פּאקהאוז, איז געװען אן אָפּגעזונדערטער אנפאַריהױף. די
ראמפע האָט פארשטעלט א שורע פראכט-וואגאַנעס, טעפּלושקעס, אלע מיט פארמאכטע טירן,
און פון די אייבערשטע קליינע פענצטערלעך, ליוקן, צו צװיי אין יעדן וואגאָן, פארגראטעטע
צי באװאָרנטע פון אויסן מיט שטעכדראָט, האָבן ארויסגעקוקט מענטשן, װאָס ס'איז גענוג
געווען איין בליק אף צו זען: קריגסגעפאנגענע. געשוירענע קעפּ, אויסגעדארטע פּענעמער,
בענקענדיק-פארגליווערטע אויגן. נו, און --א צעשפּיליעטער קאָלנער, א צעריסענער עלנ-
בויגן, א שפּיציקער אקסל---צומיינסטנס כאקי אָדער שינעל-שטאָף.. ליאַניע האָט דאָס בא-
מערקט נאָך צוקומענדיק צום טױער. רעכט ארומגעקוקט האָט ער זיך, װען ער האָט געלאָזט
שטיין די װערייקע פון יענער זײַט טויער און זיך געמעגט אױסגלײַכן. אָט דעמלט האָט אים
א ציטער דורכגענומען: אינמיטן הויף, סאמע אפן דורכפאַר, א דרײַסיק שפאן פון די טעפּלוש-
קעס און אן ערעך אזוי די װײַט אויך פון אן אלטן פּאסאזשיר-וואגאָן, װאָס איז גלײַך אף
דער ערד צוגעקייקלט געווען צום פּלױט, א קאָנטאָרל צי א וואכשטובע, איז געזעסן -- דאָס
האָט זיך אפילע ניט באלד געװאָרפן אין אויג אפן פאָן פון די פארבלאָטיקטע ברוק-שטיינער
און קאליזשׂקעס--א מענטש מיט געבונדענע הענט אף הינטן, געזעסן אויסגעקערעועט מיט
דער פּלײצע צוֹ די טעפּלושקעס, דעם קאַפּ אראָפּגעלאָזט, און.. עפּעס צו שווארץ איז געווען
זײַן פּראָפּיל, איבערהויפּט דער פאָדערשטער טייל פונעם געשוירענעם קאָפּ, דער שטערן און
די נאָז, -- ליאָניע האָט מער זיך אָנגעשטױסן, איידער דערזען, ---בלוט.

דער צווייטער, װאָס איז געווען מיט ליאָניען, האָט זײַן ווערייקע אוועקגעשטעלט מיט
עטלעכע רעגעס פר;ער. זײַן פּאַנעם, א הארבס, א פולס, האָבן באדעקט װײַסע פלעקן. ניט נאָר
פון מידקײַט האָט ער שטיל געשמאָרעט מיט דער גראָבלעכער נאָז און געװישט דעם שווייס
פון קארק. אף ליאָניען האָט ער, כמורענדיק די ברעמען, א קוק געטאָן אזוי, װי ער זאָל זיך
שטום אָפּשײדן פון אים. ס'הייסט: .איך בין דאָ א צופעליקער, אויב װאָס, איז סײַדן ---דו..*

דער יונגינקער דײַטש, מיט א שמייכל אפן קלײַענדיקן פּאָנעם, װי ער זאָל זיך קלײַבן
זאָגן עמעצן: .הא, מע קאָן זיך אף מיר פארלאָזן?"---איז אװעקגעלאָפּן צום פאסאזשיר-וואגאָן.
א צעיאָצט-פארהאוועטער האָט ער צוגעפאטשט מיט דער האנט אינעם פּלאטשיקן שפּיז-- דעם
איינציקן געוער זײַנעם, װאָס איז, אין א שווארץ שיידל, געהאנגען אפן רימען בא דער זײט.
ער איז נאָך רעכט אפילע ניט ארײַן אין וואגאָן, דער קלײַענדיקער, װי ס'האָט פון דאָרט זיך
א שאָט געטאָן אוואדע א צענדליק דײַטשן, דערין צוויי אָן סאָפּעק אזעלכע, װאָס רופן ארויס
א באזונדערן גרויל ---אין שווארצער אוניפאָרם. איינער פון די דאָזיקע, אין שווארצן, װאָס מע
זוייסט, אז זיי זײַנען ניט'נאָר עסעסאָווצעס, זיי זיינען פון דער שׁוֹין ניט גאָר געהיימניספולער
אײַנזאצקאָמאנדע", איז געווען אן אָפיצער, און ארום אים, ניט גאָר קיין אָנזיכטיקן, און, װי
ליאָניע האָט פונװײַטן באמערקט, מיט א צעקרימט, מאָדנע פארשטיינערט פּאָנעם, האָבן זיך
געהאלטן אלע, אף אים האָט מען געקוקט, פון אים עפּעס געווארט. דער אנדערער אין שווארצן
איז געווען הוֹיך, דין, קליינקעפיק, און טאקע ער האָט מער פון אלעמען געקוקט אף יענעם,
װאָס מיטן מעשונעיפארגליווערטן פּאַנעם. די איבעריקע זײַנען געווען געוויינלעכע ארמייושע
פעלדפעבעלס, צי נידעריקערס.

עפּעס האָט דער אָפיצער באפוילן. דער יונגיטשקער דײַטש און נאָך איינער זײַנען אוועק
צו א טעפּלושקע, װאָס איז געװען דִי פינפטע פון טויער. זיי האָבן אָפּגעדרײט דעם דראָט פון
דער סקאַבע און אָפּגערוקט די שווערע טיר. ווען ס'האָבן פון דער טעפּלושקע גענומען אראָפּי
שפּרינגען די קריגסגעפאנגענע, האָט דער יונגיטשקער דײַטש אװעקגעײלט צום טױיער, װוּ
ליאָגיע און דעה צווייטער זײַנען געשטאנען בא די װוערייקעס, באוויזן מיט זשעסטן, מע זאָל
שלעפּן װײַטער. באלד איז ער שוין געווען לעבן דעם, װאָס איז מיט געבונדענע הענט געזעסן
אפן נאסן ברוק, געטיטשעט מיט איין װײזיפינגער רעכטס, מיטן צווייטן -- לינקס, אָט דאָ
דארפן די װערייקעס געשטעלט װערן, און ווען דאָס איז אָפּגעטאָן געװאָרן, אלץ אף שטומ-
לאָשן געהייסן אומקערן זיך אהין, װוּ מע האָט ביז דעם געווארט. דעם וואכמאן באם טויער
האָט ער געמאכט צייכנס מיט דער האנט, װאָס האָבן באטײַט: ,לאָז דערװײַל ניט ארויס!

די קריגסגעפאנגענע האָט מען אין צװײי רייען דורכגעפירט פארבלי די װערייקעס און

2--4 32

יעדערער האָט געדארפט נעמען עטלעכע שטיינדלעך---אף דעם האָבן אכטונג געגעבן דער
קלײַענדיקער און דער צווייטער, װאָס האָט מיט אים געעפנט די טעפלושקע. אלעמען, װאָס
האָבן שוין געהאט שטיינדלעך, האָט מען געהייסן אויסשטעלן זיך אין א ברייטן האלב-קרײַז
לעבן עשעלאַן, אזוי אז אויסקומען זאָל מען אן ערעך אף אן אלציינער דיסטאנץ פונעם געבוג-
דענעם. בייס אָט דער צוגרייטונג זײַנען די דײַטשן, װאָס האָבן געווארט לעבן פּאסאזשור-
וואגאָן, אלץ מער צונויפגעקומען זיך אין א קופקעלע פאר דער טיר, װאָס איז געבליבן אָפן,
ס'איז שוין, אייגנטלעך, געווען קלאָר, װאָס דאַ וועט פאָרקומען -- די קריגסגעפאנגענע האָבן
אָנגעשטרענגט, כמורנע געווארט.

און אָט האָבן צוויי קריגסגעפאנגענע--מע האָט געהייסן--געהאָלפן דעם געבונדענעם
אופשטיין. אויסגעקערעוועט אים מיטן פּאָנעם צום צענטער פונעם פארגליווערטן האלב-קרײַז,
זײַנען זי אוועק אף זייערע ערטער. א שטארק צעשלאָגענער, ערשט איצט האָט מען עס גוט
געזען, האָט דער מענטש קוים געהאלטן זיך אף די פיס. בלוט איז בא אים גערונען פון קאָפּ,
פון א צוגעמאכטן אויג, פון מויל. ער האָט שווער געאָטעמט, אלץ באמיט זיך אױסשפּײען--
מע האָט אים אוואדע אױסגעשלאָגן די ציין, צי עפעס צעשעדיקט אינװײיניק. בלוטיקע שני-
רעלעך זײַנען אראָפּגערונען אפן האלדז, אף דער ברוסט, אפן בויך -- ער איז אָנגעטאָן געווען
אין א פופײַקע אפן הוילן לײַב, און דאָס לײַב, דאַרט, װוּ קיין פּאַטיאַקעס זײַנען ניט געווען,
האָט אויסגעזען זייער װײַס און צארט.

דער לאנגער דײַטש אין שווארצן האָט זיך אופגעהויבן אף די טרעפּלעך פון וואגאַן און
עפּעס גענומען אױסשרײַען. ער האָט געמאכט פאוזעס, און איינער פון די, װאָס אין ארמיין-
שער אוניפאָרם, האָט אף א שלעכטן רוסיש איבערגעזעצט:

- אָט דער דאָזיקער, מע װײיסט דאָך, איז געלאָפן. מע ווייסט דאָך, אלע אנטלאָפּענע
כאפט מען. די, װאָס זײַנען מיט אים אהער געפאָרן אין אװוטאָבוס. זײַנען אויך שולדיק. אלע
זײַנען זי פון דעם דאָזיקן וואגאָן. ס'מאכט ניט, אוב אנדערע אויך. אלע װעלן זי אים אליין
דערמאָרדן -- מיטן שטייגברוך, װאָס זיי האָבן. זאָל דער גאנצער טראנספאַרט זען און וויס
ער האָט געלייגט א פלעק אף אלעמען, דערמאַרדן אים אלע. גיך װעט מען ברענגען דעם
צווייטן, וועט זײַן דאָס זעלבע. צוגרייטן זיך... שלײַדער!

דער האלב-קרײַז קריגסגעפאנגענע האָט זיך א באוועג געטאַן, װי איבער די קעפּ זאָל זיך
דורכטראָגן א ווינט, און איין בליץ האָבן געשאפן די בליקן, װאָס אלע האָבן אין דער רעגע
געװאָרפֿן אף רעכטס און אף לינקס. די צונויפגעדריקטע פויסטן האָט קיינער ניט אופגעהויבן,
קיין איין שטיינדל איז ניט אוועקגעפלויגן.

די דײַטשן באם וואגאַן האַבן עפעס גענומען שטיל דראַלדען, אזוי דראָלדען גענדז. פאר-
טריבענע אין א ווינקל. העכער האָט עפעס אויסגעשר:ען, געזידלט זיך, געזידלט די זײַניקע,
בלויז יענער אין שווארצן, מיטן צעשראמטן פּאָנעם. דער געבונדענער האָט א ביסעלע אויס"
געגלײַכט די פּלייצעס, כאַטש ס'איז קענטיק געווען, אז דאָס פארשאפט אים ווייטעק.

-- א דאנק, כעוורע, -- האָט ער אױסגעכריפּעט ניט הויך, -- כאוויירים.. בעסער װאָלט
מען גיכער געענדיקט, נאָר -- א דאנק... זאָלן זי זיך ניט אָנטישען. די שלענגו

דער לאנגער, דער קליינקעפּיקער, האָט האסטיק זיך אראָפּגעלאָזט פון די טרעפּלעך. בא-
האלטן אין קאָבורע, אפן פּלאטשיקן בויך, דעם פּאראבעלום, װאָס ער האָט געהאט ארויסגע-
כאפט, האָט ער גענומען בא עמעצן פון די דײַטשן אן אװטאָמאט, אָנגעשטעלט אים אף די
קריגסגעפאנגענע, פרזער סטאם דורכגעפירט מיט דער רער א האלב"קרײַז אינדערלופטן, װי
ער זאָל אָנמערקן, װוּהין ער װועט שיסן, און וען ער האָט די רער אומגעקערט אף צוריק--=
ארױיסגעלאָזט א קורצע ריי. די קוילן האָבן דורכגעפײַפט איבער אנטבלויזטע קעפּ, פּילאָטקעס,
ווינטער-היטלען, נאָר די שערענגע איז געבליבן שטיין א פארגליווערטע, װי פריער. ערגעץ
אף יענער-זײַט צוג, פונעם פלאכן דאך פון פאקהאוז, צי װײַטער -- פון די טאָפּאָלס באם
ארשַנגאנג אין סטאנציע האָבן מיט א קראקערײ זיך א ריס געטאָן אין הימל ראָבן,

דערי װאָס האָט איבערגעזעצט, האָט וידער אויסגעשרזען;

-- דער באפעל איז דער לעצטער--מע װעט שיסן אין אליך! שלטַדערוּ

ווידער א בליץ פון צענדליקער אויגן, און -- קיין איין שטיין אינדערלופטן.

דאָס מאָל האָט מען באם פאסאזשיר-וואגאָן זיך באראטן לענגער, און דער פארורטוילטער
האָט לענגער גערעדט -- די דײַטשן האָבן אין אים װי פארגעסן.

-- אז איר װעט קענען, כעוורע, -- לויפט, כאָטש א שאָ געװען אף דער פרײ, כאָטש א
שאָ. און ליכאָבאבענקאָן האָבן זי ניט געכאפט, דאָס בארימען זיי זיך. ער װאָלט דאָ שוין
אויך געווען.. א קינד האָט אָנגעװיזן אף מיר, א קינד. מע האָט עס מיט דער מאמע אָנגעיאָגט
אף דער גאס, מע אִיז מיר שוין נאַכגעלאָפן, און איך האָב זיך באהאלטן אין א פוסטער הינטי"

38

שער בודקע בא א טױיער. די מאמע זאָגט: .נע באטשילא", און דאָס יאטל: ,באטשיוו".. א
קינד---מע האָט דעם באוויזן געװער, צי עס האָט געמיינט-- מע יאָגט מיר נאָך, דארף מען..

ס'איז אים שװער געווען צו ריידן, ער האָט א ביסעלע אָפּגערוט, נאָר געװוּסט: דאָס
זײַנען די לעצטע מינוטן, אפילע די לעצטע רעגעס, און װוידער געזאָגט -- דערפרייט זיך, װאָס
ער האָט זיך עס דערמאָנט:

-- לעבן יעוובאז האָב איך געזען -- מענטשן לייענען א פּאפירל, װאָס איז צוגעקלעפּט
צו א פּארקן, און דער דװאָרניק טרײַבט... איך האָב צוגעווארט אף אן אלטן, ער איז אָנגעקומען
פון דאָרט: מע האָט די דײַטשן ארומגערינגלט בא סטאלינגראד, אלעמען. אונדזער סװאָדקע.
און דאָ האָט מען הײַנטיקע נאכט אופגעריסן א בריק..

ער האָט דערהערט טריט פון הינטן און געזאָגט אײַליק, מיט א כריפּ:

-- איך בין ניט קיין טאָטער. אנדערש ניט געקענט... א ייַד, אווראָס כאוט. פון פּאָלאָנע. א
שוועסטער האָט מיר געשריבן פון סאראטאָוו. פארגעדענקט...

צוגעקומען איז דער, װאָס האָט איבערגעזעצט. ער האָט אויסגערופן ניט הויך, אונטער-
שטרײַכנדיק דערמיט די ערנסטקײַט פונעם געזאָגטן

-- מער װי דרײַ מאָל ציילט מען ניט, איר װײסט... װער עס װיל לעבן -- איינס, צוויי,
דרײַ -- שלײַדער!

קיינער האָט זיך פון אָרט ניט גערירט. עס האָט בלויז געהערט זיך אין ברייטן האלבקרניז: א
סאך ברוסטן אָטעמען קימאט אײינצײַטיק ארײַן די לופט און אָטעמען זי לאנגזאם ארויס. אין אָט
די רעגעס -- פון פאסאזשיר-וואגאָן האָט װידער געמאַכט עטלעכע שפּאן דער לאנגער, אין שווארצן,
מיטן אווטאָמאט אין דער האנט, און אים איז נאָכגעגאנגען נאָך איינער, אויך מיט אן אװטאָמאט, --
אין אָט דעם מאָמענט האָט אין דער שערענגע, אין יענעם עק, װאָס איז געווען נעענטער צו
ליאָניען, עמעצער, א סוטולעוואטער, מיט א קורצער פויגל-נאָז און מיט אן ארויסשפּארנדיקער
אונטערשטער קין, האסטיק אויסגעבויגן דעם גוף אף צוריק, ברייט פארמאָסטן דעם פויסט און
געװאָרפן א פּלאטשיק שטיינדל, װאָס האָט עטלעכע מאָל זיך איבערגעדרייט אין דער לופט,
ביז ס'האָט געטראָפן כאיטן אין אקסל. כאוט האָט, װי ניט גלייבנדיק, און ניט געײַלט אראָפּי
געלאָזט דעם קאָפּ, קעדיי זען מיטן איינעם גאנצן אויג דאָס שטיינדל, װאָס איז ליגן גע-
בליבן אין בלאָטע, בא זײַנע פיס, נאַר אף יענעם, װאָס האָט געװאָרפן, האָט ער ניט געקוקט!
אף יענעם, װאָס האָט געװאָרפן, האָבן געקוקט סײַ די קריגסגעפאנגענע, סײַ די דײַטשן, כוץ
אים, דעם געטראָפענעם. און דער סוטולעוואטער, -- ליאָניע האָט געשטוינט,, געפיבערט, גע-
פלאמט פאר קאס און בושע, בושע אויך, ער האָט אים געקענט, דעם דאָזיקן!---דער סוטולע-
וואטער האָט זיך א טאָפּטשע געטאָן אף דינע קרומלעכע פיס און געזאָגט:

-- ניין, וי איר װוילט, און איך וויל לעבן ---איך בין ניט געלאָפ

מיט די ווערטער איז ער ארויס צוויי טריט פון דער שערענגע.

דער דײַטש מיטן קראמפיק-אָנגעשטרענגטן פּאָנעם האָט, אראָפּרײַסנדיק זיך אף א גאָרגל-
דיקן פאלצעט, עפּעס אויסגעשריען צו די דײַטשן -- יענע, װאָס זײַנען געשטאנען לעבן דער
טיר, און יענע, װאָס האָבן מיט די אוטאָמאטן זיך ארויסגערוקט פּאָרויס, נאָר מיטן פינגער
האָט ער א רוֹף געטאָן בלויז איינעם, דעם קלײַענדיקן, און מיט דראָטיק-פעסטע טריט, ניט
קיין אײַליקע, ---אזא גאנג באװײַזט, אז מע האָט מאכט און אז עפּעס איז אָנגענומען א בא-
שלוס, --אװעקגעלאָזט זיך גראָד צום װײַטערן עק פון דער שערענגע קריגסגעפאנגענע, ניט
דעם, װוּ דער סוטולעוואטער האָט געווארט. צוגעקומען צו דער שערענגע, האָט דער דײַטש
מיט קענצייכנס (װער ס'האָט געװוּסט, האָט געװוּסט) פון א הויפּטשטורמפיורערי, ניט קיין
אַנזיכטיקער, אזוי זיך, א מענטשל, קוואר, אויסגעמאַגערט, עפשער פון נידעריקע נעטיעס און
זיטן, און מיט א בייז, פארגליווערט פּאַנעם, װאָס עס האקט עס דוֹרך א געשלענגלטע פארסט-
ריגע פון דער ברעם, איבער דער געבראָכןפלאטשיקער נאָז, ביידע ליפּן און דער קרומער
קין, --אָט דאָס פּאָנעם ווארפט אָן א מוירע, -- גענומען גיין פארבײַ די קריגסגעפאנגענע און
יעדן איינעם, מיט קאלטע, שווארצע, אָפּשאצנדיקע אויגן,.--אָפּשאצנדיקע, צוליב װאָס!--
פארקוקט אין די אויגן. אזוי איז ער צוגעקומען ביז יענעם, דעם סוטולעוואטן און מיט א
ביטל-באוועגונג פון דער האנט באפוילן װידער שטעלן זיך אין דער שערענגע. מער גאָר-
נישט. איצט איז ער אװעק צום צעבלוטיקטן, מיט די געבונדענע הענט אף הינטן, נאַר ניט
קיין קוק געטאָן אף אים, ס'הײַסט, א קוק געטאָן בלויז אף יענעמס פיס, דארע, הוילע, דאָרט,
װוּ די קורצלעכע סאָלדאטישע גאליפע זײַנען פארשמעלט און װוּ מע טראָגט געוויינלעך אָב"

+ אן עסעס-קאפּיטאן.

44

מאָטקעס, אף די שווערע שיך, אײַנגעטאַפּטשעטע אין בלאָטע. אָפּגעשטעלט זיך לעבן דעם
לאנגן דײַטש מיטן קליינעם קעפּל און ארויסגעבראכט איין װאָרט:

-- מילבן..

.מילבן", -- געמיינט האָט ער ניט נאָר די, װאָס זײַנען געשטאנען אין דער שערענגע, און
ניט נאָר די, מיט וועמען עס זײַנען אָנגעשטאָפּט געווען די טעפּלושקעס, -- מע האָט פון דאָרט
ווידער ארויסגעקוקט, בייס דער שיסערײַ איז מען פארשווונדן, -- מילבן ---האָט ער געמיינט
אויך די, װאָס זײַנען געשטאנען הינטער אִים! דײַטשן ---אָבער דאָס זײַנען אויך מילבן, און
אוואדע איז א מילב דער קלײנקעפּיקער, דראַנגעוואטער אוגענטאל, פּעטער... ער, ווילהעלם
מאָלטקע, װאָס האָט פאר דרײַ טעג געהאט אוועקגעלייגט אין באביייאר זיבעציק טויזנט,
שרײַענדיקע, שילטנדיקע, צאפּלענדיקע, ---ער, דעריקער -- ערז די, װאָס העלפן דערין, זײַנען
ניט קיין סאך מער ווערט, איידער זייערע שיסנדיקע אװטאַמאטן (און דאָס איז דען געווען דער
אַנהײב זײַנער, דער באביייארז אָנגעהױבן האָט ער, אָדאָ, פון יענער-זײַט פּירענײיען, נאָר דער
באביייאר איז שׁוֹין טאקע געווען עפעס גאָר באדײטנדיקס, און װײַטער, אוב ס'האָט זיך
אפילע געמאכט קלענערס, איז עס אין אלגעמיין ---גרויס), ער, אז ער זאָגט -- מילבן, קען
ער עס זאָגן און האָט דערבײַ א געפיל, װאָס עס װײסט פון אים אוואדע א קיניג, א גאָט,
אוב געטער זײַנען ערגעץ דאָ אין הימל צי אף דער ערד.. געטער -- איינער קאָן ניט זײַן,
און איבער געטער איז קיין גאָט ניטאָ, יעדערער איז פאר זיך אליין -- גאָט. זאָס איז זײַן.
מאַלטקעס, איבערצײַגונג, און ער האָט זיך דערבײַ זײַנעם א מייף ער טוט דאָס זעלבע, װאָס
דער פיורער, צי נאָך אזעלכע ענלעכע, און שטרעבט צום זעלבן, און גרעסער צי קלענער איז
דאַ ניט שײַעך, פאר דעם איז קיין מאָס ניטאָ -- ס'איז הערשאפט, ס'איז -- װי איך ויל, און
די עמעסע האנאָע איז -- פארניכטן, טאקע װײַל דאָס. װאָס װערט פארניכטעט, איז, יעדנ-
פאלס, בא זיך, בא דעם, װאָס קומט אום, טײַערער פון אלץ... מילבן! אָט װאָלט עֹר ארויס-
געבראכט אן אנדער װאָרט, מאָלטקע: שיסף --און די דאָזיקע שערענגע װאָלט ליגן געבליבן
אף דער ערד, און די טעפּלושקעס װאָלטן צעלעכערט געװאָרן, אז קיין איין לעבעדיקער זאָל
דאַרט ניט בלײַבן. און ווער-עס-איז פון די, װאַס שטייען הינטן. צי אפילע פעטער, װאָס
שטייט באנאנד, װאָלטן, ווען עֹר, מאַלטקע, געפינט דאָס פאר צוועקמעסיק, צי פּאָשעט, וען
עס פארווילט זיך אים גוט, ניט װאָס סטאם געפאלן טוט ---מיט אזעלכע טוט מען עס אנדערש,
מע שיקט זי נאָך דער קויל אפן פראָנט, װײַל-- זי האָבן פארזען א קלײניקײַט, אז די טיר
אין איינעם פון די אװטאָבוסן, אין וועלכע מע האָט באנאכט געפירט די קריגסגעפאנגענע
אהער, צו דער סטאנציע, עפנט זיך אליין פון זיך, בייס דער אװטאָבוס שפרינגט אונטער, און
די וואכלײַט האָבן געדרעמלט, האָבן צווייען פון די קאַנװאָזרטע באשטימט זיך א לופטער
טאַן.. נאָר--געטער, זאָל עס הייסן אזוי. אָט די, אין דער שערענגע און אין די פייוואגאָנען
געהערן אן אנדער גאָט, און דאָס, װאָס מע דארף זיך מיט דעם רעכענען, רירט ניט אָן זײַן,
מאַלטקעס, אייגנליבע. א טיגער ווערט ניט װײיניקער פון דעם, װאָס ער איז, כאָטש ער האלט
זיך אלעמאָל אין זײַן וואלד, זײַנע װועלדער, װוֹ ער פארצוקט. די דאָזיקע געהערן פריץ
זאוּקעלן -- דעם רײַכסבאפולמעכטיקטן פאר מאַביליזירן ארבעטס"קראפט, זאוּקעל האָט אף זי
זײַנע אויסזיכטן. א ביסל איז יעס טאקע ניט לוט זאוקעלס אמט -- קריגסגעפאנגענע, ער האָט
צו טאָן מיט מאָביליזירטע, פרײַװיליק צי מיט צוואנג, נאָר אז ניט דאָס, ניט יענץ דערגרייכט
ניט די נייטיקע מאסשטאבן, און ערגעץ מוז מען פארשטעקן א לאַך. איז קלאַר, אן סאיז א
צונויפגערעדטע זאך אוֹן מע דארף דאָס פארשטיין. אלציינס. בא זאוקעלן, ערגעץ אין א
שאכטע, צי אף א זאװאָד אונטער דער ערד, װעלן זי אויסטריקענען, די דאָזיקע, וי פליגן
אין א פארמאכטער קיילע... פליגן אין א פארמאכטער קיילע -- װויל.. און ביכלאל איז ער
הײַנט גאָר א גוטער, ווילי מאָלטקע, א גוטער פאר דעם דאָזיקן דראַנג, פּעטער אוגענטאל-=
איינעם פון די, װאָס דינען אין זײַן, מאָלטקעס, איינזאצקאָמאנדע נאָך אָנהײבנדיק פון פּוילן
ס'הייסט, געווען איז ער נאָך דעמלט, מאָלטקע, געהילף פון קאָמאנדיר און אן אונטערשטורמ"
פיורער, פעטער האַט דאָס אלץ געזען, און אליין איז ער אוֹיך א ביסעלע געוואקסן -- פון א
שטורמאן געװאָרן א ראָטענפיורער, האָט ער אים ארויסגעוויזן, מאָלטקע, אָט די ברייטהאר-
ציקײַט, -- דערשלאָגן זיך בא גוטעפרײַנט, פאראן אזעלכע, מע זאָל דעם ראָטענפיורער פאר-
טרויען אָט די זאך, אָפּפירן דעם עשעלאַן קריגסגעפאנגענע קֵיין דײַטשלאנד, און דאָס װועט
דערלויבן פעטערן פארלענגערן אף צוויי װאַכן זײַן אַרדנטלעכן אורלויב. נאָך צװוײי װאָכן
צוגאָבלעך צו א כוידעש, קאָן מען אפילע א שמײַס טאַן קיין רוים, פארװאָס יט, קיין פאי
ריזש, זען א ביסל מוידן, איידעלע, װי מאלאָכים, און לײַדגשאפטלעכע. װי שיידים, אויסטריע-
קען א ברונעם װײַן. נו, און אלס דאנק, װעט פּעטער פארהאנדלען דאָרט, אין יענע שטעט,
זײַן, מאָלטקעס, קאַלאַראדאָ -- דאָס. װאָס ווערט דאָ ארויסבאקומען ניט אין דער ערד, נאָר

35

דאַס, װאָס מע באקומט בא די, װאָס דארפן אוועק אין דער ערד, -- קאַלאָראדאָ. פארוויקלט
אין א קליין פּעקעלע -- דאָרט, אף מײַרעװ, איז דער קורס גאר אן אנדערער... און װאָס אָני
באלאנגט די דאָזיקע, אין דער שערענגע, מיט די שטיינדלעך אין די הענט, איז עס פּעטער
אוּגענטאלס אן אײַנפאל, געמיינט בא אים, בא מאָלטקען, אויסנעמען און אויסקויפן זיך פאר
דעם, װאָס האָט פּאסירט. פּעטער איז דורכגעגאנגען א שול, עפּעס באָמבלט זיך שױן בא
אים אין קאָפּ. נאָר אויב---א וואנט, איז זאָל בלײַבן א בײַל אף פּעטערס שטערן. ער, מאָלטקע,
װעט פּראָסט ראטעווען די לאגע-.

אָט װאָס ס'האָט באטײַט דער זאָג .מילבן", א זאָג, פון אלע זײַטן אן אָפּגעװױגענער.

מאָלטקע האָט אויסגעקערעװעט דעם קאָפּ צום קלײַענדיקן, װאָס איז מיט אָנגעשטרענגט-
אונטערגעהויבענע אקסל געשטאנען עטװאָס בא דער זײַט, א טראָט הינטער אים. מיט א
הייב פון דער קרומער קין האָט מאָלטקע אָנגעװיזן אף דעם סאָלדאטס שפּיז אינעם שיידל
און שטום א פיר געטאָן די אויגן אף דעם געכאפּטן קריגסגעפאנגענעמס פּלײצע. דאָס דראַט,
מיט װעלכן כאיטס הענט זײַנען געבונדן געווען, האָט זיך אײַנגעשניטן אין זײַן לײַב, די
צונויפגעקאָרטשעטע פינגער, װײַסע, אנטבלוטיקטע, האָבן זיך קוים באוועגט. דער קלײַעני
דיקער האָט מיט פריילעכער גרײיטקײט ברייטער צעעפנט די אויגן, ארויסגעכאפט די שפּיז,
א הייב זיך געטאָן אף די שפּיצפינגער, אי קעדיי אויסקומען העכער, אי קעדיי אונטערגאנ-
ווענען זיך שטיל -- די שארף איז ארײַן אין דער עטװאָס געבויגענער פלייצע, אונטער דער
לינקער לאָפּעטקע.

ווען דער קלײַענדיקער האָט זיך שוין געייסעקט באם האַרוג, װאָס איז געפאלן אף א
זײַט, באמיט זיך דערלאנגען די שפּיז, האָט מאָלטקע געזאָגט צו אוגענטאלן:

-- וויפל זײַנען בא דיר געלאָפן, פּעטער? ווירקלעך, בלויז צוויי? דאַ האָסטו אנדערע
צוויי באם טױער!

א פארצאפּלטער פוֹן דעם, װאָס עס האָט זיך נאַרװאָס אָפּגעטאָן, האָט ליאָניע ניט גלײַך
באמערקט, אז א פינגער טײַט אף אים..

|א. א שפּרונג אין דער נאכט. װער װעט אויסגעשניצט זײַן
אפן הילצערנעם ציילעם? צעשיידטע אין אָנהײב וועג

1 ליאָניע איז ארײַן אין דער טעפלושקע, װוי אין א צװייענדיקן קאפקאן. ערשטנס,

די טעפּלושקע אליין, און דער דאָזיקער גאנצער עשעלאָן-- ערגעץ דארף ער

אָפּגעשיקט װוערן, אנדערש װאָלט מען איצט, ווען מע רייניקט אָפּ די סטאנציע, ניט געהאלטן
דאָ דעם צוג. און דאָס אויך--מע האָט ניט געשאַסן אין דער שערענגע, און אים, ליאָניען,
און אָטאָ נאָך איינעם, ארײַנגעװאָרפן אהער אָנשטאָט די צוויי, װאָס פעלן. הייסט עס, א די
דאָזיקע האָבן דאָ ניט צו שאפן איבער די קריגסגעפאנגענע, זי זאָרגן אפילע, אז די צאָל זאָל
שטימען. א שטיקעלע טרייסט איז אין דעם געווען, אָבער פונעם געדאנק, אז עס שטייט פאָר
א װועג, און עפשער א לאנגער, איז געװאָרן א לאָך אין הארצן. דאָ, אין קיַעװו, איז אויך
געווען גענוג שװער, און אלעמאָל האָט געדריקט די אומבאװוּסטקײַט, נאָר דאָך--א היים:
אָלגע, נאטאשע, און יערעמיי פאָמיטשעס שטוב, און יערעמיי פאָמיטש אליין, און שעשענקאָ,
און רעדוטני, און דאָס גאנצע קייטעלע, אין װעלכן מע איז אָנגעשלאָסן, און ס'איז טאקע
ניט סטאם גערעדט ---ס'איז געטאָן.. נאָר דאָס, װאָס האָט פאר ליאָניען פארוואנדלט די
טעפּלושקע אין א צװייענדיקן קאפּקאן, האָט אײַנגעשלאָסן נאָך צוויי געפארן, װעלכע ער
האָט דערװשל בלויז פארייניקט אין געדאנק. איינע האָט געקאָנט קומען פון יענעם, װאָס
האָט געװאָרפן דעם שטיין, און האָט ניט נאָר אויסגעזען קענטלעך--מע האָט אים נישט
געקענט ניט דערקענען, ---ס'איז ער. די צװייטע-- פון קארפּאַ בוזיוקן, ליאָניע האָט שוין
געװוּסט, אז דעם, אין דער ברעזענטענער ספּעצאָװוקע, רופט מען אזוי, און אז ער איז טאקע
א דװאָרניק; דער קאסדיק-עקבערנדיקער בליק פון בוזיוקס אַן סאָפּעק טרענירטע אויגן האָט,
הייסט עס, ניט סטאם געשראָקן, און דאָ, בא דער טעפּלושׂקע, האָט ער שוין עפּעס געזאָגט
אויך. דער קלײַענדיקער, ער האָט זיך שוין אָפּגעפּאָרעט באם דערשטאַכענעם, האָט גענומען
טרײַבן זי ביידן צו דער טעפּלושקע, און דער צווייטער האָט ניט װאָס זיך אײַנגעשפּארט,
ניט געװאָלט גיין, ער איז געגאנגען, נאָר פארצווייפלט געמאכט מיט די הענט, געביסן זיך

36

די פינגער, און מיט א דין, וויינענדיק, מאמעש װײַבעריש קאָל געשרזען: ,מיך טאָר מען ניט
פארנעמען, פאן, מע נעמט מיך קיינמאָל ניט, איך בין א דװאָרניק, קארפאָ. בוזיוק.. אוי,
פּאנאָטשקי, זאָל מען אָנקלינגען אין דער ראיאָנער אופּראװע!" און צו ליאָניען, מיט א ווילד-
צעקרימט, רוט פּאָנעם, און מיט אויסגעראטשעטע אױגן: ,זאָג אים, זאָג אף דײַטש, דײַנע
קענען דאָך דײַטש-- װאָס שװײַגסטו!" אָט: ,דײַנע קענען דאַך דײַטש.. דײַנע..* דאָס איז
דער צווייטער קאפּקאן. אי יענער, װאָס האָט געװאָרפן דעם שטיין, און ליאָגיע װײסט, אף
װאָס ער איז ביכלאל פייוק, אי קארפאָ בוזיוק--- פאר ביידן קאָן ער װערן א כייפעץ, מיט
וועלכן מע װעט װעלן, אויב ניט אויסקויפן זיך אינגאנצן, איז כאָטש אויסנעמען בא די דײַטשן,

נאָר ליאָניע האָט געטראכט אויך אזויגס (ער איז געבליבן שטיין בא דער טיר, און
קארפּאָ האָט פון אָנהײיב אויך זיך צוגעשפארט דאָרט מיט אן אקסלו מע איז ארײַן אין דער
טעפּלושקע די לעצטע, אלע האָבן שוין פארנומען זייערע ערטער, צי אפסנײי פארכאפט פלאץ--
ווער אפן דיל, װוּ ס'איז גאנץ שיטער אָנגעשאָטן געווען שלעכטישמעקנדיקע שטרוי, װוער
אף די דורכויסיקע נארעס פון ביידע זײַטן): מע האָט די שטיינער נישט געװאָרפן ניט פרזער,
ווען כאוט איז פּראָסט געווען איינער, וי אלע, נאָר װאָס האָט געמאכט פלייטע, ניט שפּעטער
ווען ער איז שוין געווען אזא, װאָס איז אין אלע אומשטענדן פארורטיילט. מע האָט די שטיי"
נער ניט געװאָרפן, געבליבן מענטשן. דאָס האָט געשטארקט. װאָס זשע יאָ--ניט קארפאָ,
ניט יענער, דער גוטיבאקאנטער, װעט זיך מיט קיינעם ניט אייצען.. דער גוט-באקאנטער"
די באָבע פלעגט זאָגן: ,א געוועזענער פרײַנט -- איז דער געפערלעכסטער סוינע". און בענטשן
פלעגט זי ,זאָלסט האָבן גוטע באגעגענישן". איז אָט -- באגעגענישן..

ליאָניע האָט געזוכט מיט די אױגן יעגעם. װאָס האָט געװאָרפן דעם שטיין. פון טיפער
געפּלעפּטקײַט, איז אין קאָפּ אפילע ניט אופגעקומען דאָס גאנצע שלעכטס, װאָס יענער האָט
אים געטאָן. עס האָט זיך געדרייט אין מויעך: .דאָ איז ער ערגעץ. װי זיצט עמעצער, װי ליגט
עמעצער לעבן אים!" גערעדט האָט מען שטיל, און ליאָניע האָט אי ניט געהערט קלאָר,
אי ער איז נאָך ניט אימשטאנד געווען הערן ---וועגן װאָס. מע האָט דעריקער אײַנגעהערט
זיך, װאָס עס קומט פאָר אינדרויסן, אָנגעזאַנט דאַס איינער דעם צווייטן. דײַטשן האָבן זיך
איבערגערופן, ווען נעענטער, ווען װײַטער פון דער טעפלושקע, אַט האָבן א קלונג געטאָן
די בופערס---מע האָט צוגעטשעפעט א לאַקאָמאָטיוו. זײַן סאָּען האָט שוין גאָר פארטויבט
די קלאנגען פון אויסן און די רייד אין וואגאָן.

אוועק צו אלע---אף איינער פון די נארעס, צי אפן דיל---האָט ליאָניע אלץ ניט גע-
קאַנט. דאָ, בא דער טיר, ניט האָבנדיק געמאכט די עטלעכע טריט װײַטער, האָט ער נאָך
פארט װי ניט צעשיידט זיך מיטן געפיל פון יענער בעערעכדיקער פרײהײַט, װאָס ער האָט
פארלוירן. מיטאמאָל האָט ער באנומען, אז קארפאַ בוזיוק האָט פון אָנהײב אויך איבערגע-
לעבט דאָס זעלבע, נאַר אָט האָט קארפאַ. דערלאנגט פון דער הויזן-קעשענע א קליין זעקעלע
טוטין, שוועבעלעך, א טראכט געטאָן, ווידער באהאלטן דאָס אלץ, און דורכגעגאנגען זיך הין
און צוריק לענגויס די נארעס. ער האָט א קוק געטאַן אף די נארעס, דערנאָך---אונטער זיי,
געשפּאנט איבער פיס, װאָס דאָבן פון דאָרט געסטארטשעט אפן דיל, און איז פארשווונדן
ערגעץ אונטן, אין א וינקל. ליאָניע האָט מיט א צעיאטרעט הארץ א טראכט געטאַן: .אָפּגע-
שארט זיך פון מיר, צוערשט--אָט דאָס.." אינגיכן האָט דאָרט, אונטן, אופגעלויכטן א
שוועבעלע, ליאָניע האָט דערזען דארע הענט. װאָס צוען זיך צום טוטין, פארוואקסענע טענע-
מער, אָנגעשטרענגט-אופגעלעבטע. נאָך עטװאָס שפּעטער האָט שוין פון דער רױכיקער
טונקלקײַט זיך דערטראָגן קארפּאָס קאָל מיטן כאראקטעריש-צוכליפּענדיקן קװיטשיקל;

-- דאָס װײַבוּ שטארק װיינען נאָך מײַן קאָפּ װעט זי ניט. מע דארף אליין װיסן. װאָס
דער קאָפּ איז ווערט.

איינער, זייער א דארער, מיט אײַנגעפאלענע שלייפן, װי בא א דיסטראָפיקער, מיט טונ-
קעלע. קרענקלעך-צוגעדעמפּטע אויגן, איז אראָפּ פון דער נארע, װאָס לינקס, שטיין געבליבן
לעבן ליאָניען, שטיין געבליבן דערפאר, װײַל א צווייטער האָט געטאָן זײַן נויט בא דער
קװועריאָפּגעשניטענער העלפט פון אן אײַזערן פעסל, מע האָט געמוזט צוווארטן, און האָט,
נאָך א טרוקענעם הוסט, געזאָגט:

-- װאַלסט ארוף אף דער גארע, דו.. דאָרט איז דאָ פּלאץ.

עפשער האָט ער זיך געשעמט, דער דאָזיקער, פאר ליאַניען, װאָס קומט אויס אנטקעגן
דעם פעסל, און עפשער האָט אים סטאם פארכידעשט זײַן שטיין בא דער טיר, נאָר ליאָניע
האָט געפאָלגט. אף דער נארע איז טאקע געוען פּלאץ, װײַל עטלעכע זײַנען ניט געלעגן,
מע איז געזעסן צונויפגעדריקט לעבן פענצטערל, דעם ליוק, ארויסגעקוקט אין הויף, סטאם
געכאפּט לופט. אף ליאָניען, ווען ער האַט זיך צוגעזעצט באם ראנד פון דער נארע, האָט מען

37

צוערשט געקוקט שװײַגנדיק, בלויז װען ער האָט גענומען זוכן מיט די אויגן אן אָרט, קעדיי
זיך צולייגן, האָט עמעצער געפרעגט:

-- ביסט פון צווייטן באצירק, צי װאָסּ

-- ניין, ביכלאל א נײַער.

-- אהא, -- דאָס האָט זיך שוין אָנגערופן אן אנדערער, אַן כידעש, וועלכן מע האָט געי
קענט דערווארטן, ---א קעווער, הייסט עס1

ליאָניע האָט געענטפערט ניט באלד. ער האָט א טראכט געטאָן, אז מע דארף שוין אָנהײבן
ענדערן די בזאָגראפיע, און כאָטש ער איז געווען מיד, אויסגעשעפט און ניט געקאָנט דורב-
טראכטן אלץ גענוי, האָט ער לעכאָלהאפּאָכעס געזאָגט:

-- אליין בין איך פון װײַט, געבליבן דאָ שטעקן.

-- אהא, און די סװאָדקע--װועגן דער סװאָדקע האָסטו אויך געהערט!

-- ניין, ס'ניט אויסגעקומען, נאָר וועגן דער בריק, -- ליאָניע האָט דערפילט, אז א פלאם
טוט װי א ברי זײַנע באקן, -- וועגן דער בריק ווייס איך -- אופגעריסן..

-- טוען דאָ, הייסט עס, עפּעס אונדזערע אין שטאָטו

איין רעגע האָט ליאָניע מוירע געהאט, אז ער קאָן זיך ארויסכאפּן מיט אן איבעריק
װאָרט. עס האָט זיך זייער געװאָלט זאָגן: .איך אויך". און שוין קעדיי לינדערן די פּײַן פון
מוזן שװײַגן, שװײַגן פאר אָט די מענטשן, װאָס האָבן פארדינט די טרייסט, די פרייד, האָט
ער זיך פארקליבן װײַטער אף דער נארע, אויסגעדרייט זיך אף א זײַט, א רוק געטאָן די
פויסט צוקאָפּנס און צוגעמאכּט די אויגן.

ליאָניע האָט געהערט---מע האָט פאָרגעזעצט א שמועס, װאָס האָט זיך דאָ פריער אָנ-
געקניפּט:

-- איז אָט זאָג איך: אין אזא אויסזען -- לויפן?

-- װאָס זשע, ער האָט זיך געקאַנט צופּוצן? בעטן בא דיר דאָס העמד, בא מיר--די
שטיוולז א רעגעו

-- אוֹן פארװאָס האָט דער אלטער, וועלכן ער האָט אָפּגעשטעלט, ניט אוועקגעפירט אים
צו זיך! מיסטאמע דאָך א גוטער אלטער, אונדזערער.

-- זעסטו, דאָס קאָן מען שוין נאָר פרעגן. מאלע װאָס

ליאָניע האָט געווארט: עפשער װעט מען עפעס זאָגן װעגן דעם, װאָס האָט געװאָרפן
דעם שטיין? אלץ מער װוערטער, פראזעס האָט ער דורכגעלאָזט פארבײַ דעם אײַנדרעמלענ-
דיקן מויעך, נאָר צוגעהערט זיך און געהאלטן איינס אין קאָפּ: ,אזוינס זאָל דורכגיין סטאם
אזויז װי קאָן עס זײַן?" מיט אָט דער פראגע איז ער אײַנגעשלאָפן,

ליאָניע האָט זיך אופגעכאפּט און פארשטאנען: .מע שלאָגט אים". אונטן, צװישן ביידע
נארעס, האָבן זיך געהערט בייזע, צוגעשטיקטע שטימען, עמעצנס אן אויקען. עס האָבן געטו-
פּעט פיס, ס'האָבּן זיך דערטראָגן אויך אנדערע קלאנגען --א ריגעווען פון קערפּערס, װאָס
האָבן זיך צונויפגעשטויסן, אין ענגשאפט, קלעפ. ליאָניע האָט דאָס אלץ אופגענומען דורך א
מעטאלן, רעגלמעסיק, צוגעטעמפּט געקנאל און טייקעף באנומען אויך: ,מע פאָרט". דאָס,
װאָס מע פּאָרט, האָט אויסגעלאָשן אין אים די פרייד, ניט אינגאנצן קיין פרייך -- די באפרי-
דיקונג, װאָס מע שלאָגט, און באלד האָט ער געפּױיעלט בא זיך: קיין שאָדנפרײיד אין דאַ
ביכלאל ניט שײַעך. ער האָט אפילע ניט געװאָלט זיך אופהייבן, זען דאָס אלץ, כאָטש פיל
פון די, װאָס זײַנען פריער געלעגן און געזעסן אף דער נארע, האָבן זיך צוגערוקט צו איר
ראנד. אף דער אנטקעגנדיקער -- אויך דאָס זעלבע, מע האָט געקוקט אף אראָפּ. ליאָניע האָט
געװאָרפן א בליק צום ליוק: נאכט? נאָר באלד זיך געכאפּט: וועלכע נאכט, אין וואגאָן איז
האלב-טונקל, אָבער ניט פינצטער, די שײַן איז אלץ א באטאָגיקע! דורך דעם שטעכיקן דראָט,
װאָס האָט פארצויגן דעם ליוק, האָט ער באמערקט פּאסן רעגן און שניי, און דאָס דראָט איז
נאס געווען, טראָפּנדלעך האָבן געציטערט דעריקער דאָרט, װוּ די שטעכלקעס זײַנען אָנגעדרײט..

אונטן, אינעם דורכגאנג, איז שטיל געװאָרן און ס'האָט זיך דערהערט עמעצנס קאָל, א
קאסדיקישטרענגס, נאַר א בוילעטס, װי בייס מע װייסט --יעדעס װאָרט שמײַסט:

-- טוליע אָפּ די מאָרדע, סטארשינא יאצקאָ! טו א קוק, עפשער װעסטו מיך דערקענען?
האַסט נאָך באקומען ניט פאר אלץו.

,סטארשינא יאצקאָז" -- איצט האָט ליאָניע זיך א כאפּ געטאָן פון זײַן אָרט, דערקליבן
זיך אף די קני צום ראנד פון דער נארע. עטלעכע זײַנען געשטאנען אופגערעגטע, צעקאסטע
אינעם דורכגאנג צװישן די נארעס, און עמעצער איז געלעגן אפן דיל, באם האלבן פעסל,
פון וועלכן דאָס דיקטענע דעקל האָט זיך אראָפּגערוקט. געלעגן איז דער דאָזיקער אף דער

38

פּלײצע, מיט די הענט פארשטעלט דאָס פּאַנעם און דעם קאָפּ. בלויז די עלנבויגנס האָבן
געסטארטשעט ארוף. די פיס. אף וועלכע עס זײַנען געווען שטיוול מיט שמאָלע, צעריסענע
כאָליעװעס, האָט ער אונטערגעצויגן, קעדיי באשיצן דעם בויך. און עפשער, קעדיי ענטפערן
אף די קלעפּ, װאָס האָבן נאָך געקענט קומען קרומע, דינע צירקוליפיס--אָט דאָס איז
געווען דאָס איינציקע, װאָס ליאַניע האָט דערװײַל געקאָנט דערקענען. נאָר---אסטארשונא
יאצקאָ"? ---עפּעס ניט אזוי..

דעה, װאָס איז אמנאָענטסטן געשטאנען לעבן דעם אומגעוואלגערטן---מיט. צונויפגע-
דריקטע פויסטן, ארויסגעשטעלט א פוס צוֹם שלאָגן---איז געווען זייער א דארער. אפילע
דאָ, װוּ אלע זײַנען אויסגעמוטשעטע, שרעקלעכע, האָט ער זיך אויסגעטיילט. נאָר עפעס אין
אין אים געווען א קויעך, צי דער קאס האָט אים צוגעגעבן קויעך. האסטיק, צאָרנדיק האָט
ער א בליק געטאָן ארוף, און ליאָניע האָט אָפּגעמערקט נאָך עפעס-- א קאָסאָקער,

-- --ניט פאר אלץ. ספּארטאנאָווקע, בא דער װאָלגע, באם דײַטשישן מאיאָר אין בליג-
דאזש -- געדענקסט!? ביסט געווען דער איבערזעצער, װען מע האָט מיך געקאטעוועט. נאָר
דאָס איז אויך ניט אלץ. האָסט אויסגעגעבן.. אָט דעם עלטערן לייטענאנטס, -- דער קאַסאָקער,
ער האָט אינגאנצן געציטערט פאר אופרעגונג, האַט א נייג געטאַן דעם גוף אין א זײַט, קעדיי
יענער, װאָס איז געלעגן, זאָל זען דעם שלאנקן, אויך זייער אן אויסגעדארטן, ציגײַגעריש-
טונקעלן באָכער אין ציווילע קליידער, וועלכער איז אן אָנגעכמורעטער געשטאנען היגטן --
דעם עלטערן לייטענאנטס װײַב, און זײַן קינד, א פיצל, װאָלט מען איבער דיר געשאָסן. און נאָך
צוויי אלטע, און אן אלטיטשקע. איך װעל דיר אלץ דערמאַנען.. מײַן קויל האָט דיך דעמלט
ניט דערטאפט, ביידע דײַטשן --יאָ, און דיך, הנידע, ניט.. אוֹן דאָ, אפן צוייטן באצירק האָסטו
אָנגעטראָפן, ניט אפן ערשטן. איך װאָלט דיר לאנג דעם קרומען רוקן איבערגעבראָכן, דע-
זינפעקטאָר פאסקודנער, הנידע! אנו, שטיי אוף! שטייענדיק באקוסו.

צווייען האָבן פון הינטער דעם קאַסאָקן און דעם ציגײַנערישיטונקעלן, װאָס האָבן זיך
ניט גערירט פוֹן אָרט, געװאָרפן זיך אופהייבן דעם, װאָס איז געלעגן. ער האָט ארויסגעלאָזט
א פארצווייפלט געשריי, קײן װערטער האַט מען ניט פאנאנדערגעקליבן, ס'איז געווען א
װויענדיק געוויין, נאָר אופגעהויבן האָט מען אים, און װײַל שטיין האָט ער ניט געקענט, צי
ניט געװאָלט, האַט מען אים געהאלטן אונטער די פאכוועס, אָפּגעריסן זײַנע הענט פונעם
פּאַנעם און פארדרייט זי אף הינטן. איצט האָבן װידער זיך א שאָט געטאָן קלעפּ--- מיט
פויסטן, מיט די פיס. געשלאָגן האָט דער קאָסאַקער, דער עלטערער לייטענאנט האָט צוגעקוקט
דאָס, געווארט...

ליאַניע האָט געפיבערט, -- קיין מיטלײַד האַט זיך בא אים ניט דערוועקט ---פונוואנען--
נאָר עפּעס איז ער געווען אי אנטוישט, אי צעמישט: מע שלאָגט דעם סטארשינא יאצקאָ, און
ס'איז דאָך ניט יאצקאָ, ס'איז אן אנדערער, דער, װאָס ער, ליאַניע, קען אימו

קארפּאַ בוזיוק האָט זיך אומגעדרייט צווישן די, װאָס זײַנען געשטאנען אונטן. ער האָט
עפּעס גערעדט, געהאוועט. אָט האָט ער אזוי װי אונטערגעהעצט די, װאָס שלאָגן, און אָט,
קנייטשנדיק מיט די אקסל, קריַמענדיק דאָס ברייטע פּאָנעם, עפּעס געטײינעט צו איינעם, צו א
צווייטן. ליאָניע האָט געזען ---דער דװאָרגיק איז שוין דאָ א היימישער. מיטאמאָל האָט קארפאָ
שטארקער אָנגערוקט די קעפּקע, א שפאן געטאָן פארבפי דעם עלטערן לייטענאנט, אָנגעכאפּט
דעם קאָסאָקן פאר אן אקסל, אָפּגעשלעפּט אים עטװאָס אף צוריק, און, א קלעצלדיק-פעסטער,
מיט צעשפּרייטע הענט געשטעלט זיך אפן קאָסאַקנס אָרט, מיט דער פלייצע צו דעם, וועמען
מע האָט געשלאָגן.

-- האָדי, -- האָט קארפּאָ געזאָגט מיט װאָגיקער געלאסנקײַט אין קאָל, כאָטש דאָס קווי-
טשִיקל זײַנס האָט זיך אויך דערהערט, -- גענוג, כעוורע! ניט גוט, אײַ, אײַ; אלע קעגן איינעםו

דער עלטערער לייטעגאנט, ---זײַן ציגײַנעריש-טונקל פּאָנעם, דין און שטרענג א גע-
צייכנטס, און עפשער, װײַל עס איז אזוי אויסגעצערט געווען -- נאָך מער אן אָפּנס, א קלאָרס,
פול מיט וילן און באדאכטקײיט. ---האָט זיך שטארקער אָנגעכמורעט, נאָר צו זען -- עפעס
א גרענעץ האָט ער זיך שוין אָנגעמערקט,

-- און איינער קעגן אלע--איז גוט?--האָט ער הארב, ניט הויך געפרעגט,---
ניט געשמעקט, ניט געלעקט -- מיש זיך ניטוּ

קארפּאַ האָט אראָפּגעלאָזט אײַן האנט, די רעכטע, פארדריקט זי אין א פויסט. ער האָט
שנעל ארומגעלעקט מיטן שפּיציקל פונעם צונג די גראָבע; צעעפנטע ליפּן, געװאָרפן מיט די
אויגן, גרויע, אָנגעשפּיצט-וואכע אף רעכטס, אף לינקס: עטװאָס אויסגעקערעוועט דעם גוף,
און מער ---דעם קאָפּ אף צוריק, האָט ער געזאָגט צו די, װאָס האָבן געהאלטן דעם געשלאָ-
גענעם (יענער האָט שטארקער צעויקעט זיך, זוכנדיק מיטלײַד);

האָסְט דאָ

39

-- זעצט אים דערװײל אװעק, כעוורע, מיר װעלן א רעד טאָן, און זאָל ער א ביסל
אָפּעטעמען.

מע האָט ניט געפאָלגט, נאָר קארפּאָ האָט דאָס אזוי װי ניט באמערקט. פאר די, װאָס האָבן
אונטערגעהאלטן דעם געשלאָגענעם, האָט ער זיך געמעגט ניט שרעקן--מע שטייט טאקע
הינטן, נאָר די הענט זײַנען פארנומען. ער האָט װידער געזאָגט, מיט נאָך מער דעראָבערטער
זיכערקטט:

-- וועגן דעם, װי עס איז געווען בא דער װאָלגע-- װוייסן מיר ניט. לאָמיר עס ניט
טשעפּען. פארפאלן. עפשער זײַנען מיר גאָר אלע פארפאלן. אזויז און קיינער, באקומט זיך,
איז איבער אים ניט אומגעקומען. אזוי: און דאָס פארשטיי איך אויך---א מענטש קען דײַטש,
מע הייסט אים איבערזעצן--מוז ער. אָט האָט מען דאָך אײַך אלעמען געהייסן גראָבן בורעד
קעס, האָט איר געגראָבן און אפילע קיין רויען בורעק ניט געטאָרט אופעסן-- געװאָרן אלע,
וי די שיידים.. אזויז דאָס יאָ, ער האָט געװאָרפן דעם שטיין. נאָר איך ווייס ניט-- װאָס איז
געווען די קינאָ מיטן זשידאָקז ווארף יאָ, ווארף ניט--ער האָט נאָך גרינג אויסגעשפּיגן די
נעשאָמע:..

מע האָט געשוויגן, שווער געאָטעמט-- אי די, װאָס זײַנען געשטאנען הינטן, אי די, װאָס
האָבן פון ביידע זײַטן אראָפּגעקוקט פון די נארעס. איצט האָט מען געדארפט שלאָגן צווייען,
דערבײי איז דער צווייטער געווען אָנגעגאָסן מיט גװוּרע. אָבער ניט נאָר אין דעם איז עס
געגאנגען -- ער איז, אויב מע װיל, ניט שולדיק אין גאָרניט. ער שטעלט זיך אײַן פאֹר דעם
דאָזיקן, איז ער עפשער סטאם א גוטער, אָט שמייכלט ער שוין פּראָסטלעך, פרידלעך, א
ביסעלע כיטרע, נאָר ניט בייז.

ליאָניע איז קוים אײַנגעזעסן אף דער נארע, נאָר -- געזעסן. אראָפּשפּרינגען, זאָגן עפעסד
וועגן דעם, וועמען מע שלאָגט, װאָלט ער דארפן א סאך דערציילן. נאָר פון סאמע אָנהײב
דארף ער אים אָנרופן אנדערש -- דאָס קאָן פארפּלאַנטערן אלץ. גלײַכער צוּווארטן. און װאָס
ס'איז שײַעך קארפּאָן --איז זעט מען דאָך אים שוין אליין. װאָס יאָ, אויב עס װעט האלטן
בא א געשלעג, וועט ער א שפּרונג טאָן בוזיוקן גלײַך אף די אקסל. נאָר עס זײַנען געלאָפן
די רעגעס, קארפּאַ האָט ניט צוגעלאָזט מיט דער לינקער, דער אויסגעשטרעקטער האנט דעם
קאָטאָקן, װאָס האָט געפּרוּװוט צוטרעטן צו אים, ער האָט אויך דעם שווארצלעכן און נאָך
א פּאָר, וועלכע האָבן זיך ניט דערנעענטערט, נאָר ניט אָפּגעטראָטן, אָנגעשטרענגט, שארף
באקוקט-- שארף, אָבער שוין א פּאָר מאָל אויך צו זיי װי צוגעשמייכלט, און װידער גע-
זאָגט -- צו זיי און צו אלעמען:

-- נאָך דער מילכאָמע װעט יעדערער באקומען זײַן פּאָוועסטקע, דער דאָזיקער-- אויך.
אין געפענקעניש---איז װי אין בלאָטע:

די דאָזיקע ווערטער האָבן ווייטעקדיק געטראָפֿן אלעמען. מע האָט זיך צערוישט אף די
נארעס און אונטן, נאָר געווענדט האָט מען זיך ניט אזוי צום קלעצלדיקן קארפּאַ, װי איינער
צום אנדערן. מע האָט זיך גענומען אומקערן יעדערער אף זײַן אָרט.

דער, וועמען מע האָט געשלאָגן, איז געבליבן זיצן אפן דיל, לעבן דער פּאראשע, נאָר
באלד, װי דער עלטערער לייטענאנט און דער קאָסאַקער האָבן זיך אויך אופגעהויבן אף דער
נארע, טאקע דער, אף וועלכער ליאָניע איז געזעסן, האָט ער אף אלע פיר, פארבײַ בוזיוקס
פיס, אוועקגעפויזעט אינעם נאָענטסטן װינקל, אונטער דער אנטקעגנדיקער נארע.

2 כאָטש ליאָניע איז אויסגעקומען גאָר נאַענט צום קאָסאָקן,.-- ער האָט געהערט,

אז מע רופט אים וואסילי, און צום עלטערן לייטענאנט-- דעם האָט מען אָפּטער

גערופן באם טיטל, נאָר אייניקע האָבן געזאָגט איגאָר, און וואסילי ---איגאָריאָק, -- כאָטט
ס'האָט אזוי גוט זיך באקומען, אז ער האָט פּאָשעט געקאָנט זיך אופהייבן פון זײַן אָרט און
צוזעצן זיך לעבן זײי, האַט ער א שטיקל צײַט נאָך אָפּגעהאלטן זיך דערפון. ער איז געלעגן
בא דער זײַט, פון מאָל צו מאָל, מע זאָל דאָס ניט גאַר באמערקן, געקוקט אף די צװיי,
פארטײַעט דעם אָטעם, קעדיי הערן, װאָס זי ריידן, װאָס מע זאָגט צו זי (די רעדער האָבן
געקלאפּט, די שטימען בישכיינעס האָבן געשטערט), ער האָט באשלאָסן ביכלאל זיך האלטן
נאָענט צו וואסילין און איגאָרן, נאָר איצט איז דער איקער געוען פאר אים פרעגן װעגן
יענעם, װאָס איז אװועקגעקראָכן אונטער דער פּאַלקע-- פארװאָס הייסט ער בא זי יאצקאָד
עפעס האָט געמוזט שטעקן אין דעם. געשטערט האָט ליאָניען צורוקן זיך צו וואסילין (אים
האָט געדאכט, אז אָנהײבן איז גלײַכער פון וואסילין -- די אוניפאָרם איז טאקע צעפליקט,
פארשמאָלצעװעט, נאָר מע זעט: א סאָלדאט, סאמע דאָס גרעסטע--א סערזשאנט, צו אזא

40

איז פּאָשעטער זיך וענדן, כוץ דעם--א היציקער, ער װעט גיכער זיך אָנכאפּן אין דיר,
און--דאָס האָט ער געזאָגט: יאצקאָנ), -- געשטערט האָט ליאַניען סײַ דאָס, װאָס קריגסגע-
פאנגענע האָבן די גאנצע צײַט זיך געהאלטן ארום איגאָרן און וואסילין, מע איז געקומען
אױך פון דער אנטקעגנדיקער גארע און פוֹן אונטן, סש דאָס. װאָס קארפּאָ בוזיוק האָט
געקלעפּט ארום זיי.

די קריגסגעפאנגענע, דאָס איז שוין קלאָר געװוען, האָבן ביז דעם, װי מע האָט זיי פאר-
שפּארט אין דער טעפלושקע, געארבעט אף צוויי באצירקן פון א געוועזענעם סאָװירט. אין
וואגאָן האָט מען אויך געהאלטן זיך אן ערעך לוט די קאָמאנדעס נאַך, דאַ האָט שוין עפשער
מער געװירקט די כאווערשאפט אוֹן באקאנטשאפט, װאָס האָט זיך פריער אײַנגעשטעלט,--
קימאט אלע פון ערשטן באצירק האָבן פארנומען די נארעס, אגעוו, לאכלוטן הױילע, פון
צווייטן באצירק -- דעם דיל, װוּ עס איז פאָרט געװען עפּעס אן אונטערשפּרײטעכץ. יעדע
פרוערדיקע קאָמאנדע האַט זיך געהאט אויך, אוב ניט קיין אַנפירער, איז אזעלכע, װאָס
זײַנען די װירקעודיקסטע, אַנגעזעענסטע אין קאַלעקטיו. אזעלכע זײַנען צװישן די, פון
ערשטן באצירק, געווען איגאָר און וואסילי. און קארפּאָ--דער האָט זיך געדרייט צװוישן
ביידע קאָמאנדעס, דערבלי האָט דאָס, װאָס ער האָט זיך ארײַנגעמישט, בייס מע האָט געשלאָגן
יענעם, װאָס האָט דאָס פארדינט, ארײַנגעמישט זיך עפשער, ווען מע װאָלט דעם סוטולעוואטן
דערקלאפּט, און גאָר צום הארצן װאָלט דאָס דאָ, אין דער פארשפּארטער טעפּלושקע ניט
געווען, דאָס האָט אים אזוי װי אויסגעטיילט, קארפּאָן, עפּעס האָט ער דערמיט װי אוֹיסגע-
נומען, יעדנפאלס, אזוי האָט ער זיך געהאלטן: גאָרניט האָט ער, קאַן עס הייסן, ניט אופגע-
טאָן, און ער איז ביכלאל ניט אזא, װאָס געדענקט אזעלכעס, פּאַשעט, ס'האָט זיך באקומען,
נאָר אנדערע זאָלן עס געדענקען -- שאדט ניט.. אָט אזוי אִיז דער דװאָרניק פרזער געשטא-
נען אַנגעשפּארט די עלנבויגנס אינעם ראנד פון דער נארע, אף וועלכער איגאָר און וואסילי
זײַנען געזעסן, צוגעשמייכלט צוֹ זי פּראָסטלעך, װײַטער--ארײַנגעװאָרפן א װאַרט, דער-
נאָך -- מע הערט אזוי װי--- ארופגעקראָכן אף דער נארע, פארלייגט א פוס אונטער א פוס,
דערציילט עפעס װיציקס, װאָס האָט ארויסגערופן אָנגעצױגענע שמייכלען אף די בלאסע
פּענעמער. און נאָך װײַטער -- דאַ האָט שוין ליאָניע אָנגעשפּיצט זיך, אפילע א ביסעלע פאר-
געסן אינעם פארדראָס, װאָס האַט אים שטיל געבראָטן --קארפאָ האָט באויזן א היפּשן
קעשענע-מעסער, ער האָט דער איינציקער אין דער טעפּלושקע פארמאָגט אָט דאָס געצײַג,
און ס'איז קלאָר געװען. אף װאָס דאָס קאָן טויגן, -- אױסשנײַדן א פּאַר ברעטער פון דיל
אַדער פון א"ווענטל...

איצט האָט ליאַניע זיך צוגערוקט שוין גאָר נאָענט צוֹ דער גרופקע ארום איגאָרן און
וואסילין. מע האָט גערעדט װעגן פּלײטע, און ניש סטאם אזוי--מע װעט עפעס טאָן צי
בלײַבן בא די רייד, -- ערנסט, באייַשעווט ארומגערעדט די זאך. די דײַטשן װעלן ניט פאר-
געסן דאָס. װאָס אָט די טעפלושקע האָט אַפּגעטאָן. קיין באלאנדע האָט מען אהער נישט
געבראכט ניט ביז דעם, װי דער צוג איז אוועק פון קלעו, ניט אין וועג. מע האָט דורך די
ליוקן געזען: צו אייניקע ואגאָנעס האָבן די דײַטשן געטראָגן עמערס מיט עפעס א געקעכץ,
זאָל זײַן פון לושפּײַקעס, זאָל "זײַן פון װאָסיניטיאיז, געטראָגן נאָך אין קזעוו, און כאָטש צו
איינע עמער וואסער און דרײַ לעבלעך ברויט אף א װאגאָ, װי קאָן שוין זײַן װײניקער,
און פאר די וואגאָנעס, װאָס מע האָט אין קיעוו ניט באוויזן צו ברענגען די איינציקע מעסלעס-
שפּײַז, האָט מען זי געבראכט אף דער סטאנציע, װוּ מע איז לענגער געשטאנען-- אין פּא-
פעלניע. װעט, הייסט עס, אויסקומען הונגערן און כאלעשן דאָ נאָך א טרונק וואסער דערװוללל
א מעסלעס. און אוב די דײַטשן װעט זיך פארוועלן פּײַניקן אויך װײַטער? איינער פון זי
האָט אין פּאָפּעלניע געקלאפּט אין דער טיר פון ואגאַן און געלאכט: .רוס, רוס געדארפט
מיטנעמען די שטיינדלעך -- איר װאַלט זי געסמאַקעט, װי קאָנפעטן!" און נאָך---דאָס איז דער
איקער -- דער עשעלאָן גייט אף מײַרעו. פון קאזאטין האָט מען, עמעס, פארקערעוועט א
ביסל דאָרעמדיקער, אף קאלינאָוקע, נאַר מע קען, נאָך זשמערינקע, אוועק צוריק אף צאָפן,
אף לװאָװ, אוֹן ביכלאל, װאָס איז דער כילעק---אף מײַרעו, הייסט עס, גיכער פון אלץ--
אויסער דער גרענעץ. דאָס איז שוױן גאַר שלעכט. אוֹן נאָך א זאך--גראָד פון אָט דעם
פארשפארטן קאסטן איז גרינגער מאכן פּלייטע, איידער פוֹן דאָרט, װוּ מע האָט ביז דעם
זיך געפונען -- פון פעלה. װאָס איז פון אלע זײַטן באוואכט געווען מיט אווטאַמאטלער און
הינט. צי פון די געמויערטע שאָפּעס. ארומגעצאמטע מיט שטעכדראָט, באלויכטענע מיט פּראָ-
זשעקטאָרס, וווּהין מע פלעגט פארשפארן אף נאכט,-- דער צוג טראָגט זיך, און אוב ארויס
פונדאנען, װערט די שטרעקע צוישן דעם קאָנװאַי און די פלייטים מיט יעדער רעגע אלץ
גרעסער, און לויפן דארפן אלע..

4

אָט דאָ איז מען געבליבן שטיין: לויפן דארפן אלע.

קארפּאָ האָט געזאָגט, און אייניקע האָבן אים אונטערגעהאלטן:

-- פארװאָס-- אלע? ער עס יל און װער עס קאָן.

-- מיין ניט, אז ביסט קליגער פון אנדערע, -- האָט געלאסן און קימאט פרידלעך געענט-
פערט איגאָר, נאָר לוט דעם, װי זײַן לענגלעך, טונקל פּאַנעם איז נאָך מער טונקל געװאָרן
און עס האָבן לענגער ניט געפּינטלט זײַנע שווארצע אויגן, איז צו מערקן געווען, אז אָט
די געלאסנקײַט און דער פרידלעכער טאָן קאָסטן אים עפּעס, -- װער עס װעט בלײַבן, דעם
װעלן די פריצן אומברענגען, פּונקט װי די, װאָס װעלן זיך פּאקן. דאָס דארפן אלע נעמען
אין אכט, און מיר װועלן װאָרענען.

-- נאָר וויפל קאָן געדויערן, ביז אלע װעלן ארויס דורך דער איינער לאָך אין דיל!--
קארפּאָ האָט שוין װידער גערעדט מיט א קויטשיקל.

-- וויפל עס װעט געדויערן, ווייס איך ניט, נאַר איך און דו װעלן ניט ארויס די ערשטע,
פארשטיי. די לעצטע, מיסטאמע.

-- פיויו"ו, -- קארפּאָ האָט א פּײַף געטאָן און ארומגעקוקט די עטלעכע, װאָס זײַנען דאָ
געזעסן, און אנדערע, װאָס האָבן זיך אלץ מער צוגערוקט, אָפּגעשטעלט אפילע די אויסגע-
ראטשעטע, בייזלעך"פארזאַרגטע אויגן אף ליאָניען.

-- דארף מען צוקלערן עפּעס אנדערש, -- וואסילי האָט דורכגעריבן מיטן פינגער דאָס
קאָסאָקע אויג און עס האָט דערנאָך עטלעכע װײַלעס געקוקט גלײַך, --דורכשנײַדן א ווענטל
טוג אויך ניט--א סאך פון די, װאָס װעלן שפּרינגען, װעט פארטראָגן אונטער די רעדער,
און װאָס נאָך-- מע װעט אף די סטאנציעס, אויב אפילע דער צוג װעט זיך ניט אָפּשטעלן,
באמערקן די לאָך. ארויסנעמען א ברעט פון דיל -- צופיל מענטשן.. דארף מען עפענען די טירוּ

-- װיאזוי? -- האָבן עטלעכע געפרעגט.

-- באלד וועט איר הערן. --וואסיליס אויג האָט װידער געקוקט קאָסע, װײַל ער האָט
עס אָנגעשטעלט אף איינעם פון די ליוקן.

3 פאר דעם, וי זאָגן, װאָס ער לייגט פאָר, האָט וואסילי אראָפּגענומען דאָס שטריקל,
מיט וועלכן עס זײַנען בא אים אונטערגעבונדן געווען די גאליפָע, הוילע פאר-

סטריגעס און לעכער, און אױיסגעמאַסטן מיט דעם אין דער קרים, װי װײַט עס איז פונעם
ליוק צום אָרט אף דער טיר, װוּ עס געפינט זיך פון אויסן די סקאַבע. קנאפּע צװײי גאנג
פונעם שטריקל האָט באטײַט אן ערעך אָנדערהאלבן מעטער, עפשער עטװאָס מער. מע האָט
זיך שוין אָנגעשטױסן, אין װאָס דער פּלאן באשטייט: אף דער סקאַבע, און אף דעם קריוק,
אין וועלכן זי איז פארלייגט, איז קיין שלאָס ניטאָ, אזוי איז אלעמאָל, דאָרט איז אָנגעדרײט
דראָט. לאנג ארומריידן די זאך איז ניט געווען װאָס, מע האָט זיך פארטראכט וועגן א צװייטן:
ווער איז דאָ אזא געזונטער און פלינקער, אז ער זאָל קאָנען, א צוגעבונדענער פאר די פיס,
ארויסקריכן דורכן ליוק, פון וועלכן מע װעט אראָפּקלאפּן די פארצוימונג, עמעצער װעט אים
אויך האלטן פאר די פיס, און אָט אזוי, מיטן קאָפּ אראָפּ, זאָל יענער, קלאמערנדיק זיך אין
דער שטאנגע פונעם מעטאלענעם קארקאס, וועלכע ציט זיך אװעק פוֹנעם ליוק צו דער
סקאָבע, -- ער װאָלט קאָנען (צי װעט ער װעלן ריזיקירן, איז עפּעס אנדערש) דערקלײַבן
זיך, בייס עס גייט דער צוג, צו דער סקאָבע, אַפּדרײען דאָס דראָט און ארויסמיקען זי פונעם
קריוקז

-- װען מע זאָל כאָטש הײַנט געוען האָבן עפּעס אין מויל, --האָט עמעצער געזאָגט.

א צווייטער -- מאָרעשכױרעדיק:

-- און דאָס נעכטיקע, צי דאָס אייערנעכטיקע װאָלט דיר געקלעקטו

-- איך װאָלט דאָס אָפּגעטאָן אפן בעסטן אַויפן, -- קארפּאָ האָט א באוועג געטאָן מיט
די קרעפטיקע אקסל, -- נאָר װער װעט מיך אײַנהאלטן, און מע װעט מיך נאָך דארפן ארניג-
שְלַעפּן צוריק... װוּ, זדיכליעס! און צי װעל איך דורכקריכן אין ליוקו

-- וועסט ניט דורכקריכן--דער עלטערער לייטענאנט האָט מיט ניט קיין פארבאָרגע-
נעם ביטל געקוקט אף בוזיוקן, געזען ---און אלע האָבן געזען, -- דער דװאָרניק איז גליקלעך,
װאָס עס באקומט זיך בא אים אי קײַלעכדיק, אי שפּיצעכיק, א פּאכדאָניש-צופרידענער שמייבל
האָט קוים באוועגט די גראָבע הוט אף זײַן פּאָנעם, --װעסט טאָן אן אנדער זאך, קארפּאָ,
וועסט האלטן פאר די פיס, און ארויסקריכן װעל איך!

-- הע!-- וואסילי האָט, אן איבעראשטער, זיך אופגעשטעלט אף די קני, --און די קאָני

42

טוזיע איז א שפּײַ, איגאָריאָק: ביסט שוין געפלויגן מיטן קאָפּ אראָפּ.. איך האָב צוגעטראכט,
װעל איך דאָס אָפּטאָן. דערצו בין איך אן אײַזנבאנערוּ

-- און אוב אן אײַזנבאנער? װעסט בלײַבן הענגען, װי א מאָטשאלע, וואסילי!---דער
עלטערער לייטענאנט האָט זיך לאנגזאם ארומגעקוקט, ער האָט געזען אויך די, װאָס זײַנען
געזעסן צי געלעגן אף דער אנטקעגנדיקער נארע, ער האָט געכמורעט די גלײַכע ברעמען--
אוואדע פּאָרגעשטעלט זיך אין געדאנק אלעמען, װאָס זײַנען דאָ געווען אין וואגאָן. א לעג-
גערע װײַלע, שוין דאָס צווייטע מאָל, האָט ער פארהאלטן דעם בליק אף ליאָניען נאָר
אָפּגעקערט אין א זײַט די אויגן, װאָס האָבן, פארזאָרגטע, ניט געפּינטלט. ער האָט עפּעס
אָנגענומען א באשלוס, שוין ארויסגעבראכט: ,מיילע..* און דאָ האָט ליאָניע זיך אָנגערופן--
גיט דרייסט, אָבער ניט דרייסט בלויז איבער איינס-- צי טוג ער, צי װעט מען ניט אָפּזאָגן;

-- איך װאָלט עס געטאָן, הא!

-- אוך, זשידאָק!-- האָט ראשיק זיך א כאפּ געטאָן קארפּאָ, -- איך קאָן געבן דעם קאָפּ---
א זשידאָק, איך זע.. און כיטרעוועט ניט, װי די זײַניקע! נו, נ ער װעט, װי א קאץ, זיך
ארויסדראפּען!

-- עפעס רעדסטו ניט אזוי, װי מע רעדט בא אונדז, -- האָט בייז, נאָר צוימענדיק, קענ-
טיק, די היציקײַט (ס'איז ניט די צײַט דערוף) אָנגעשטעלט אף בוזיוקן דאָס קאָסאָקע אויג
וואסילי, ---און קאָמוניסטן קאָנסטו אויך אזוי גוט דערקענען? פאר דעם קאָנסטו אויך געבן
דעם קאָפּ..

-- ווייסט איר, כאוויירים, צעגייט זיך, -- האָט פּאָרגעלײיגט דער עלטערער לייטענאנטן
אף זײַן פּאָנעם, אפילע ניט קיין טונקלס, א גרינס פון אויסגעצערטקײַט און מידקײַט, האָט
זיך באוויזן אן אויסדרוק פון עקסטן געדולד, ער האָט באשטימט אויסמײַדן א נײַעם צוזא-
מענשטויס, -- גיי, קארפּאָ, רו אַפּ, מע װעט דיך רוֹפן. אלע רוט אָפּ. וועגן איקער האָבן מיר
זיך צונויפגערעדט. איצט דארף מען היטן די קויכעס. זאָגט, וועמען איר האלט פאר נייטיק,
װאָס עס שטייט פאָר, זאָל יעדערער, װי ער קאַן, זיך צוגרייטן. עס װעט ווערן רעכט פינצטער,
אויב גאָרניט װעט זיך ניט ענדערן -- טוען מיר זיך א שאָט, װי פון א זאקוּ

װען מע האָט זיך גענומען פאנאנדערגיין, אייניקע האָבן זיך צוגעמאָסטעט דאָ טאקע,
אף דער נארע, האָט ליאָניע זיך ניט אָפּגערוקט פון וואסילין און איגאָרן. װי עס זאָל ניט
זײַן, איז אים פאָרגעשטאנען איינע פון די ויכטיקסטע ראָלן, ער האָט שוין געמעגט ניט
שיידן זיך מיט אָט די צוויי. און וירקלעך -- זי האָבן אויך אזוי געטראכט. מע האָט פאר
אים געלאָזט אן אָרט לעבן זיך --א שמאָלס, ס'איז אויסגעקומען לייגן זיך אף א זײַט. גע-
פרעגט האָט מען אים גאָרניט. א קלער געטאָן, האָט ער פארשטאנען: מע ויל ניט קריכן אין
הארצן, און דעם ליגן, װאָס ער װעט עפשער מוזן זאָגן, דארף מען ניט. א באָכער און גאָר.
צװישן זיך האָבן די נײַע באקאנטע אויך ניט גערעדט -- מע איז הונגעריק, דאָרשטיק, עס
בלאַזט פונעם נאָענטן ליוק, א פארהאנגענעם מיט א שמאטע, זי פלאטערט און טרייסלט אָפּ
קאלטע טראָפּנס -- װאָס איז דאָס ריידן? פון מאָל צו מאָל האָט מען זיך אויסגעקערעוועט אלע
דרײַ --די ברעטער קװעטשן- די זײַט, װאָס איז אובן, פרירט -- און נאָר אָט דאָס דרייען
זיך אײינצײַטיק פון זײַט אף זײַט האָט װי באשטעטיקט די אײניקײַט זייערע.

מע האָט געהאלטן אין איבערדרייען זיך שוין דאָס דריטע צי דאָס פערטע מאָל, ווען
ליאָניע האָט א טאָרע געטאָן וואסילין אין אקסל (ער האָט בעקיוון זיך געלייגט לעבן ווא-
סילין, איגאָר איז געווען פון יענער זײַט) און שטיל געפרעגט:

-- פארװאָס האָט איר יענעם, װאָס איר האָט געשלאָגן, אַנגערופן.--יאצקאָז און--
סטארשינאד

וואסילי, װי ער האָט זיך אונטערגעהויבן אף אן עלנבויגן, איז אזוי געבליבן, ער האָט
קוים אָפּגעװאָרפן דעם גוף, און דעריקער דעם קאָפּ, אף צוריק, פארכידעשט געקוקט אף
ליאָניען;

-- װי זשע זאָל איך אים געווען אַנרופן?

-- איך ווייס, אז ער הייסט אנדערש -- טאנאגאָז, יורי ניסאנאָויטש, און ער איז נאָך ביז
דער מילכאָמע געווען א קאפיטאן.

-- איין ראבע קו איז דאַ אף דער וועלט?--וואסילי האָט א שויבער געטאָן די שווארצע
קאָלטענעס אפן קאָפּ, דורכגעשאָטענע מיט גראַװע האַר, און שוין געװאַלט װידער אײַנמאָסטען
זיך מיט א פויסט צוקאָפּנס, צוגעלייגט דעם פויסט צו דער באק. -- קענסט עמעצן א צווייטף=
האָט ער געזאָגט.

געמאכט אן אַנשטרענגונג, האָט ליאָניע זיך אופגעזעצט און ערשט איצט נאָענט צוגע-

43

בויגן זיך אי צו וואסילין, אי צו איגאָרן ---איגאָר האָט זיך אויך װידער אויסגעקערעװעט,
אונטערגעהויבן זיך אף איין האנט.

-- עפשער קענט איר עמעצן א צווייטן, --איז ליאָניע באשטאנען אף זײַנעם,-- דאָס
איז טאנאגאָז, מיר זײַנען מיט אים פון איין אָרט, און איך קען אים לאנג.

-- איז װאָס זשע, וועסטו עפשער זאָגן, אז ער איז א גוטער? -- אין וואסילין האָט שוין
א קאָך געטאָן, ער האָט זיך ניט געלייגט, דאָס ביינערדיקע, פארוואקסענע פּאָנעם האָט גער-
וועז זיך גענומען צוקן.

-- װאָס עפעס א גוטער?-- ליאַניע האָט זיך באליידיקט. -- איך האָב דען ניט געזען, װאָס
ער האָט געטאָן אין הויף! איך װוייס אויך וועגן אים שלעכטס--- ער האָט מיך געװאָלט אומ-
ברענגען פאראיאָרן, ווען איך האָב, א פארװוּנדעטער אין פוס, זיך געפאקט מיט אים אין א
לאגער. מענטשן האָבן ניט דערלאָזט. און פריער, ביז דער מילכאָמע, האָט ער מײַן טאטן,
א קאָמאנדיר, אוועקגעזעצט..-

-- און ער זיצט! --וואסיליס פּאָנעם האָט זיך אופגעהערט צוקן.

-- ניין, אין עטלעכע כאדאָשים ארום האָט מען אים ארױיסגעלאָזט. איך האָב געהאט א
יעדוע ---איין בריוו דעם טאטנס--ער קאָמאנדעװעט מיט א פּאָלק אפן דאָרעםיפראָנט,
א מאיאָר.

איגאָר האָט זיך אופגעזעצט, אונטערגעהויבן דעם קאָלנער פון זײַן ציווילן, בלאָוון פּיר-
זשאקל -- ס'האָט געדראָשטשעט. א באישעװט-אַנגעשפּיצטער, האָט ער געזאָגט:

-- געדענקסט, וואסילי, מײַנע ריידז

-- הער שוין אוף!

-- נאָר דו געדענקסט! איך האָב אויך געהאט געזאָגט, דעמלט, ווען איך האָב אים דאָס
ערשטע מאָל דערזען, --א קענטלעכער, ער פלעגט אזוי װי קומען צו אונדז אין דיויזיע,
אין פּאָלק. א קאדראָווער, קאדראַווע געדענקען זיך. און די פאמיליע -- זי איז מיר איינמאָל--
ניין, ניט געקומען אפן זינעף--אָט אזא אן ערעך, א קורגוזע...

-- אן אוער איז בא אים אָפּגעהאקט א ביסל פון אויבן--האָט ליאָניע געפרעגט.--
פאראיאָרן, ווען איך האָב אים געזען אין לאגער, האָט ער געטראָגן א בענדל אפן אױיער,
און מע האָט געזאָגט--א שטיק איז אַפּגעהאקט...

-- דער רעכטער אוער איז צעפאטערט, -- האַט וואסילי שוין אָן דער פר;ערדיקער היצי-
קײַט באשטעטיקט, ---נאָר ווארט, זאָל זײַן, מע האָט אים באשטראָפט, אראָפּגענידערט דעם
טיטל. אָבער -- יאצקאָדּ

-- מע האָט בא אונדז דערציילט וועגן זעמליאניצינען ---קענסט דאָך אים -- אזויגס, --
איגאַר האָט גערעדט מיט אן אײַנגעהאלטענעם אַטעם, עטלעכע האָבן געקוקט אהער פון
רעכטס און פון לינקס, ניט צו ויסן, זיי הערן, צי ניט--דער צוג האָט געהילכט, שוער
מיסטאמע הערן עטװאָס װײַטער, -- מע האָט דערציילט: טאנאגאָז האָט געשאָסן אין קרעמעזן,
באם דניעסטער, -- דער פּאָלק איז אָפּגעטראָטן, און קרעמען לאָזט ניט, ער שטעלט אפּי--
האָט זעמליאניצין אים אוועקגעלייגט, טאנאגאָזן, פון אוטאָמאט... נאָר עפשער-- ניט, עפ-
שער -- בלויז פארטשעפעטד.

-- קרעמעז!-- דאָס בלוט האָט שװער א זעץ געטאָן ליאָניען אין קאָפּ און פּאמעלעכן
אָפּגעפלאָסן, ער האָט זיך דערפילט אויסגעהוילט, װי פאר כאלעשן, -- איר האָט געזאָגט--
קרעמעזז עפּעס איז מיט מײַן טאטן געשען? קרעמעז איז מײַן טאטעו

-- גאָרנישט איז ניט געשען, -- איגאָר איז בלאס געװאָרן, א װיש געטאָן דעם שטער
ארום וועלכן די האָר האָבן געסטארטשעט, װי בא א שטעכלער, ---גאָרנישט, עס האָט אים
פארווונדעט ערשט שפּעטער, אפן מיוס, דעמלט װען מיך, און וואסילי איז געווען אונטער
זײַן קאָמאנדע שוין בא סטאלינגראד.. איז עס דײַן טאטעו

-- דאנייל זאכאראָוויטש.

-- דאנניל זאכאראָוויטש. איך האָב בא אים קאָמאנדעװעט מיטן אױיסשפּיר-ווזװאָד.

וואסילי האָט טרויעריק, נאָר ליאָניען האָט זיך אויסגעדאכט ---אזוי װי פּײַערלעך אויך
א שמייכל געטאָן.

-- דערװײַל איז גענוג פאר דיר--אן אויסשפּירער. אויב מיר װעלן זײַן מיט דיר
דאָרטן, -- וואסילי האָט מיט א הייב פונעם שפּיציקן אקסל אָנגעװיזן אף דער טיר, -- דאָרט
װועסטו זיך דערוויסן מער... װי הייסטוז

-- ליאָניע,

-- בין איך -- סומוֹיוויטער. וואסילי-- דאָס װוייסטו שוֹין. א יעפרײטאָר. און דײַן טאטע
איז שוין ניט קיין מאיאָר. א פּאַדפּאַלקאָווניק

4

איגאָר האָט באוויזן ליאָניען. ער זאָל זיך צובייגן נעענטער, און שטיל אײַנגערױמט:

-- מע רופט מיך דאָ שטשעפּקין, נאַר ביכלאל בין איך -- דו ווייס--- ראזטשעפקין. װײיס.

מע איז װידער געלעגן, אלע דרײַ; נאָך מער צונויפגעפּרעסט, וי פרזער, װײַל סומויווי"
טער האָט זיך געלייגט נאזנדיק -- ער האָט געװאָלט זען סײַ איגאָרן, סײַ ליאָניען. סומוּיוויטער
האָט שטיל א זיפץ געטאָן:

-- אוי, וי עס געשעט אין לעבן!

-- עס געשעט, -- האָט ראזטשעפקין אײַנגעשטימט.-- מע זאָגט בא אונדז אין ספארטא-
נאָװקע: אין לעבן געשעט אזוי, װי אפן דנאָ פון דער װאָלנע געשעט ניט!

-- גיין עפשער ביז װאַסיווען װידער א טרייבער טאָן דעם דעזינפעקטאַר ---פארװאָס איז
ער ניט ערז -- סומויוויטער האָט אלץ ניט געקאָנט בארווקן זיך.

-- מע דארף ניט, וואסילי, -- האָט איגאָר זיך אָפּגערופן נאָך עטלעכע װײַלעס קלערן --
מע דארף ניט. שפּרינגען מיר ארויס פונדאנען -- איז גײט ער צו אלדי רוכעס, אוֹן בלײַבן
מיר שטעקן.. זאָל זײַן שטיל, זאָלן די מענטשן דרעמלען;

} סאָט גענומען צופאלן די נאכט, אין וואגאָן איז גאָר שנעל פינצטער געװאָרן.
װי אין א גרוב. איגאַר ראזטשעפקין האָט געהייסן זאמלען רימענס, בא וועמען

זי זײַנען דאָ, און פעסטע שטריקלעך. מע האָט אראָפּגענומען דעם דראָט, א גאנץ לאנגן,
מיט װעלכן עס זײַנען צוגעפעסטיקט געווען די הענטלעך -- צוויי הילצערנע דרענגלעך -- צו
דער פאראשע. רימענס זײַנען געוען דרײַ --בא ליאָניען, בוזיוקן און נאַך בא אייגעם =
מיט אלע דרש האָט ליאָניע זיך געדארפט אונטערגארטלען. די שטריקלעך האָט מען צונויפגע-
בונדן, דאָס. װאָס עס האָט זיך באקומען, צונויפגעלייגט עטלעכע מאָל און דורכגעפלאָכטן
מיטן דראָט. אָט דעם היפּשן קאנאט, דורכויס אין קניפּלעך, האָט מען צוגעפעסטיקט צו א
זײַטיקער לײַסט פון דער נארע פונקט אנטקעגן אַנגעמערקטן ליוק. געבליבן איז א קלייני-
קײַט -- צובינדן דעם קאנאט ליאַניען צו די רימענס, ארויסנעמען א ברעט פון דער נארע,
די ברעט האָט מען באצײַטנס אַפּגעריסן, און אויסברעכן מיט איר הילף צוויי צעבויגענע
גראטע-שטענגלעך, ניט קיין גראָבע, װאַס האָבן פארצוימט דעם ליוק און דאָס שטעכרראָט,
מיט וועלכן ער איז פארקלאפּט געווען פון אויסן.

דער צוג האָט זיך אָבער אַפּגעשטעלט, און געשטאנען איז ער לאנג. די סטאנציע אין
געווען א גרויסע. לאָקאָמאָטיוון האָבן געפײַפט דאָ, דאָרט, וואגאָנעס האָבן זיך געקייקלט--
גרעסערע, קלעָנערע גרופּעס. כאָטש מע האָט דעם צוג פארטריבן אף א זײַטיקן וועג, האָט
וואסילי סומוּיוויטער זיך אײַנגעקוקט אין די נאָענטע ראמפעס מיט אָפּדעכער, אין וואסער-
טורעם אוּן פארזיכערט, אז דאָס מוז זײַן וויניצע. אליין איז ער קימאט א הינער, א קאזאטי-
נער. די מוירע איז געווען -- טאָמער הייסט מען דאָ אראָפּשטײגן. נאָר מע האָט צום צוג בלוין
צוגעגעבן עטלעכע וואגאָנעס: און אָט איז מען װידער אין װעג, דער צוג קריכט אין דער
נאכט, װי א װאָרעם אין דער ערד-טיפעניש...

צײַט. ראזטשעפּקין, סומויוויטער און קארפּאַ -- אף זײַן קויעך האָט מען באזונדערס אויס-
גערעכנט, האָבן, שטייענדיק געבויגן אף דער נארע, מיט דער ברעט, װי מיט א טאראן, נאַך
עטלעכע קלעפּ פרײַ געמאכט דעם ליוק. געווען איז דאָס יענער, װאָס נעענטער צום לאָקאָי
מאָטיווֹ, -- דער לופּט-שטראָם װעט שמײַסן ניט אין פּאָנעם, אין א געוויסער מאָס װעט דער
שטראָס אפילע אונטערהאלטן דעם, װאָס קריכט ארויס

ליאָניע האָט באצײַטנס פארבונדן אונטער דער קין די אויערן פון זײַן װיגטערדיקן היטל,
אָנשטאָט דעם מאנטל, די פּאָלעס קאָנען שטערן, אַנגעטאָן אף זײַן סאמעטן פּידזשאקל ראז-
טשעפקינס פידושאק, פעסט אונטערגעגארטלט זיך מיט די רימענס, און, א צוגעבונדענעה,
ניט ווארטנדיק, מע זאָל רופן, גלײַך װי דער ליוק איז אופגעבראָכן געװאָרן. געשטעלט זיך
לעבן אים. דאָס איז אָפּגערעדט געווען, און דאָס האָט א ביסעלע געשראַקן ליאָניען, אָבער
אזוי, אז עס האָט עפשער פארטויבט אלע אנדערע פאכעדן זײַנע-- פאר די פיס װעט אים
האלטן קארפּאָ. אָט די מינוט, ווען ליאָניע האָט געדארפט דערפילן, אז קארפאָ האלט אים,---
אָט די מינוט װאָלט ער װעלן איבערלעבן אין א פלעט. נאָר ער האָט אלץ געפילט און גע-
הערט, עפשער שארפער װֹי אלעמאָל. ער האָט געהערט. אז קארפּאַ האָט מיט א צוגעדישעטן
פלף ---אָנגעהאָרעװעט זיך מיט דער ברעט, צי סטאם פון ערגערניש-- געסאָפּעט הינטער
זײַנע פלייצעס! אָט האָט דער דװאָרניק, װי פאר א נײַ שטיקל ארבעט, א שפּל געטאָן אין
די דלאַניעס. און ראזטשעפּקין האָט געזאָגט:

-- דאָס מעסער דײַנס װײַז אהער...

45

-- װאָסי?

-- װעסט שפּעטער וויסן!

-- נא! מיינסט -- װאָס, קאָנסט מיט דעם אפילע לויפן!

ליאָניע האָט ניט פארשטאנען: ,צוליב װאָס דארף מען דאָס מעסער!" און מיט אָט דעם
געדאנק, אן אומרויקן: .טאָמער װאָס. װעט מען איבערהאקן דעם שטריק:" און מיט דער
זיכערקײַט: .ניין, ראזטשעפּקין, סומוּיוויטער -- נייף"---מיט אָט דער זיכערקײַט, נאָר פאר-
נומען פונדעסטוועגן מיט ביידע געדאנקען, האָט ער ניט באמערקט, ווען קארפּאָ האָט אים
ארומגעכאפּט העכער די קני. א צאפּל געטאָן, האָט ליאָניע לײַכט,-- לײַכט, דאָס האָט עפשער

4

?

געדארפט באװײַזן, אז די הילף איז ניט נייטיק, אפילע דערווידער, און עפשער --אז ער נעמט
זי אָן, ---א צי זיך געגעבֿן ארוף, דערפילט דעם שמיץ פונעם שארפן װינט אין קאָפּ, דורכן
היטל, אין האלדז (,א שאָד, דער האלדז איז מיט גאָרנישט ניט ארומגעבונדן!"), אין די הענט,
אין זײַט, אין די פיס.. ער איז שוין געהאנגען פון יענער-זײַט. ער איז געהאנגען ניט אינגאנצן
מיטן קאָפּ אראָפּ, נאָר קאָסע, און פיבערדיק געזוכט מיט דער לינקער האנט, -- דאָס איז אויך
פאָרויסגעזען געווען, טאקע דערפאר האָט מען אופגעבראָכן דעם ליוק, װאָס קומט ארויס צום
פּאראלעלן וועג--עס זאָל פרײַ זײַן די רעכטע האנט, ---מיט דער לינקער געזוכט און גע-
פונען דעם גליטשיקינאסן ראנך פון דער שטאנגע, װאָס האָט אִים אָנגעװיזן די סקאַבע און
דעם קריוק מיטן פארדרייטן דראָט --גאָר ניט קיין גרויס און ניט קיין הארט דרעטל, ער
האָט עס גענומען אָפּדרײען.

אז מע מעג אים שוין שלעפּן צוריק, האָט ליאָניע געדארפט געבן א סיגנאל-- עטלעכע
מאָל א קלאפּ טאָן מיט דער באפרײַטער סקאַבע אינעם קריוק פאר דעם, װי אראָפּווארפן זי.
סומויוויטער איז געשטאנען אונטן, מיט א צוגעלייגטן אוער צו דער טיר. און אַט-- א קליאמ-
צע, איין מאָל, א צווייט מאָל.

-- צוריק! -- האָט אויסגעשרזען וואסילי:

ליאָניע האָט דאָס ניט געהערט און ניט געקאָנט הערן. דער צוג האָט גערוישט, װי א
מעכטיקער שטראָם זאָל זיך קײַקלען און שטורעמען. ליאָניע האָט בלויז דערלויבט זיך אין
אָט דער רעגע---ס'איז געווען א גליקלעכע רעגע: .אן עק!"--א קוק טאָן אין א זײַט און א
ביסעלע אף צוריק, דאָס ערשטע מאַל דערלױבט זיך דאָס. פון יענער זײַט װעג זײַנען אָן

* 48

אופהער געלאָפּן ניט קיין הויכע ביימער, הארבסטיק-הוילע, טונקעלע, און לאכלוטן שווארצע
יעלן. אוֹן עפּעס א שײן האָט ער באמערקט, נאַך א װײַטע, א צעשווומענע, מיט איין ווינקעלע
פונעם מויעך באנומען, אז דאָס קער אָנקומען אן אנטקעגנדיקער צוג. ער האָט געווארט, מע
זאָל אים א צי טאַן אף צוריק, נאָר מע האָט ניט געצויגן. די גליקלעכע רעגע, און נאָך איינע,
און נאָך האָבן גענומען צאנקען. ערשט איצט האָט ער דערפילט די גאנצע שװערקײַט פון
דעם, װאָס ער האָט אָפּגעטאָן. די טיר איז אָפן--װאָס זשע קערט מען אים ניט אום, און װאָס
בלענדט עס די אויגן -- טאקע א צוגז.

ליאָניע האָט ניט געװוּסט; אין אָט דעם מאָמענט האָט קארפּאַ אויסגעדרייט דעם קאָפּ
צום ליוק און געשריען:

-- אן עקטפּרעס! מע װעט דערזען! װער דארף אים, דעם.. האק דעם שטריקי

באלד האָט דער שפּיץ פונעם מעסער, דערװײל נאַך ניט שטארק, דורך די קליידער א
שטאָך געטאָן קארפּאָן אין פּלײצען ראזטשעפּקין האָט געשרזען באם ליוק:

-- שלעפּ, אָדער--- טויטוּ שלעפּ, אָדערן.

ליאָניע האָט דערפילט: מע ציט אים אף צוריק -- פאר די פיס און פארן קאנאט, די רי-
מענס האָבן זיך נאָך מער אײַנגעשניטן אין לײַב. װען דער צוג מיט א שורע באלויכטענע
פענצטער האָט זיך פארבײגעטראָגן, איז ליאָניע שוין ביז האלב געווען אין ליוק און אַנגע-
כאפט זיך מיט די הענט פארן אייבערשטן לײַסטל פון דער ראם.

5 זיי זײַנען געשפּרונגען איינער נאָכן אנדערן ---וואסילי, ליאָניע און איגאָר. פאר
דעם האָט יעדערער צוגעבונדן צום לינקן אַרעם א װײַסע שמאטע -- איגאָר האָט

געייצעט. קארפּאַ, ווען ער האָט דערזען, אז מע בינדט עפּעס צו צו די ארבל, האָט פארהא"
װעטידערשראָקן א פרעג געטאָן: .צוליב װאָס איז דאָס! צוליב װאָסז" מע האָט אים ניט
געענטפערט, נאָר ער האָט באלד אליין פארשטאנען: .א, איר װעט זיך האלטן איין קאָמפּאניע!
איך דארף אײַך ניט, איך דארף קיינעם ניט!" דאָס האָט ער אזש געצאפלט, ליאַניע זאָל גיכער
אומקערן אים דעם רימען. אנדערע האָבן דאַ טאקע, בא דער אָפענער טיר, װוּ פיל זײַנען
שוין פארשווונדן אין דער נאכט, באקומען אָפּגעשניטענע שטיקלעך פונעם צונויפגעדרייטן
שטריק -- וואסילי האָט געשניטן, ---מע קאָן ניט לויפן, אז די הויזן האלטן זיך ניט. אפן מע-
סער האַט קארפּאָ ניט געווארט..,

אף דער ערד, װי נאָר מע איז געקומען צו זיך פונעם קלאפּ, פונעם פאלן, האָט מען לוט
די בענדלעך טאקע באלד אָפּגעזוכט איינער דעם אנדערן. עס איז אָפּגערעדט געװען: דער, װאָס
שפּרינגט דער ערשטער, בלײַבט אף אן אָרט, און די, װאָס נאָך אים -- קערן זיך אום.

קיינע קוילעס האָט מען ניט געהערט, עפשער האָט דער צוג זי פארהילכט. ס'האָט גע-
גאָסן א דין רעגנדל, אף דער אוקראינע הייסט עס -- מזשיטשקא, און עפעס קאלטס האַט פון
מאָל צו מאָל געשטאָכן אין פּאָנעם, אין די הענט ---שנייעלעך,

אוועק איז מען פון דער אײַזנבאן שטרענג לוט א פּערפענדיקוליאר, בלויז איינס---װי
נאָר מע איז זיך צונויפגעקומען, איז מען אריבער אף דער צווייטער זײַט פון דער ליניצ.
עס האָט דאַ געהאט צו זאָגן ניט אזוי א באקלערטער געדאנק, װי אן אינסטינקטיוו געפיל;
סראָוו פלייטים װעט אוועק אף יענער-זײַט, װוּהין מע איז אראַפּגעשפּרונגען, און די, װאָס
װעלן זי זוכן, װעלן אויך זוכן מער אף יענער'זײַט. כוץ דעם -- דאָרעם, װײיניקער וועלדער,
בעסער אוועק אף צאָפן.

די נאכט איז מען געגאנגען און געגאנגען, און אלץ --גלײַה. אוב ס'האָבן זיך געטראָפּן
וועגן, איז מען פאָרזיכטיק אריבער אף דער צווייטער זײַט, און ווידער געגאנגען דורכן פעלר,
דורך קלענערע און גרעסערע וועלדלעך. ייַשׁוּוים האָט מען אויסגעמיטן. און אלץ זיך צוגע-
הערט -- קיינע קוילעס, קיין שיסערײי. ס'הייסט, פון צײַט צו צײַט האָט אזוי װי יאַ דערטראָגן זיך
עפּעס ענלעכס, נאָר עס האָט זיך געקאַנט אויסדאכטן אויך. די צוגן האָבן געקלאפט אלץ
װײַטער,

ס'איז וויכטיק געווען צו געפינען א באהעלטעניש אף טאָג. מע האָט פארשטאנען, און א
פאָר מאָל, בייס מע האָט זיך אָפּגעשטעלט; איבערגעשעפטשעט זיך וועגן דעם, אז נעמען זוכן
און פארפאָלגן די פלייטים װעט מען אפאנעמעסן אינדערפרי. די פאַליצייושע באצירקן, די
דײַטשישע קאַמענדאטורן, די זאסטאוועס---אלע קערן אַטאָ איצט, באנאכט, אליארמירט ווערן
וועגן דעם, װאָס עס האָט פּאסירט.

קאיאָר, און געװען איז דער קאיאָר א נעפּלדיקער, מאמעש, װי מע זאָל צעהענגען לִמַי-
לעכער אינדערלופטן, האָט זי אָפּגעגליקט, ניט גאָר װײַט פון א פארװאָרפענעם צווינטערל

47

(אליין דאָס צווינטערל האָט אויך צוגעדיגט: לוט די צלאָמים -- זי שטייען אומבאדינגט אין
מײַרעװדיקן עק פון קװאָרים-בערגל, האָט ראזטשעפּקין פעסטגעשטעלט, אז מע גייט ריכטיק--
אף צאָפן). באם אָנהײב פון א וואלד, האָט מען אָנגעטראָפּן אף לאנג פארלאָזטע שוצגריבער,
טראנשייען, און אפילע דעם רעשט פון אן ערדשטיבל, מיט אן אײַנגעוואלגערטן, נאָר קימאט
ניט קיין צעלעכערטן צודעק. דאָס אלץ, און דעריקער די טראנשיי פארן ערדשטיבל, און דאָס
ערדשטיבל אליין אויך איז פארשאָטן געווען מיט פוילע בלעטער פון פאראיאָרן און פון
הײַנטיקס יאָר. אין יענעם ערדשטיבל האָט מען זיך פארקליבן דורך א זײַטיקער לאָך, קעדײַ
ניט צערויען די בלעטער.

ערשט דאָ האָט מען דערפילט אלץ: אי אז מע איז נאס אף דורך און דורך, אי אז עס
טוט בא יעדן װײ דאָרט, װוּהין ער האָט זיך דערלאנגט בייסן שפּרינגען פון צוג, און אז עס
ברעכן ביכלאל די ביינער. מע האָט דערפילט, אז מע איז הוֹנגעריק, עס קלינגט אזש אין די
אויערן, עס קלאפּט אין די שלייפן פון יעדן קער. מע האָט גערוֹט לוט דער רײ: צווייען
דרעמלען, צוגעטוליעט איינער צום אנדערן, דער דריטער מאכט קיין אויג ניט צו. און װײַל
דאָס אָרט איז געווען א פארװאָרפנס---ביכלאל, צי איצט, װען עס איז אזא אומקומעניש
אינדרויסן, האָט וואסילי פארנאכט-צו זיך אײַנגעשטעלט ארויס און ארומקוקן זיך. כוץ אלע-
מען -- פּרוּוון געפינען עפּעס אף צו שטילן דעם הונגער. ס'האָט אָפּגעגליקט: ער האָט אָנגער
טראָפן אף א װילדן בארנבוים, אונטער וועלכן ס'האָבן זיך געוואלגערט קליינע, צוגעלעגערטע
בארלעך. די עטלעכע קאלינע-הענגלעך, װאָס וואסילי האָט אויך געבראכט, האָבן אף זייער
אויפן פארשלאָגן דעם טערפּקן טאם פון די בארלעך.

אָפּגעגעסן, האָט מען גענומען גרייטן זיך װײַטער אין װעג. אין מעשעך פון טאָג האָט
מען צומיינסטנס געשוויגן -- אומרויקע, פארביטערטע, מיט שװערע הערצער. נאָר דאָך אי-
בערגעשעפּטשעט זיך פון מאָל צו מאָל---איגאָר און וואסילי האָבן געװאָלט וויסן עפּעס מער
וועגן ליאָניען, און ער --וועגן זיי. ליאָניע האָט זיך דערװוּסט, אז איגאָר איז א העלד פון
ראטנפארבאנד, דערװוּסט זיך אלץ. װאָס ביידע האָבן אים געקאָנט דערציילן װעגן טאטן,
וועגן זיך האָט ליאַניע געזאָגט: געווען אף א פאנצערצוג, ארײַנגעפאלן אין געפענקעניש, און
באקאנטע, טאקע פון פּאנצערצוג, װען מע האָט גענומען אַפּלאָזץ פון לאגער די קיעװער
אײַזנבאנער, װײַל מע האָט זיך אין זיי גענייטיקט, האָבן אים, א פארװוּנדעטן, מיטגענומען
מיט זיך. דעטאלן האָט ער דורכגעלאָזט, װײַל דאָס װאָלט ארופגעפירט אף יענעם, װאָס ער
האָט ניט געװוּסט, צי מעג ער ועגן דעם ריידן. ליאָניע האָט אָבער פארשטאנען, און דאָס
האָט אים געפּײַניקט, אז דערציילן װעט ער דארפן מֶער. די נײַע כאוויירים זײַנע--דאָס
זײַנען דאָך ניט סטאם מענטשן, װאָס מע גייט זיך צונויף מיט זיי בייס א צאָרע, אין ועג,
און מע צעגייט זיך. צוזאמען מיט זײַן טאטן זײַנען זי געווען אין שלאכט, געדינט אונטער
זײַן קאָמאנדע, איצט איז די לאגע זײערע א שווערע, און כאָטש זײַן, ליאָניעס, לאגע איז אויך
ניט קיין גרינגע, איז זי פאָרט גרינגער כאָטשבי מיט דעם, װאָס ערגעץ, זאָל זײַן װײַט פונד
דאנען, צי ניט גאָר װײַט, האָט ער צו וועמען זיך פּרוּון דערקלײַבן, ס'איז בא אים ניט גלאט
געטאפּט אַ וואנט... נאַר דערװײַל האָט ער צוגעשוויגן, און געפעלן איז אים, כאָטש מע האָט
עס געקענט אױסטײטשן אויך אנדערש, װאָס איגאָר און וואסילי האָבן אים ניט גאָר פאנאנד
דערגעפרעגט. טאקע דערפאר האָט ער געקאַנט זיך אַנמערקן אין קאָפּ, פון װאָס ביז װאָס;
אָפּהענגיק פון די אומשטענדן, ער װעט דערציילן.

אפן צווייטן טאָג, ווען מע האָט זיך װידער באהאלטן, און די באהעלטעניש איז, אגעוו,
געווען ניט אזא באקוועמע -- טאקע טיף אין וואלד, דער וואלד האָט זיך אלץ ניט געענדיקט,
איבערגעריסן זיך װוּיניט-ווּ מיט גרעסערע לאָנקעס, שטיקער פעלד, נאָר ביכלאל איוֹ עס
אויסגעקומען װי איין גרויסער וואלד, --מע האָט אין א צעשװענקטן יאר פארקליבן זיך
אונטער צעוואקסענע אלטע יאָדלעס, נאָר טראָפּנס רעגן האָבן זיך אלציינס דורכגעזײַט דורך
דער כװאָיע, און מיט שפּײַז איז דאָס מאָל אויך געווען ערגער, פון די בארלעך, װאָס מע האָט
מיטגענומען פולע קעשענעס, איז געבליבן זייער װײניק, אָבער ניט אין דעם איז עס געגאנד
גען -- זיי זײַנען מער אין מויל ניט געקראָכן. װאָס זשע יאָ, מע האָט אָפּגעזוכט א פּאָר צענדי
ליק וואלד-ניסלעך, ס'הייסט, אָפּזוכן װאָלט מען אוואדע קאָנען א סאך מער, נאָר װי דערוועגט
מען זיך עס טאָן --אָט דעמלט האָט מען דאָס ערשְׁטֶע מאָל פארפירט א רייד: װאָס װעט
מען ביכלאל נעמען טאָן: פון איין זײַט, האָט דאָס געהייסן, אז א ביסל איז בא יעדן גרינגער
אפן הארצן. אויב מע רעדט שוין װועגן ביכלאל, איז די אומישטלבארע געפאר פּאָרט געװאָרן
קלענער. נאָר פון דער צווייטער זײַט, האַט מען דאָך טאקע ניט געקאַנט סטאם אזוי גיין און
גיין. צום פראָנט איז זייער װײט, די נײַס ועגן סטאלינגראד האָט, עמעס, ארויסגערופן א
האָפענונג, אז ס'איז ניט נאָר דאָרט געשען דאָס גוטע, ס'איז גיכער פון אלץ אן אָנזאָג אף

3--14 48

אונדזערן אן אָנגריף. אָנגעהױבן האָט ער זיך פּריעה, איידער פאראיאָרן אין דער דאָזיקער
צײַט, און װעט, אזוי האָט זיך געװאָלט גלייבן, זײַן נאָך א מעכטיקערער, ---איז עפשער גיין
אנטקעגןד ס'איז אָבער קלאָר געװען, אז גיין װעט מען דארפן לאנג. פרנער אָדער שפעטער
וועט מען זיך ארײַנפאקן. איז עפשער בעסער דאָ ערגעץ פארטשעפען זיך אין עפּעסז אין
עפּעס ---וויפל טױזנטער האָבן געטראכט װעגן דעם זעלבן, און ניט יעדערער האָט אף אָט
דעם עפעם אָנגעטראָפן, צי אליין געקאַנט טאָן, אז עס זאָל זײַן. אין איינס איז קיין סאָפּעק
גיט געווען -- מע װעט דארפן פארקערעווען אף מיזרעך. סומויוויטער האָט געהאלטן. אז מע
קאָן דערקלײַבן זיך געענטער צו זײַן היים, א דאָרף לעבן קאזאטין -- דאָס װײַב מיט ביידע
קינדער און די מאמע, ניט אירע ---זײַנע, האָבן זיך עוואקוורט. מע האָט ניט לאנג פאר דער
מילכאָמע געװווינט שוין אין קאזאטין, איצט איז מען אין דזשאמבול, נאָר קרויוים זײַנען
געוויס געבליבן אין דאָרף, און א וואלד איז דאָרט באנאנד, עמעס, ניט גאָר קיין גרויסער.
װאָס נאָך1 מע קאָן פרוּוון גיין װײַטער, צו פאסטאָון, דאָרט, באם טײַך אונאווע, זײַנען דאָ
היפּשע ועלדער, און זומפיקע ערטער, און אינדזלען, װאָס דער טײַך שװענקט ארום--
עמעצער מוז דאָרט זײַן, צי עפשער װעט מען אליין שאפן דעם קערן. נאָר---און דאָ האָט
סומוּיוויטער שטיל צוגעקליאמצעט מיטן צונג און גאָר שטארק, גאָר פארביטערט געקאָסיעט
דאָס אויג --מע דארף מאכן א גרויסן קרײַז אֹרוֹם וויניצע, סאיז די דײַטשישע סטאווקע,
היטלער אליין האָט דאָרט זײַן זיצעניש, דאָרט איז די זיפּ גאָר א געדיכטע... בלײַבט, אויב
אזוי, שנײַדן זיך װײַטער אף צאָפן, דערװײַל צו זשיטאַמיר,

ראזטשעפּקין האָט דאָ ניט געהאט, װאָס צו זאָגן, צי זײַן װאָרט האַט ביכלאל געדארפט
זײַן דאָס לעצטע. געבליבן איז ליאָניען זאָגן, װאָס ער קלערט.

ליאָניע האָט אָנגעהױבן פון װײַט. אין קיעוו, ווען מע דערקלײַבט זיך צו זײַנע באקאנטע
אײַזנבאנער, װאָלט מען, ער איז זיכער, געקאָנט אין טענדער פון א לאָקאָמאָטיוו דורכמאכן
א היפּש שטיקל ועג--ביז ניעזשין, קאָנאָטאָפּ, דערנאָך װאָלט מען זען. און ביכלאל---די
אײַזנבאן, עפּעס טוט זיך סײַ אף דער אײַזנבאן, סײַ ארום איר. אָט האָט מען די בריק א
טשעפּע געטאָן, און פון יענער-זײַט דניעפער צוען זיך אוועק װעלדער ביז טשערניגאָוו און
בריאנסק. אין די וועלדער איז עמעצער דאָ, עס לאַזט זיך הערן. מער האָט ער ניט געקאָנט
זאָגן, דערװײַל אָפּגעהאלטן זיך, כאָטש ער האָט פארשטאנען און אײַנגעטײַנעט עס מיט זיך
אליין: אויב מוירע האָבן אזוי פאר א װאָרט, אוב קיינעם ניט פארטרויען, װעט אין אונטער-
ערד איינער דעם צווייטן ניט אָפּזוכן און יעדערער װעט זײַן אליין פאר זיך. כוץ דעם, האָט
ער פּאָשעט געהאלטן פאר נייטיק זאָגן ראזטשעפקינען און סומויוויטערן, טאקע װײַל דאָס
זײַנען זײ, ניט עמעץ אנדערש-- אף קועוו -- מאַסקאָווסקי ארבעט אלס אָפּעראטאָר די טיאָטיע
אָלגע, דעם טאטנס צווייט ייב, אויך קרעמעז, און ער האָט דאָרט א שוועסטערל -- נאטאשקע.
די נײַס האָט געמאכט אן אײַנדרוק אין דעם זין, אז אלדאָס איבעריקע, װאָס ער האָט געזאָגט
ועגן די אײַזנבאנעה, איז א רעאלע זאך, אָבער ניט נאָר אין דעם זין---איגאָר און וואסילי
האָבן אזוי וי ביכלאל פארטראכט זיך, אז ער האָט ניט סטאם געשטעקט, ליאָניע, אין קיעוו,
כאָטש דאָס ארײַנפאקן זיך אין עשעלאָן האָט ער באמאָלט אזוי, װי עס האָט פאסירט---א
שלעכטער צוֹפאל, האָט פונדעסטוועגן געקאָנט עפעס זײַן ביז דעם דאָזיקן צופאל, און װײַל
מע האָט גאָרנישט ניט געפרעגט --א פישער, צוגעשטעלט פיש פאר דער דעפאַ--- מיילט,. +
האָט עס אויך געקאַנט הייסן, אז מע האלט זיך אָפּ פון פרעגן. ליאָניע האָט שוין געגעסן זיך
די גאל: עפשער נעמט ער צופיל אף זיך, און ביבלאל, עפשער שטעלט ער זיך ארויס טאקע
מיט דעם, װאָס ער פארשווליגט, מע קאָן מיינען -- וער ווייסט װאָסז

אָבער ער האָט געמוזט זאָגן נאָך וועגן איין זאך, און כאָטש דאָס האָט איצט געקאָגט
האָבן עפשער מער וערט פוֹן אלעם אנדערן, װאָס ער האָט דערציילט, האָט ער עס אליין
עטלעכע מאָל אָפּגעװאָרפן אין געדאנק. מע איז ערגעץ געווען ארום זשמערינקע, און דאָרט,
אין דעפאָ, האַט ער אויך געהאט א באקאנטן, לאריסעס שטיפטאטן, א מאשיניסט. סיבעס'
פארװאָס ער האָט דערװײַל ניט געװאָלט ריידן וועגן דעם, און אפילע געטראכט, צי װועט
ער ביכלאל דאָס דערמאַנען, זײַנען געווען א סאך. כאָטש ער האָט שוין גוט געקענט לאריסעס
שטיפטאטן, אָװערקאָ מאטיאשן, האָט ער אלץ ניט פארגעסן די ערשטע באגעגעניש מיטן
מאשיניסט. ווען ער האָט געפונען, ליאַניע; און נאָך איין כאווער זײַנער, וועלכער איז אינגיכן
אומגעקומען. דאָס פארווונדעטע יונגעלע לעבן דער צעקלאפּטער אװטאָמאשין אפן שליאך
הינטער דארניצע, װוֹהין עס האָבן אַטיאָט געדארפט ארײַן די דײַטשן, געלאָזט זיך מיטן
פארכאלעשטן קינד אף די הענט צו דער ערשטער שטוב, װאָס איז געשטאנען ניט װײַט. האָט
דער דאָזיקער אָװערקאָ מאט:אש מיט א צעשראַקן פּאַנעם באוויזן זיך בא דער צעפראלטער
טיר פונעם גאנעקל און גענומען מאכן מיט די הענט:

49

-- ניין, ניין, גייט ניט אהער! איר װעט אונדז אומברענגען, מע װעט די שטוב פאר-
ברענעף

ליאַניע האָט דעמלט, א באגאָסענער מיט שווייס. א פארביטערטער, העפקער בא זיך
אליין, און װער װײסט װי טײַער בא זיך אליין, אָט דאָס טאקע א טראכט געטאָן: .אן על-
טערער מענטש, און ציטערט אזוי פארן לעבן, פאר דער שטוב!י

לאריסקע האָט דאַ ארויסגעהאָלפן. דורכגעשטופט זיך א צאפּלענדיקע, מיט א זײַט צו
דער טיר, האָט זי אױסגעשריען:

-- פע, װי שעמסטו זיך ניט, טאטע, זעסט דאָך.. טראָגט ארײַן דאָס קינה

העט שפּעטער, ווען ליאָניע האָט אָפּגעזוכט די מאטיאשס שטוב, שוֹין נאָך דעם, װי ער
האָט זיך אומגעקערט פון לאגער און דערװוסט זיך בא יערעמיי פאָמיטשן, אז ער מעג אין
אָט דער שטוב ארײַנגײין, האָט ער פארשטאנען, אז אַװערקאַ מאטואש האָט געהאט אין זינען
ניט אזוי די שטוב אלס אזעלכע, און ניט זיך אפילע אליין אלס אזעלכן, ער האָט געהאט זײַן
צאָרע---געבליבן שטעקן אין דארניצע מיטן ייִדישן װײַב און מיט דער טאָכטער -- איר טאָכ-
טער.. די מאמע מיט לאריסקען זײַנען ניס לאנג פארן אָנהײב פון דער מילכאָמע געפאָרן
צוגאסט צו קרויווים אין מאָלדאװיע, מע האָט קוים, פון איבערן פראָנט, דערקליבן זיך צוריק
אהיים דעמלט, ווען ארויסרײַסן זיך פון קיִעוו איז שוין אומעגלעך געווען, און ווען אָװערקאָ
סאמױלאָוויטש, וועלכער האָט געהאלטן, אז אויך צוליב דער מישפאַכע, װאָס װעט זיך עפשער
אָפּזוכן און װעט בידעווען, איז גלײַכער, ער זאָל בלײַבן דאָ, ניט אוועק אף מיזרעך, האָט
אָנגעשלאָסן זיך -- ליאָניע האָט געהאט אייניקע סימאַנים --אין דעם, צוליב װאָס אפאנאסי
טימאַשטשוק איז געבליבן, און רעדוטני, און נאָך. װוױינען, װי פּריער, אין דארניצע האָבן
אָבער די מאטיאשס ניט געקאָנט (אין באביייאר זײַנען די מאמע און די טאָכטער ניט אוועק),
איז מען אריבערגעפאָרן קיין זשמערינקע, פונוואנען סײַ דער מאן, סײַ דאָס װײַב האָבן געד
שטאמט. דאָ האָט אָװערקאָ סאמױילאָװויטש אוואדע געטאַן עפּעס-װאָס מער, איידער פירן דײַ-
טשישע פראכט-צוגן -- דאָס, װאָס יערעמיי פאָמיטש האָט געװוּסְט וועגן אים, און די עטלעכע
צעטעלעך, װאָס ניט עמעץ אנדערש, נאָר יערעמיי פאָמיטש האָט איבערגעגעבן ליאָניען פון
לאריסקען, האָט אויך אָנגעװיזן דערוף. נאָר צאָרעס איז די מישפּאַכע ניט זשעדנע-- מע האָט
דאָס װײַב. א קראנקע צי א קראנק געװאָרענע, געפּאקט און ארײַנגעװאָרפן אין געטאָ, לאד
ריסע איז אועק מיט דער מאמען, װעןיניטיען כאפּט זי זיך ארויס פון הינטערן דראַט,
דאָס אלץ איז גאנץ פארנעפלט, אין די בריוולעך האָט דאַס מיידל געקאָנט בלויז געבן אָנ-
צוהערן וועגן איר איצטיק לעבן, און יערעמיי פאַמיטש, ביכלאל ניט קיין בארעדעוודיקער,
האָט דאָס מאָל עפשער טאקע געהאט װײניק-װאָס צו דערציילן.

אָפּגעשטעלט האָט ליאָניען צו זאָגן עפעס ועגן זשמערינקע, אי װײַל ער האָט ניט גע-
װוּסט, וי האלט עס בא מאטואשן, אי-- װי האלט ער מיט מאטואשן. וועלכער דער טערעץ
װעט שוין ניט זײַן -- דעם עמעסן טערעץ װעט מאטיאש עפשער פּראָסט ניט זאָגן---נאָר
טאָמער דערקלײַבט מען זיך צוֹ אים און ער קען ניט העלפן?.

נאָך איין זאך האָט אַפּגעהאלטן -- ס'האָט אים געצויגן, ליאַניען, צו לאריסקען, און טאקע
װײַל אזוי, איז צי האָט ער אלדאָס אנדערע זיך ניט אײַנגערעדט---אז מאטואש קאָן העלפןז
נאָכגעבן זיך, וען ער ריזיקירט ניט איינער, ער שטעלט אײַן די כאוויירים אויך? אָבער פאר-
שװײַגן װעגן זשמערינקע, װען מע באקלערט, װאָס טאַן, האָט ער ניט געטאָרט. דערפאר,
ווען סומוּיוויטער האָט גענומען ריידן ועגן זײַן דאָרף, און וועגן די בײַוּנאװער װעלדער, האָט
ליאָניע באמערקט, אז יענע װעלדער מוזן ערגעץ נאָענט צוקומען צו די װעלדער ארום
ליובאטש, זײַן היים, און אז דאָרט זײַנען דאָ אזעלכע ווילדע ערטער, װי דער טשאָרטאָראָי--
זיגק"באָדן, טאָרפיקע בלאָטעס; אז ער קען דאָרט מענטשן, װאָס מע מעג אָן שום מײַסעס קו-
מען צו זי -- דעם אלטן לערער וויצעך קאזימיראָװויטש קוכארסקי, דעם וואלד-אופזעער גע-
ראסים קוטאָװאָי. וי דערעכאגעוו, האָט ער דאָ טאקע צוגעגעבן;

-- אין זשמערינקע קאָן זיך אויך אַפּװכן א באקאנטער מאשיניסט---אָװערקאָ מאטואש..

-- אין זשמערינקעז -- ראזטשעפקין און סומויוויטער האָבּן זיך ניט אָנגעכאפט אין דעם--
עס האָט זיך באקומען, אז מע װאָלט גאַר דארפן גיין אף מײַרעװ, צו זשמערינקע איז מען
ניט דערפאָרן. און ביכלאל, װי רוקט מען זיך דאָס אהין, װען מע קער דאָרט איצט גאָר אף
אן אנדער מין אויפן נאָכקוקן און נאַכטשאטעװען יעדערןד

נאָר װידער טאקע ---דאָס אלץ זײַנען געווען פאָרלויפיקע רייד, באשלאָסן האָט מען נאַך
גאָרניט, דערװײַל האָט מען געדארפט גיין און גיין, און אויסבאהאלטן זיך, און אופכאפן דעם
מינדסטן שאַרך, אפילע ווען א פארשפּעטיקט בלעטל פאלט אראָפּ.

50

6 פונדעסטוועגן, ווען ס'איז אוועק נאָך א מעסלעס און מע האָט װידער געמוזט
אָפּשטופן דעם טאָג, דאָס מאַל פארבאהאלטענע אין שטורעמברוך, האָט מען גע-
נומען טראכטן, אז מער קאָן מען ניט, מע דארף ארויס צו מענטשן, כאַסשבי עטלעכע טאָ
זײַן ערגעץ אונטער א דאך. די שטיקער קאָרע, די כװאַיע, וועלכע מע האָט אױסנעשפרייט
אונטערן שטאם פון א גראָבן אומגעוואלגערטן בוים, װאָס האָט זיך פארהאלטן אף די מעכטיקע
ארויסגעריסענע װאָרצלען, האָט גיך דורכגעזאפט זומפּיוואסער, און פון אויבן האָט אַן אום-
הער געקאפּעט, דער רעגן האָט געגאָסן אָט שטילער, אָט שטארקער. מע איז פארקאָטשענייעט
געװאָרן, דעריקער האָבן געליטן די פיס, ס'האָט זי מאמעש אָפּגענומען---דאָס שוכווארג איז
דאָך פון פרזער געווען צעלעכערט, איצט איז זיך עס גאָר צעקראַכן און צו עסן האָט מען
בלויז געקראָגן בלאָטעייאגעדעס, קליוקווע, האָט מען באשטימט: מע דארף מאכן א פרווה..
עפּעס האָט זיך אַנגעמערקט, און געקאַנט האָט עס אויסזען גאָר וילד, און דאָך האָט מען
געטראכט װעגן דעם, װײַל מער איז. אייגנטלעך, גיט געווען וועגן װאָס צו טראכטן;
נאָך אינדערפרי, װען מע האָט אָפּגעזוכט די דאָזיקע באהעלטעניש, איגאָר און ליאָניע
האָבן ווייעס-איז גענומען אײַנאָרדענען א געלעגער, און וואסילי איז, װי דאָס האָט זיך שוין
אײַנגעשטעלט, אוועק אין אויסשפיר, אַט דעמלט האָט מען אלע דרײַ, --וואסילי איז זיך
געווען דאָרט, װױּ ער איז געווען:-- דערהערט: ועגענער פאָרן דורכן וואלד. באלד האָבן די
וועגענער זיך אָפּגעשטעלט, עפעס האָט זיך דאָרט. גאנץ װײַטלעך, געטומלט, און ס'איז ווידער
שטיל געװאָרן. סומויוויטער האָט זיך אומגעקערט און דערציילט: פינף פורן, געלאָדענע מיט
האָלץ: בא יעדער פור--אן אָנטרײַבער און א רומענישער סאַלדאט, א וואך צי א קאַנװאַי,
מיסטאמע א קאָנװאַי, װײַל---בא יעדער פור. דער וועג איז קוים א דורכגעריבענער, א וואל"
דישער. פּלוצעם---טראך!---די ספּיצעס פון א ראָד האָבן זיך אױסגעשאָטן. אָט דאָס איז
געווען דער טומל. איין סאָלדאט האָט גענומען שלאָגן מיט דער קאָלבע יענעם אָנטרײַבער,
בא וועמען די ראָד האָט זיך צעבראָכן, און גראָד זײַן קאָנװאָיִר, דעם דאָזיקנס. װאָס האָט בא"
קומען די קלעפּ. האָט זי גענומען אײַנשטעלן ---מע דארף ניט שלאָגן. און די אָנטרײַבער
זײַנען מיט געלע לאטעס אף די פּלייצעס---יידן. צי װאָס? דאָס פורל שטייט אן אױיסגעשפּאנטס,
דאָס האַלץ האָט מען אף די אנדערע וועגענער ניט אריבערגעטראָגן, אלע זיינען אוועק וויי-
טער, איז װאָס זשע -- זאָל זײַן, מע האָט געװאָרפן דאָס פורל, צי עמעצער װעט קומען נאָך דעםז
דערוופיל איז דאָס אלץ דערציילט געװאָרן סטאם, װי א שטיקל נײַס, און אפילע אזא,
װאָס האָט עפשער געצווּנגען פארטראכטן זיך צי איז מען ניט צו נאַענט צום פורל, צום
וועג? נאָר באנאנד מיט דעם איז בא. וואסילין עפּעס וי אופגעקומען אין קאָפּ, און מע האָט
עס -- ליאָניע און איגאָר -- אופגעכאפט מיט יענער באזונדערער אינטונציע, װאָס דערוועקט
זיך, בייס מע זוכט אן אוסוועג. עמעצער װעט קומען צום פורל --אזוי האָבן אלע דרײַ
באשלאָסן, און כאָטש מע האָט ביז דעם, נעכטן, געזען אין וואלד א פּױער, װאָס האָט אף א
האנט"וועגעלע געפירט היי, געזען אים, גאָר ער האָט קיינעם ניט געזען, און נאָך פרועה,
אויך פארבאהאלטענע, געזען א פּױערטע, װאָס האָט געטריבן א קו מיט א קעלבל, האָט מען
זיך צו די דאָזיקע ניט געווענדט, ניט פאנאנדערגעפרעגט זיי, װײַל -- װער ווייסט, עמשער
ועלן זיי אפילע ניט קלערן אזיסגעבן. פּראָסט ארויסכאפן זיך, אז מע האָט עמעצן באגעגנט
אין וואלד, נאָר אָט דאָס אויסגעשפּאנטע פורל האַט ניט געלאַזט צורו, סײַ װײַל מע האָט
געמוזט עפעס פאָרגעמען, סײַ װײַל.. מע האָט עס דערנאַך פארשטאנען: אלץ האָט טאקע
געשטעקט אין דער אינטווציע.
גאַר לאנג טשאטעווען אין די קוסטעס, ניט װײַט פונעם פורל, איז ניט אויסגעקומען
מע האָט דאָס געטאַן לוט דער ריי--- ליאָניע, איגאָר און װידער וואסילי. און אָט איז וואסילי
געקומען א פארסאָפּעטער: מע איז װידער דאָ לעבן פורל. דער אָנטרײַבער, אונטער דער
וואך פונעם רומענער, װאָס האָט אים ניט געלאָזט שלאָגן, האָט געבראכט צו קײַקלען א ראָה,
ער לאָדט אויס די שװערע שײַט האַלץ. איז עפשער קלוימערשט אָנקומען מיטן וועג און
העלפן אראָפּווארפן דאָס האָלץ, דערנאָך--- שטעלן די ראָדו טאקע ער, וואסילי, װעט דאָס
טאָן. קארפּאַס מעסער האָט ער ---טאָמער נעמט דער רומענער מאכן שטיק, טאָמער טשעפעט
ער זיך צו, און איגאַר און ליאָניע װעלן אכטונג געבן אין די קוסטעס, באװאָפּנטע מיט פלע-
קענער. װאָס װעט זײַן די פּולעז מע קאָן באקומען א ביקס, קוילן, שוועבעלעך -- אין פאל,
אויב דער סאַלדאט װעט זיך נעמען טשעפען, נאָר בעסער ניט אָנמאכן קיין ראש, בעסער
זאָל אלץ צוגיין פרידלעך, דאן איז די פּולע-- דערוויסן זיך באס אָנטרײַבער, װוּ איז מען,
װאָס טוט זיך ארום, און דעריקער--- עפשער װועט ער אייצען, צו װעמען מע מעג דאָ ערגעץ
נאָענט אָנקלאפּן? טאקע װײַל ער איז אליין ניס אף דער פרײַ, װעט אים אזא פראגע ניט
כידעשן, און אויסגעבן װעט ער ניט---ניט מיטן גוטן ווילן, ניט צופעליק, --װוער װעט אים

51

פרעגן, װער רעדט מיט אים, אז ער איז אונטער א קאָנװאָי, און דער רומענער -- דער װעט
ביכלאל גאָרנישט ניט פארשטיין.

אזוי האָט מען געטאָן. וואסילי האָט זיך נאָך צוגעפּוצט אין ליאַניעס פאלטאָ און אין
זײַן היטל, קעדיי אויסקומען מער ציוויל, אָפּגעגעבן אים די אויסגעריבענע פופײַקע. אומגע-
קערט האָט זיך וואסילי מיט עטלעכע פּאפּיראָסן אין ארבל, א מאטאָנע פונעם רומענער, און
מיט װיכטיקע נײַס: מע איז א קילאָמעטער דרײַצן פון זשמערינקע, נאָר אף דער רעכטער
זײַט פון בוג, אינעם בראולאָווער וואלד. ניט װײַט אִיז א כוטאַר-- אַהין טאָר מען ניט פאר-
קערעווען, דאָרט װוױינען וואלד-אופזעער, מאמעש היצלעס, די װעלן זיך צוטשעפען, צו וועמצן
מע דארף און צו וועמען מע דארף ניט. אָבער נאָך א ביסל װײַטער, ארוף מיטן טײַך, איז דאָ
א דאָרף רעקרוטי, דאָרט, אויב אָנקומען פון יענער-זײַט, װוּ עס שטייט א ווינטמיל, איז דאָס
פינפטע הוז אף דער גאס. א געדעקטס מיט שיפער -- סיווירין באזלענקאָס, דעם בוכהאלטער
פונעם אמאָליקן קאָלװירט, און פונעם איצטיקן, װער וייסט װאָס--א וירטשאפט, וועלכע
די דײַטשן באנעמען קעסיידער, און דעם סטאראַסטע פונעם היגן קלויסטער -- צו אים מעג
מען אָנקלאפן. אליין איז דער דאָזיקער, מיט דער געלער לאטע-- פון זשמערינקער געטאָ,
עס זײַנען דאָ א סאך אזעלכע געטאָס אין די שטעטלעך באם בוג, װוּ די רומענער שטײען
דאָס האָלץ פירט מען פאר דער זשמערינקער קאָמענדאטור. װי מע לעבט אין געטאָ?--
וואסילי האָט, עפשער אליין ניט באנעמענדיק עס, א בליק געטאָן אף ליאָניען, -- װי ביכלאל
אין א קאָנצלאגער, נאָר מיט די מישפּאָכעס, און דאָס איז שוין גאָר א טראגעדיעיי

7 סיווירין באזלענקאָ, צו װעמען מע האָט אָנגעקלאפּט שפּעט אין דער נאכט, איז
געווען א הויכער, א שמאַלפּלײציקער מיט א געגאָלטן, ניט קיין גרויסן קאָפּ, מיט
קליינע אױיגן-שפּעלטיקלעך און מיט א טיפן סימען פון א בריל אויבן אף דער נאָז, מיסטאמע,
װײַל ער האָט די ברילן ניט אָנגעטאַן, האָט ער זיך אזוי געזשמורעט קעגן דער שוואכער
שײַן פונעם גאז-לעמפּל, מיט וועלכן ער איז ארויס אין פאַרהײַזל. אָנגעקלאפּט האָט, אייגנט-
לעך, און איז דער ערשטער אַרײַן אין פאָרהײַזל סומויוויטער. ליאָניען און ראזטשעפּקינען,
װאָס האָבן געווארט אין סעדל, צװישן טונקעלע ביימער, האָט מען עטװאָס שפּעטער ארמנד
גערופן, און זי האָבן שוין לוט די װײַטערדיקע ווערטער פונעם באלעבאָס פארשטאנען,
װי עס איז דאָ צוגעגאנגען פרנער.
-- װאָס זשע טוט מען מיט אײַך, מיט דרײַען---האָט שטיל מאמעש געקלאָגט זיך באזי
לענקאָ, -- שטענדיק אזוי--- איינער קלאפּט אָן, און אז דו זאָגסט: מיילע, קום ארײַן", ברענגט
ער נאָך איינעם, צי נאָך צוויי. אײינציקװײַז גיין װאָט עפשער בעסער געוען?-- און אליין
געענטפערט, א זוך געטאָן מיט די פינגער די הוילע, געקנייטשטע פּאָטיליצע, -- באהיט גאָט,
איינער אליין איז שוין מיסטאמע אינגאנצן מארקאָטנע צו גיין--
אין שטוב האָט ער ניט ארײַנגעפירט, געזאָגט -- מע שלאָפּט שוין. דאָס איז ער זיך פאר-
זעסן בא די כעזשבוינעס, דערפאר האָט דאָס לעמפּל געבלימעט אין קיך. מע װאָלט קאָנען
א וועק טאָן די שטוביקע, פאנאנדערבינדן א סנאָפּ שטרוי אין קיך, איז װידער זשע-- ווען
איינער. אינדערפרי קאָן זיך ארײַנכאפן עמעצער פון דער היגער נאטשאלסטװע, איז װוּ
וועסטו זיך אהינטאָן מיט דרײַען? אַנקלאפּן צו די שכיינים, פאראן אזעלכע -- אויך שפּעט.
ניט אזוי דער שפּעט, וי דאָס װעקן, בא יעדן איז א הונט אין הויף---דאָס האלט ער, סיווירין,
קיין הונט ניט, אז ארום זײַנען אזויפיל הינט אף צוויי פיס. װאָס זשע העלפט שוין, אוב אף
פיר? איז, װײַזט אויס, גלײַכער פון אלץ--אין דער סטאָראָזשקע באם קלויסטער, אגעוה
זײַנען דאָרטן דאָ מענטשן.---באזלענקאַ האָט דאָס אלץ באהאנדלט מיט זיך אליין, װוידער
און ווידער צוגעטראָגן די פינגער צו דער פּאַטיליצע, נאָר דאָס פּאָנעם זײַנס, א לענגעכיקס,
א קנייטשיק-פולס, האָט הינטער דער פּויערשער פּראָסטקײַט, װאָס איז אף דעם אױסגעגאָסן
געווען, פארטײַעט אי געדאנק, אי זאָרג, אי מילדקײַט,--מענטשן זײַנען דאָרט דאָ, -- האָט
ער איבערגעכאזערט און אזוי א קוק געטאָן אף די דרײַ לוט דער ריי, װי ער זאָל יעדן זאָגן:
,איר פארשטייט דאָך, אוב מע איז דאָרטן דאָ, און איך פיר אײַך..* נאָר עפּעס איז אין
זײַנע אויגן, און אין דעם, װיּ ער האָט שווערלעך אן אָטעם געטאָן, געבליבן ניט דערזאָגטס,
ועגן עפּעס האָט מען זיך נאָך געדארפט דערװיסן
מע איז געווען מיד ביזן לעצטן גראד. דאָס נאסע אָנטאָן, װאָס האָט שוין אזויפיל מעסלעס
ניט אויסגעטריקנט זיך, האָט צונויפגעקלעמט דאָס לײַב, די זויערלעכע ווארעמקײט, װאָס
האָט זיך דערטראָגן דורך דער קיך-טיר, וועלכע איז, אן ארומגעשלאָגענע מיט שטרוייקרענצ-
לעך, געבליבן עטװאָס אָפן, האָט מאמעש געוואלגערט פון די פיס, געפּלעפט דעם מויעך, מע

52

איז גרייט געווען אומפאלן דאָ, אין פּאָרהײַזל, און נאַכגײן אָן א זין דעם דאָזיקן. מענטשן
איז מען גרייט געווען, וויפל מע װעט דארפן, װײַל וועמען נאָך גייט מען אַן-

ער האָט געזאָגט, װי דערעכאגעוו, נאָר מיט לעבעדיקער זאָרג אין די אױגן;

-- איך פארשטיי, אז איין נאכט װעט פאר אײַך זײַן װײיניק, מאָרגן ועט איר ווארשליג-
לעך ניט גיין װײַטערז

-- ער ווייסט, -- דאָס האָט ראזטשעפּקין געפּרוּװוט א שפּאס טאָן, -- װער ווייסט, װאָס
פאר א געלעגער עס װועט זײַן.

-- און װאָס פאר א וועטשערע, -- סיווירין האָט אונטערגעכאפּט דעם שפּאס, פארשטאנען,
אז אָט דער שווארצער מוז זײַן דער קאָמאנדיר, און, אײַנקוקנדיק זיך אין אים, מיט קוים
אונטערגעשטראָכענער כשיוועס צוגעגעבּן, --באלד, ווארט צו, װעל איך שטילינקערהייט א
נישטער טאָן אין מײַן אלטערס טעפּ. אָקרעפּ װעט מען קאָנען דערווארעמען דאָרטן, אף אן אָרט.

גענומען דאָס לעמפל מיט זיך, האַט ער ניט לאנג געזאמט זיך אין קיך, אומגעקערט זיך
שוין פון דער פינצטער ---אויסגעלאַשן די שײַן, מע שלאָפּט טאקע, אומגעקערט זיך מיט א
פּעקל אין דער האנט-- דער לינקער אָרעם איז שפּיציק אופגעהויבן געווען, אָפּגעזוכט, ריכ-
טיקער, אָנגעטאפּט ראזטשעפקינען בא דער טיר, קיין טאָעס ניט געהאט, און געזאָגט צו אים
שטיל, נאָר אזוי, אז מע זאָל פארשטיין -- ער מיינט אלע דרל:

-- דאַרט זײַנען ייִדן, אין דער סטאָראַזשקע. זשמערינקער. יענער, װאָס האָט אײַך געראטן
אַנקלאפּן, װייסט דאָס. און אלע וייסן-- שניצער זײַנען זײי. מע שניצט אן איקאָנאָסטאס
מיט א ,קייסער-טיר" און אלדאָס איבעריקע פארן קלויסטער. איר װעט שוין זען. דער בא-
טיושקע איז בא אונדז א יונגער, ער שלאָפט לאנג. און ביכלאל איז ער ניט קיין בייזער.
נאָר מאלע װער עס קאַן ארײַנקומען. איך װעל אײַך אופהייבן מיט די הענער. איר װעט
אוועק צו די, מיט וועמען איך װעל איבעריידן. איינציקװליז. איר װעט וויסן, װוּ ווער עס
געפינט זיך. װײַטער -- וי איר װעט פארשטיין. גיין װעלן מיר ניט קיין קופּקע. איך -- דער
ערשטער, נאָך מיר -- נאָך איינער. דורך די גערטנער. נו, מע דארף אײַך, כעוורע, ניט לערנען..

די באקאנטשאפט מיט די, װאָס זײַנען געװען אין דער סטאָראָזשקע, איז פאָרגעקומען
גאַר פּאַשעט און איז אזוי װי ניט פאַרגעקומען ביכלאל. סיווירין האָט געהאט א שליסל
פונעם אינערלעכן שלאָס און ניט געדארפט קלאפּן. אריבערגעטראָטן די שװעל און שטיין
געבליבן א ביסל אן אָנגעבױגענער, דורכגעלאַזט די דרײַ, װאָס ער האָט געבראכט, א טראָט,
צוויי טריט פאר זיך, האָט ער א רוף געטאָן אין דער טונקלקײַט, װאָס האָט א צעפּאָלאָכעטע
זיך צעוויגט פונעם דינעם פלעמעלע-- דער צינדמאשינקע אין זײַן אויסגעשטרעקטער האנט:

-- כאצקל-- שלאָפּסט? ניין? מאָזעס-- איר שלאַפּט: העניע --הערסט? דאָ האָב איך גע-
בראכט מענטשן, זיי װעלן איבערזײַן ביז קאיאָר.

אין דער רויטלעכער טונקלקײַט, פונוואנען עס זײַנען ארױיסגעשװוּמען אלטע וואנט-
בערווענעס מיט אָנגעקלאפּטער קלאָטשע צווישן זײי, א סטעליע מיט א לאָך, װאָס פירט אפן
בוידעם, א שטױביקער דיל, איפארשאָטענער מיט קליינע סטרוזשקעס, מיט שטענגעלעך היי,
א פענצטער, א פארהאנגענער מיט א רעדנע, לעבן וועלכן עפּעס האָט געסטארטשעט, װי א
מענטש די הייך, פארוויקלט אין שמאטעס, דאכט זיך, אָנגענעצטע,---מעבלו--א טיש, א
קורצע באנק, צי אפילע צוויי בענק, נאָר דאָס אלץ מיט עפּעס פארוואלגערט, -- אָט אין דעם
דאָזיקן שווארץ-רויטן קרײַז האָט זיך צוערשט דערהערט א פרויישע שטים: .ער שלאָפּטו",
און א מאנצבלשע, מיט א הוסט: ,ניין, מע האָט נאָר צוגעמאכט דִי אויגף", און א דריטע
שטים -- ניט קיין דײַטלעך מורמלען.. די שטימען זײַנען געקומען פון דער הייך, אזוי װי
פון אן אפן אויוון און פון א לעזשאנקע---דער אויוון, א גרויסער, וי געוויינלעך אין דאָרף
איז געשטאנען לינקס פון דער טיר, נאָך דער דייזשקע מיט וואסער, נאָך דעם היפּשן אָבע-
רעמעק האַלץ אפן דיל, און איז אויסגעקערעוועט געווען מיטן פּריפּעטשיק אין צימער ארײַן,
דעם איינציקן פון דער סטאָראָזשקע.

דערזען האָט מען בלויז די עלטערע פרוי, און דאָס אויך נאָך דעם, װי סיווירין האָט
געפרעגט:

-- דער טשײַניק איז נאַך עפשער ווארעם, העניע, צי מע דארף אים דערווארעמען?

-- באלד, מיסטאמע אויסגעקילט...-- זי האָט זיך באוויזן פון הינטערן-אויוון, א קליי-
ניטשקע, אן אײַנגעשרומפּן-דארע, מיט אן אפגיך צונויפגעדרייטן קובליק, פון וועלכן דער
שפּיץ פון א צעפּל האָטס געשטעקט. א רײַב געטאַן מיט די אָדערדיקע הענט דאָס פּאָנעם,
די אויגן, װי זִי זאָל זיך וואשן, האָט העניע עטלעכע װײַלעס באקוקט די געקומענע, שװײַגנ-

58

דיק צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ, ניט צו וויסן---ס'איז מיטלײַד צי בארויגעזדיקער פארדראָס--
און גענומען אייסעקן זיך באם פּריפּעטשיק.

דערנאָך, ווען מע האָט זיך שוין צוגעזעצט אף דער באנק, פון וועלכער סיווירין האַט
פאָרזיכטיק איבערגעלייגט שטיקלעך טרוקן האָלץ און שניצערײַען אפן טיש, אויך א פארוואל-
גערטן מיט דעם זעלבן, האָט מען דערזען א שווארצע, ניט קיין גרויסע באָרד, װאָס האָט
געשטעקט פון אונטער דער פּאָלע פון א מאנטל, מיט וועלכן דער, װאָס איז געלעגן אף דער
לעזשאנקע, האָט זיך צוגעדעקט (אף דער פּלײיצע פונעם מאנטל--א געלע לאטע). געװען
איז ער זײיער א לאנגער, דער דאָזיקער, וֶועמען די באָרד האָט געהערט,--די פיס אין
צעריסענע שקארפּעטקעס האָבן זיך ארויסגערוקט פון אונטער דער צװייטער פּאָלע און די
לעזשאנקע האָט פאר זי ניט געקלעקט. מע האָט אויך דערזען אן אויסגעדארטן מענטשן,
א באיאָרטן, א טונקעלן, װאָס האָט, א ליסער, מיט שווארץיצעקודלטע האָר ארום דער ליסינע
און מיט גרויסע, טונקעלע, מער אומעטיקע, װוי אומרויקע, אויגן געגעבן א קוק אראָפּ פון
אפן-אויוון.

סיווירין איז אוועק, ווען מע האָט זיך דערעדט, אז שלאָפן וועלן די געקומענע אפן בוידעם,
דאָרט איז דאָ א ביסל היי, און דעם לייטער װעט מען צונעמען ארוף, טאָמער װאָס-- גליטשט
מען זיך אראָפּ אין דער עפענונג צװישן דער דרױיסנדיקער וואנט און דעם דאך, װוּ עס פעלן
צוויי ברעטער, -- די עפענונג האָט מען באקוקט, װען מע איז געגאנגען אהער.

מע האָט שװײַגנדיק אָפּגעגעסן דאָס, װאָס סיווירין האָט געבראכט -- קאלטע שטיקלעך
פלייש, קנישעס פון קאָרענער מעל, פארטרונקען מיטן אָנגעווארעמטן וואסער, א פארפרא-
װועטן מיט עפּעס א מין גראָז, און ארוף אפן בוידעם. געלייגט האָט מען זיך צווישן לעזשאק,
נאָך א ווארעמען, און דער לאָך, װאָס האָט געפירט אין סטאָראַזשקע-- פון דאָרט איז אויך
געקומען א ווארעמער שטראָס. ליאָניע האָט זיך עטװאָס פארהאלטן, װוען מע האָט צונויפגע-
שארט דאָס היי, און איז דערפאר ליגן געבליבן בא א זײַט, נאָענט צו דער לאָך אין סטעליע.
וואסילי און איגאָר זײַנען אײַנגעשלאַפן, װי נאָר מע האָט מיט די קעפּ זיך צוגעטוליעט צוֹם
שטעכיקן צוקאָפּנס, ליאָניען האָט דער שלאָף ניט גענומען: ער האָט א צעערגערטער געטראכט
וועגן די מענטשן, װאָס זײַנען געווען אונטן. מיטאמאָל האָט זיך פון דאָרט דערהערט א װאָ
זעניש, א קרעכצן, עמעצער האָט זיך געדרייט, אזוי װי אף דער לעזשאנקע, און באלד -- אף
יוִדיש, ניט הויך:

-- רעב כאצקל, איר מיינט---איר און העניע---איך שלאָף? איך שלאָף ניט. ס'שוין ביז
אינדערפרי:

-- יאָ;-- דאָס איז געקומען פון אפן-אויוון, ---די נאכט איז לאנג, װי דער גאָלעס. און
נאַך דערצו ---א צעשלאָגענע נאכטוּ

ליאָניע האָט פארטײַעט דעם אָטעם: ויפל צײַט האָט ער שוין ניט געהערט אָט דאָס
לאָשן, אזעלכע פּראַסטע ריידוּ

ווידער דער, װאָס אף דער לעזשאנקע, ער האָט זיך אופגעזעצט:

-- איר האָט געזאָגט, רעב כאצקל, מיר זײַנען נאווענאדניקעס. איז אָט האָט איר נא-
ווענאדניקעס. עמעסע'.. אײַער מאָרדכע ליוואק, אשטייגער, װאָלט אוועק מיט אזעלכעד

-- מאָרדכע! די דאָזיקע האָבן אזוי װי גאָרנישט ניט בא דער נעשאָמע. יענע, װאָס ער
האָט זיך צו זיי געבעטן, האָבן געהאט געווער. נעמט מיך, כעוורע, צו זיך-.

-- נוז

-- נו, איז ווייסט איר דאָך. זי האָבן געזאָגט: װוּ װעלן מיר זיך מיט דיר אהינטאָן, מע
װעט דיך באלד דערקענען.

-- און די גלאָז בראָנפן, מיט װועלכער מע איז אים מעכאבעד געװען, האָט ער אויסי
געטרונקען?

-- אויסגעטרונקען. מאָרדכע קאָן. אוֹן ער האָט אויך געטרונקען אפצעלאָכעס דעם קאָנ-
װאָי. דעם קאָנװאַי, די רומענער, האָבן יענע ניט געטשעפּעט, נאָר קיין בראָנפן ניט געגעבן.
אז מע איז אריבערגעטראָטן די שװעל צום לעסניטשי, מע איז דאָך, װי אלעמאָל, געקומען
נאָך האָלץ, און דערזען די כעוורע באם טיש, דרײַ צי פיר,. מיט קאראבינען, אוועקגעשטעלטע
צװישן די קני, מיט גראנאטעס, איז איינער פון קאָנװאָי, ער איז אויך ארײַן אין שטוב,
געבליבן ניט טויט, ניט לעבעדיק. װײַטער איז אלץ פּאָרגעקומען, װאָס מע דערציילט וועגן
ליוואקן.. װער ווייסט ביכלאל, װער יענע זײַנען געװוען, אויב מע קערעװועט זיך אָפּ פון א
מאָרדכע ליוואקז

העניע:

-- ער זאָל זי כאָטש צונעמען קאיאָר, סיווירין, די דאַזיקע. מע איז דאָך אויסגעשטעלטו

54

יענער, אף דער לעזשאנקע, האָט שטיל א לאך געטאָן, ער האָט שוין עטלעכע מאָל אזוי
געלאכט, נאָר איצט איז דאָס אויסגעקומען סקעפּטיש, ביטער, כאָטש סײַ דאָס, סײַ יענץ האָט,
קענטיק, ניט געמיינט אומיטלבאר דעם ענטפער:

-- ער װעט זי צונעמען. ער װײיסט ניט, װאָס דאָ קאָן זײַן ס'דאָך שוין געווען..

-- געווען, אוי, געװען! אז ער האָט מיך גענומען שמײַסן מיט דער נאהײַקע, דער דײַטש,
װאָס איז אהער ארײַנגעקומען, די רעציכע ברענט אין אים, און העניע ווארפט זיך ארום אים'
װי א קװאָטשקע ארום א צעיושעטן הונט, זי שטעלט אונטער די הענט, די אייגענע פלייצע
אונטער דעם רימען מיט בלײַ אפן שפיץ, הָאָב איך גענומען שרײַען: גאָטעניו, פארװאָס קומט
דאָס מיר, פארװאָס זע איך דאָסו" און איצט טראכט איך אויך, שוין ויפל איך ליג אין
ווייען -- פארװאָס קומט דאָס אונדז

אף דער לעזשאנקע, אלץ מיט א ביסעלע סארקאזם, נאָר א מער בוילעטן, װי פריער,
און מיט מער ביטערקײַט, באטריבטקײַט:

-- אונדז---דאָס מיינט איר זיך און העניען, כאצקל, צי אונדז אלעמעןז

-- כ'מיין אלץ, הער נײַשטעטיק, אלץ ארום און ארום.

-- אלץ... -- ידער א קורצער לאך פון איינעם, װאָס האָט נאַך דעם איקער ניט געזאָגט,
און קלערט, צי זאָל ער אים זאָגן, מע דארף אים קענען פארשטיין, דעם איקער, אזוי װוי ער'
און פונדעסטוועגן, נאָך א קליינער פּאוזע, אפילע מיט א גוטמוטיקן שמוך אין קאָל:-- אײַך
זײַנען עפשער געקומען די מאלקעס, כאצקל, כאָטש גאָט האַט אויך צוגעשיקט די פויערים,
װאָס האָבן אײַך פארשטעלט פונעם דײַטש. איין קלײיניקײַט --א ייד שניצט דעם איקאָנאָסטאס
פאר א קלויסטער, די .קייסעריטיר", דעם אמװאַן, װוּ דער גאלעך װעט האלטן דראַשעס
און פּרעפּלען מיט דער קאדילע, און אים אליין, דעם געקרייצטן, דארף ער נאָך אויסשניצן-=
קומט, דערװײַל אַף דער-וועלט, מאלקעס, אוֹן אף יענער-וועלט װעט מען שוין זען.. נאָר איר
זאָגט -- אונדז, אלעמען, --איז האָבן מיר דאָך קלוימערשט, אזוי איז אָפּגערעדט בא דער
וועלט, געהאט א שײַכעס צו דעם, װאָס פּאָנטי פילאט---איר האָט געהערט פון אזאז--- האָט
אָפּגעטאָך..

-- כ'האָב ניט געהערט.

-- א רוימעה, ער האָט אים געקרייצט, דעם, װאָס איר דארפט אויסשניצן.

-- הא!-- איצט האָט שוין אין כאצקלס קאָל זיך דערהערט אזוי װי א שמייכל--אן
אנטוישטער, -- און איך טראכט -- וועמען מײינט אירז אָבער איר קלעפּט אים דאָך פאר מיר,
יענעם. איך װעל בלויז שניצן לױט דער מאַדעל. אײַער כעט אין עפשער גרעסער! כאָטש, -=
שוין ערגסט, מיט א בראָך אין דער שטים, -- מע זאָגט-- קאָרכאכאָ; סאיז טאקע קאָרכאכאָ,
באצווונגען..

אֹף דער לעזשאנקע:

-- איך װײיס ניט --יאָ, צי נין --א פאוזע װען מע טראכט, װען מע איז פול מיט
עמעסע ספייקעס, וועלכע, אוב מע פארשטייט זי אליין, איז מען ניט זיכער, אז יענער, צו
וועמען מע רעדט, װועט זיי פארשטיין, -- אזוי איז ארויסגעבראכט געװאָרן דער .איך ווייס
ניט"ו נאָר ענדלעך, מיט א היפשן גראד פארטײַעטקט:-- װאָס זאָל א מענטש טאָן,. אויב
מע האָט פאר אים און פאר אנדערע אָפּגעפאסקנט עפּעס. באשטימט עפעס מיט טויזנטער
יאָרן צוריק, אוֹן ער קאָן דערמיט ניט מאסקים זײַן, ס'איז כוץ לעדערעך האטעווע און כוץ
לעדערעך האָױלאָסוּ נו, האָב איך. דער טשערנאָויצער אילוי, װאָס האָט באקומען סמיכעס
אף ראבאַנעס, --און בא װעמען! --בא דרי געוינים, אין פּוילן, מיילע, איך װעל זי אײַך
ניט אָנרופן, -- איך האָב אי געהאט אָט דעם שטשערב, די פעגימע, און ניט געטאָרט, ניט
געװאָלט טראכטן וועגן דעם, װאָס זיצט אין מיר, אי געטראכט, װער ייסט פארװאָס מער =
טאקע, װײַל מע האָט ניט געטאָרט, צי װײַל כ'האָב ניט געקאָנט... און אזוינס שפארט ארויס
פרזער אָדער שפּעטער. ס'האַט פון מיר ארויסגעשפארט. ס'איז מיר פאָרט װײניק געװען
שניצן כאנעקע-דריידלעך, -- װאָס -- דריידלעךז אנטיקלעך!--ס'איז מיר װײניק געווען מאכן
גיפסענע מאָדעלן פאר כאנעקעלעמפלעך, מענוירעס, אפילע אויסצאצקען אן אָמעד, א מיזרעך-
וואנט, אויסקלעפן אָרנאמענטן, איבערגעשאָטענע מיט פייגלען און כײַעס, דערבײי זאָלן זי
אויך ניט גאָר ענלעך זײַן אף עמעסע פייגלען און כײַעס, נאָר אויסקומען מער מײַסעדיקע, ==
אז איך בין אוועק אף וועלטלעכע דראָכים, איך האָב פאַרט נאָכגעגעבן דעם שעד, געשאפן,
וי זאָגט מען עס, געטער צי אָפּגעטער, א מאך געטאָן מיט דער האנט אפן לוי טאאסאָ לעכאָ
פּעסעל"י, כ'האָב געלעבט, איז דער שעד מיר נאַכגעגאנגען פוסטריט, און אונטערגערוקט מיר,

* זאָלסט זיך ניט שאפן קיין אָפּגאָט.

58

שוין אין ווין, װוּ כ'האָב שטודירט, דעם פינצטערסטן שאָלנעך זײַנעם.. זײַנעם: דעם מאלעכ-
האמאָוועסעס שאָללעך--

כאצקל האָט צי געוואָלט ארײַנדרינגען אין דעם, װאָס דאָ איז געזאָגט געװאָרן, צי פּראָסט
װײַזן. אז ער הערט, דערפאר האָט ער זיך אָנגעכאפּט קימאט פארן לעצט

-- אין ווין? איר זײַט אויסגעווען א װעלט.

-- א וועלט, ניט קיין וועלט. א װעלטעלע. און אַנגעטראָפן אין דער טראנסניסטריע,
קיין זשמערינקע, אין געהענעם.--

מע האָט לאנג געשוויגן אין דער סטאָראָזשקע, און ליאָניע האָט שוין געמיינט -- מע
שלאָפט, צי מע האָט באשטימט שלאָפּן. ער האָט זיך געפּרוװוט פאנאנדערקלײַבן אין דעם,
װאָס ער האָט געהערט. װער פּאָנטי פילאט איז געוען, האָט ער געװוּסט, װאָס פאר א שעד
סיהאָט געפאנגען יענעם מאַזעסן (דערװײַל איז פאר די אויגן געשטאנען בלויז א קורצע,
שווארצע באָרד, מיסטאמע א געגרײַזלטע, לאנגע פיס אין צעריסענע שקארפעטקעס, א געלע
לאטע אפן מאנטל), װאָס ער מיינט, יענער, איז אויך קלאָר געווען ---געזאַלט ווערן א ראָװ,
געװאָרן א סקולפטאָר, צי ניט געװאַרן ניט דאָס און ניט יענץ. נאָר עפּעס האַט ער ניט
דערזאָגט, עפשער װײַל כאצקל ווייסט דאָס שויף? ליאָניע האָט קימאט נאָכגעגעבן דעם שלאָף,
װאָס האָט אים א מאָרע געטאָן, נאָר דאַ האָט זיך װידער דערהערט מאָזעס נײַשטעטיקס קאָל:

-- איר בייזערט זיך ניט, העניע, װאָס איך וועק אײַרז

-- אײַ, הערט שוין אוף!--און כאָטש דאָס האָט אויך געקאַנט הייסן: שװײַגט בעסער",
האָט יענער, װאָס אף דער לעזשאנקע, צי אופגענומען דאָס אנדערש, צי באשטימט ניט רע-
כענען זיך דערמיט -- ער איז געװוינט, מע זאָל אים הערן מיט כשיוועס, און ער קאָן אויך
ריידן צו זיך אליין, עס רעדט פון אים ארויס-

-- איך טראכט. ס'איז דאָ די ערד, אין וועלכער איך װעל ליגן---אויב ניט אין רעקרוטי,
עפשער ניט, איז אין זשמערינקע. װױּ נאָך: שוין דאַ דער װאָרעם אין דער ערד, װאָס װעט
מיך עסן. אָבער קיין מאצייווע, קיין דענקמאָל איז פאר מיר ניטאָ, ס'הייסט, דער מאטעריאל
אפילע איז ניטאָ. און ער, מאָטל באָריישאָ, דער פּלאָעשטער ייִד, מע האָט אונדז דעפּאָרטירט
אהער צוזאמען, װעט האַבן א דענקמאָל -- איך קלעפּ אים שוין. איר, כאצקל קערזשנער, װעט
אים אויסשניצן פון דעמב. און זײַן װעט ער אפן ציילעם דאָ; אין קלויסטער, מע װעט קוקו
אף אים מיט גאָטספאָרכטיקײט, מיט פארוויינטע אויגן.. איך האָב אים גוט געזען מע האָט
מיך, ווען כ'בין געשיקט געװאָרן אהער, ארױיסגעלאָזט דורכן צענטראלן טױער פוֹן דער
געטאָ, און געקרייצט האָבן אים די דײַטשן -- צו די דײַטשן האָט ער זיך געפאקט -- דאָרט
טאקע, אפן פּלויט, אף די גאָרבוליעס; באשלאָגענע מיט שטעכדראָט. די קינסטלער פון דער
גאָרער ועלט, ווען זי מאָלן צי זי קלעפּן אויס דעם געקרייצטן יעשוע, יעזוסן, באמיען זי
זיך איבערגעבן דעם לעצטן הויך זײַנעם, די לעצטע ערדישע אנגסטן פאר דעם, װי עס קומט
די הימלשע פרייד, די הימלשע ליכטיקײַט. און איך האָב מאָטל באַרײשאָן געזען, ווען צו דער
לעצטער מינוט איז נאָך זייער װײַט געווען -- שרײַען האָט ער שוין ניט געקאָנט, נאָר געקוקט
אף מיר פון דער זײַט מיט האלבפארמאכטע אויגן, און יועשדיק, מיט שמערץ, נאָר אָן פאד
כעד--- הערט, אָן פּאכֿעד!---אזוי װי א מאך געטאָן צו מיר מיטן קאָפּ, פון וועלכן דאָס ביסל
האָר, ער איז קימאט א ליסער, איז מיט א דינער פאסמע אראָפּגעפאלן אפן שטערן. ס'האָט
גערעגנט, און די בגאָדים אף אים זײַנען צוגעזאָטן צום לײַב --געוויינלעכע הױיזן, א געד
וויינלעך העמדל און א געוויינלעכער פידזשאק, אזוי װי ער האַט זיך ארויסגעכאפּט פון געטאָ
אף דער דײַטשישער זײַט, צו קריגן דאָס ברויטל, מיט וועלכן ער װאָלט ניט קאָנען אָנהאַדעװען
די גאנצע איידע, װײַל די גאנצע איידע איז דאָך די געטאָ, נאָר די פינף קינדער זײַנע און
דאָס װײַב װאָלטן א טאָג, צוויי עטװאָס זאטער געװוען.. אזא קלעפ איך אים, כאצקל, און
איר זאָלט אים שניצן אויך אזאמינעם, און דאָס פּאָנעם װועַט זײַן -- מאָטל באָרײשאָ: א באָרד,
א לענגערע איידער עס איז אָנגענומען, און ער איז ניט אזוי יונג, א יאָר פופציק, נאָר ביי
כלאל ---אן איידל פּאָנעם, און שווערע לייד, װי בא יעשוען:

דאָס שװײַגן דאָרט, אין דער סטאָראָזשקע, האָט געדארפט אויסזען אזוי: כאצקל איז
אוואדע געווען פארלוירן, װער װײיסט, װי עס װעט דורכגיין דאָס אלץ, עפעס װעלן דאַך
מענטשן קוקן, װאָס עס װוערט געקלעפּט, געשניצט: העניע-- זי איז פּאָשעט מינאסטאם גע-
לעגן מיט א פארזאָטן הארץ און געקוקט אפן באלקן פון דער נידעריקער סטעליע! מאָזעס--
בא אים האָבן געדארפט זײַן הייסע, באגײַסטערטע אויגן, אוואדע איז ער געזעסן, אײַנגעי
קלאמערט די פינגער אין דער באָרד און געקוקט אין דער נאכט, דורך די פינצטערע ווענטיי
נאָר אָט האָט װידער זיך דערהערט נײַשטעטיקס צוגעשטילט-קלינגעוודיק קאָל:

-- לאָמיר באקלערן אזויגס. בא די פאשיסטן קאָן מען ניט אופהערן זײַן א ייד אין

56

ערגסטן זין פון װאָרט --װער דו זאָלסט ניט זײַן, פארניכטן דארף מען דיך. בא די יידן
קאָן מען ניט אופהערן זײַן א ייד אין בעסטן זין פון װאָרט---אפילע א מעשומעד בלײַבט
א ייַד, ער װעט אופשטיין טכיעס-האמייסים אין מאַשלעכס צײַטן. יעשוע איז אויך געבליבן
א ייִד. באלד, באלד. נאָך אזא געדאנק: פון צוועלף טאלמידים יעשועס איז איינער געווען ניט
קיין גוטער מענטש, איז פארװאָס זשע דארף מען אורטיילן ועגן אונדז לוט דעם איינעם,
ניט לױט די עלף גוֹטע, און ניט לױט יעשוען אל נאָר די פאשיסטן גייט די עמונע
ביכלאל ניט אָן, זי האָבן גענומען דאָס, װאָס די עמונע האָט געשאפן, -- די סינע, און ארי-
בערגעטראָגן די סינע אף עפּעס אנדערס --אפן שטאם.. יאָ, איז אָט װיל איך זאָגן װועגן
גיירים. געווען בא אונדז גיירים אויך, אין אייניקע צײַטןן---מער, אין אייניקע -- װײניקער.
און עס װערט אפילע געשריבן װעגן גיירים פארשיידן. אין איין סייפער: .קאָשים גיירים
לעיוסראָעל קעסאפּאכאס" -- די גיירים זײַנען שװער פאר ייסראָעל, װי קרעץ. דאָ װערט
געמיינט: זיי ברענגען מיט זיך פרעמדע מידעס, געװוױינהײטן. און רעב הילעל, און די טאי
נאָזם, רעב אקיווע, רעב שימען בען יויכאָי, זי האָבן געהאלטן פון גיירים. װײַטער: .דער
גער איז ליבער בא גאָט, איידער א ייד". איז אָט האָב איך געמיינט: א גער. ער קומט צו
מיר דאָרט, אין ווין, כ'האָב אײַך שׁוֹין איינמאָל געזאָגט---װער, און בעט, אז איך, א ראָװ
אָן אן איידע, און עס באקומט זיך---א וועלטלעכער מענטש, װאָס האָט פון ראבאָנעס זיך
אָפּגעקערט, זאָל אים לערנען די ייַדישע מידעס, ביידע לעשוינעס אונדזערע, ער זאָל קאָנען
פארטיפן זיך אין דעם, װאָס איז אונדזער גרױסקײַט און לייד. האָב איך אים געלערנט. קיין
מאסמיד איז ער ניט געווען, דאָס האָב איך גאָר אינגיכן פארשטאנען, נאָר אזוי זיך, װי זאָל
איך אײַך זאָגן --אזא, װאָס אז ער בײַסט זיך אײַן אין עפּעס, איז כאָטט א ברעקל, נאָר
אַפּבײַסן װעט ער. מיילע. געצאַלטס? סכארלימעד! כ'האָב דעמלט, קאָן עס הייסן, געליטן
דאכקעס, שטודירט עקסטערנע, נאָר ניט ארויסגעקוקט אף זײַנע דרש מארק פֿאר דער לעקי
ציע, אָפּטלעך האָט ער זיך געמאכט ניט ויסנדיק, האָב איך צוגעשוויגן. אזוי איז עס געגאנ-
גען. קיין גער, זע איך, װעט ער ניט זײַן, און ניט דאָס איז מיר אָנגעגאנגען, נאָר-- זאָל זײַן
א פרײַנט אונדזערער... ערשט, מע װײַזט מיר אָן אף אים, נאָך דעם, װי ער איז שוין עפשער
א האלב יאָר געווען אן ארײַנגײער צו מיר, פארשטעלט זיך אלס א קליינער אָנגעשׂטעלטער
אין א פירמע, מע װײַזט מיר אָן אף אים, אז ער האָט אזוי אַנגעשלאָגן א יינגעלע, א ייַדישס
דאפקע, װאָס האָט זיך געפּאקט בא אים אין סאָד, אף א בוים, אז דאָס קינד איז אוועק פון דער
וועלט. קיין ריד דערפון האָב איך מיט אים ניט געמאכט, כ'האָב נאָר גוט דערװוּסט זיך אלץ
פון דער זײַט--עמעס, און אָפּגעזאָגט זיך לערנען מיט אים, איך לייג זיך אין שפּיטאָל. און
ער האָט מיך שוֹין ניט געדארפט אויך מיסטאמע. פאר אים, פאר אים איז איבערגענוג געווען
דאָס ביסעלע, װאָס ער האָט א שמעק געטאָן, קעדיי נעמען בלישטשען צװישן די זײַניקע..
שפּעטער האַט ער אין װוין, װוּהין ס'זײַנען ארײַן די פאשיסטן, אָנגעפירט מיט דער ביוראָ,
װאָס האַט ארויסגעגעבן די ייִדן אויסלענדישע ויזעס--אַדעםינאקעט איז מען געלאָפן פון
די צאָרעס. און איצט, איך װיים דאָס--ער איז דער, װאָס שיקט אומעטום די מערדער..
איז טראכט איך, עס מוטשעט מיך און מוטשעט: פארװאָס האָט ער אָנגעטראָפן צו מירו.

כאצקל, נאָך א פאָרזיכטיקן הוסט:

-- װאָלט ער אָנגעטראָפן צו א צווייטן. אז ער האַט געזוכט, װאָלט ער געפונען,

-- און איך טראכט, אײַ טראכט איך װעגן דעם--געדארפט אוועק מיט די בראולאָ-
װוער, פארבײַטן כאָטשבי איינעם פון די הונדערט מיט אכציק קדוישים. גערשמאן װאָלט מיך
ארײַנגעשטעלט אינעם צעטל, אים איז אלציינס. װאָלט געלעבט און געמוטשעט זיך אף דער
וועלט נאָך א מענטש, געהאָפט, ארויסגעקוקט אף דער געוֹלע. און איך..

אין דער סטאַראַזשקע, װוּ עס איז שטיל געװאָרן, איז װי הענגען געבליבן אָט דער ,,און
איך". ליאָניע האָט זיך אײַנגעהערט א מינוט, צוויי, דרײַ. ער האָט צוגעמאכט די אויגן
געצווונגען זיך צומאכן זיי, פאָרזיכטיק געפּרווט זיך אויסקערעווען אף א זײַט, ניט אופוועקן
איגאָרן, װאָס האָט אין שלאָף אים אוועקגעלייגט די האנט אף דער ברוסט, און פלוצעם האָט
זיך דערהערט ווידער נײַשטעטיקס קאָל:

-- א גוטער נאָמען בא אײַך--יעכעזקל. אגעוו, האָבן די נעווים געשטראָפּט, אָבער
געטרייסט אויך, און קיינמאָל האָבן זי ניט געזאָגט, אז דאָס פאָלק װעט אונטערגיין. יע-
כעזקל האָט, צוישן אלץ, װאָס עס איז דערגאנגען צוֹ אונדז, געזאָגט אזוינס: ס'װועט קומען
א צײַט, ווען הערצער װעלן זײַן פון בלוט און פלייש, און ניט פון שטיין.. לאָמיר האפ

-- העניע שלאַפּט, -- האָט זיך דערהערט פון אפן-אויוון.

(סאָף קומט)

ארן װערגעליס

פונעם ליבע.ציקל

דער געצעלט

שײַנט ארײַן אין מיר דער דרויסן, מיט א דאך --ביז מארס דערהויבן,
שײַנט ארויס פון מיר מײַן ועלט. מיט א דיל -- געמאכט פון ערד.
מיט אזא מין בײַט כ'בין אויסן
אופצושטעלן א געצעלט דער געצעלט װעט דיר געהערן.

זאָלסט אים האלטן טאָמיד ריין.
מיט נעשאָמעדיקע שויבן, ס'וועט דער בײַט פארגעסן װערן,
װאָס פון פרייד זײַנען פארטרערט, דער געצעלט װעט שטיין און שטיין.

גאנצפרי, באטאָג, פארנאכט

דער טאָג שפּרײט זיך אויס אף דײַן מענטשלעכן לײַב.
גאנצפרי -- נאָך א בסולע, באטאָג -- שוין א װײַב,
פארנאכט... ביז פארנאכט איז נאָך װײַט, דאנקען גאָט.

און דאַך -- צו דעם סאָפּטאָג געװענדט איז דײַן טראַט.
(ווען קומען אהין וועסט, מיט וועלקונג באצירט, --
פארמאך ניט די לאָדן, פארהאק ניט די טיר.

װײַל כ'ווייס אף געוויס: ס'וועט מיר סטײַען אזארט
אף לויפן צו דיר אויך פארנאכט, אויך באנאכט.

כ'ווייס ניט, און איך ווייס

אופגעראמט דעם הימל האָסטו קוקט אף דיר. דעם פיש איז שרעקלעך,
פּונקט אזוי וי אף דער װאָר. װײַל ניט קלאָר עס איז צולעצט:

(פון דער וועלט די באלעבאָסטע װעסט א װאָרף געבן אים ברעקלעך,
ביסטו שוין מיליארדן יאָר)- צי װעסט אױסשפּרײטן א געץ..
איידער שלאָפן גיין זיך לייגן, אין דֶעם שלאָף, צי בעגילופן --
האָסט דעם הימל אויסגעווישט. מער װי שטענדיק בין איך דרייסט.

די לעװאָנע, װי אן אייגל כ'ווייס ניט, ויאזוי דיך רופן,

פון אן אומזעבארן פיש, וויאזוי דיך זוכן -- כ'ווייס.

מע דארף בויען ערשט דאָס וועלטל

אוב אין מײַן נעשאָמע װעסטו, וי מע זאָגט, צעברעכן וועלטן,

זאָלסטו וויסן זײַך:

אזעלעכס קאָן מען טאָן מיט מיר גאָר זעלטן.
זאָלסט ניט מיינען, כאסכאָלילע, אז דאָס האָט געקאָסט מיך װאָלװל,
שווער א ליבע בוֹיען. שווערער װי דעם טורעם, װאָס אין באָװול.

און פארגעס ניט פארגעדענקען, אז דו בויסט דײַן ליבעיטורעם
דאָרט, װוּ סיליגן בערג מיט ברוכווארג, אָנגעוואלגערט פון א שטורעם.

װײַל דער נעכטן, די אנטוישונג קריכן דאָרט פון יעדן שפּעלטל, --
פאר דעם הײַנט און פאר דעם גלויבן דארף מען בויען ערשט דאָס וועלטל.

פון געוויין ביזן שמייכל

דאָס װעט פריער צי שפּעטער
אויך צום סייכל דערגיין.

פרעגט ניט אויס מיך, איך בעט אײַך,
װאָס ס'באטײט איר געוויין.

דאָס איז מערער פון ליבע,
און פון דעם ס'איז אויך מער,

װאָס, אין ביכער באשריבן,
רופט ארויס אײַער טרער.

יאָ, דערגיין ס'וועט צום סייכל,
און איר װעט דָאן פארשטיין;
פון געוויין ביזן שמייכל
דער מעהאלעך איז קליין.

באם צאָלן כויוועס

גאנצפרי איך קום, דעם קאָפּ פארדול דיר
(איך ווייס: עס קומט פאר דעם א שטראָף),
אז ביז פארנאכט זאָלסט זײַן געדולדיק--
צעצאָלן כ'וועל זיך ביזן סאָף.

אין גאנג פון טאָג, באם צאָלן כויוועס,
איך גיב דיר אויך אן אדעראָף ==

דעם קומענדיקן כויוו לעטויוועס.
צעצאָלן כ'וועל זיך ביזן סאָף.

אפילע ווען דער טאָג זיך ענדיקט

און ס'ווארט אף מיר שוין בלויז דער שלאָף, --
איך פיל זיך דעמלט אויך, װי שטענדיק.
באם סאמע אָנהײיב, ניט באם סאָף.

בא ביידן איין געפיל

פרעג מיך ניט קיין שײַלעס, גלייב מיר אפן װאָרט.
אלעמאָל איך ברענג דיך צו דעם זעלבן אָרט.

ס'טרעפט, אז מיט די שטראָמען, ס'יטרעפט---אנטקעגן װוינט,
איין מאָל מיט א קלאָרקײַט, און א צווייט מאָל--- בלינד.

װאָס אין אָנהײב ויל איך, ווייס איך ניט אליין.
פרעג מיך ניט קיין שײַלעס. פרעג ניט, װאָס איך מיין,

טראכט ניט צו קיַן טשוּוועס, כ'גלייב דיר אפן װאָרט.
ווען איך קום צום ציל אָן, טרעף איך דיך שוין דאָרט.

59

דײַן אומרויק געשריי

צו דעם פייגעלע געגליכן, איז פאר עמעצן א רעמעז
װאָס דעם װעטער ברענגט, דו ביסט. אף א רעגן אף א שניי
זאָגסט אָן אומגליקן און גליקן, :

ווען דו טומלסט ניט, -- פארדריסט.

נאָר פאר מיר אן אויסברוך איז דאָס,
פּונקט אזא װי דער װוּלקאן,

עפשער טאקע איז אן עמעס, וי דאָס װאָרט, מיט וועלכן קריסטוס
אז דײַן אומרויק געשריי איז צו זיך אליין דערגאן.
עפשער

עפשער איז נאָך ניט די צײַט,

צי די צײַט פארבײַ איז עפשער,
נאָר איך זוך די פרוכט פארשטיט,
און עס װוילט זיך מיר א העמשעך:

עפשער האלטסטו ניט פון דעם,
צי דו ווייסט נאָך ניט, װאָס איז עס.
קוילן האָבן ניט דעם שעם,

װאָס עס האָבן שוין די הילזעס.

עפשער ווייסטו פון פאָרויס,
אז איך װעל בא דיר עס פּוילן.
הילזעס האָבן ניט דעם שטויס,
װאָס עס האָבן נאָך די קוילן.

ביידע ברעגן און דער בריק

קיינער האָט אזוינס נאָך ניט באשריב.
ס'איז ביז אונדז צעפירט געװען דער בריק.
קומט ארויס באגעגענען מײַן ליבע,

קומט ארויס א קוק טאָן אף מײַן גליק.

אויב איר האָט געזען שוין אויך אזעלעכס,
איז עס א באװײַז, אז איר געדענקט

די באװוּסטע צײַט שלוימע האמעלעכס,
וועלכע גאָט אליין האָט אונדז געשענקט.

נאָר אויב איר געדענקט ניט אזא ליבע,

אויב ס'איז ניט באװוּסט אײַך אזא גליק, --
הייסט עס, קיינער האָט נאָך ניט באשריבן
ניט די ביידע ברעגן, ניט דעם בריק.

מיר נעמען שוין אוא מין פאל...

מײַן שאָכן איז ארויסגעפאָרן מיט א יאָר צוריק פון רוסלאנד,
מיר נעמען שוין אזא מין פאל:

ער האָט, כאָלילע, רוסלאנד ניט געווינטשט קיין שלעכטס,
קיין סוינע ניט געווען,

דעם סיידער איבערמאכן ניט געװאָלט.

עס האָט געטראָפן, מ'איז באגאנגען בענעגייע אים אן אוולע,
ניט קיין גרויסע אוולע איז מען בענעגייע אים באגאנגען --
אף דער ארבעט, מעגלעך, צי אין גאס,

האָט ער א זאָג געטאָן זײַן פּלױנעסטע בעזע האלאָשן;
,װוייסטו װאָסז לאָמיר אװעקפאָרן קיין ייִסראָעל,

װײַל װאָס מיר זײַנען -- זײַנען מיר, אָבער ייִדן זײַנען מיר..*

א טאָג פארן אָפּפאָרן איז ער אוועק אף דעם הײליקן אָרט,

פאריכט די צאם ארום דעם זיידנס קייווער,

ארומגעקערט די פּלאטשיקע מאצייווע בא דער שוויגער

און לעם דער מאמעס קייווער געבליבן זיצן לאנג---

צוויי ריטשקעלעך פון ביידע זײַטן נאָז האָבן דאָס פּאָנעם אים געקיצלט.
דערנאָך, ווען אין קאָנטײנערן מע האָט געפּאקעוועט דאָס האָב-און-גוטס,
איז ער געווען אין קאעס, װאָס דאָס װײַב ויל מיטנעמען אזויפיל שמאָכטעס,
און אף איר אָנגעשריגן: ,װאָס ס'טו טאָן מיט אָט די שמויסן,

אז באם בארג סינלי איז א היץ, װי אין די סאנדונאָווסקע באניעס?"

די ביכלעך האָט ער אויך ארויסגעװאָרפן פון די פּעק:

,סערגיי יעסענין פעלט דיר נאַך אין ערעץײייסראָעל!

פאראן דאָרט, לאָמיר האָפן, אייגענע יעסענינס..*

געמאכט אן אויסנאם פאר טורגעניעווס בוך. נו, מיילע...

ווען ס'איז די ריי געקומען צו די אָרדענס און מעדאלן,

האָט אֹים געדאכט: עס טוט א קיצל װוידער לעם דער נאָז

א טרער, נאָר ער איז בײַגעקומען אויך די שוואכקײַט.

האקלאל, אינגאנצן זיך' באפרײַט פון דעם, װאָס איז א לאסט

אן איבעריקע אין קאָנטײנער און -- באזונדערס-- אין זיקאָרן,

איז ער אוועק צום אעראָװאָקזאל אָן אינצידענטן

(דאָס קעצל מורקע האָט ער, עמעס, ניט געװוּסט װוּהין אהינטאָן,
א צארבאלעכאום, נעבעך. בלשבט דאָ איבער אָן א היים..).

ס'איז דורך א כוידעש, צוויי און דרײַ. א יאָר איז דורכגעגאנגען.

מײַן שאָכן האָט געלעבט -- וי ס'איז געווען זײַן ווילן -- ניט אין רוסלאנה.

מיר נעמען שוין אזא מין פאל:

מע האָט ניט אָפּגעהאלטן צופיל צײַט אים אין אולפּאן,

קיין כויוועס ניט פארשריבן אים פאר אלץ, װאָס לאָזט זיך קאָסטן.

װי אנדערע, ער איז קיין גאסזיקערער ניט געװאָרן,

ניט אָנגעטראָפן אף א באלעבאָס, װאָס זעט אין יעדן אימיגראנט , פון דאָרטן"
שיר ניט יענעם ליװויאָסן, װאָס װעט איבערקערן זײַן געשעפט.

ער האָט דאָס לעבן אײַנגעאָרדנט (דערוושל גיט אײַנגעפּונדעװעט, פארשטייט זיך)
לוט נײַע קלאָלים:

אין שיפל בלײַבט בלויז איינער. שנעל דעם אנדערן דערטרינק, און בלײַב אליין..

41

אזוי װאָלט ער זיך אויסגעלעבט די יאָרן אף דעם נײַעם אָרט.

נאָר עפּעס האָט געטאָטשעט אים -- װאָס, אייגנטלעך, האָט ער נאָך ניט געװוּסט.

געשפּירט האָט ער א לײדיקײַט אזא, װאָס גאָרגישט קאָן זי ניט פארפילן,

א שװערקײַט, וועלכע גאָרנישט קאָן ניט מאכן גרינג.

באטאָג האָט אים געצויגן צומאכן די אויגן -- שלאָפן,

באנאכט האָט ער קיין אויג ניט צוגעמאכט.

די וועלט, װאָס ער געלעבט אין איר האָט פרזער

און ניט געטראכט פון דעם, װײַל זעלבסטפארשטענדלעך איז זי אים געווען --
זי האָט אצינדער אופגעלעבט אין אים -- א פּײַנלעכע דערמאָנונג --

און פון זײַן אײַנגעקאָרטשעטער נעשאָמע אלץ ארויסגעשטויסן, אלץו

קאָן זײַן, די מאָרעשכױרע האָט זיך אָנגעהױבן פון דעם מידבער-ווינט,

װאָס אָנגעגליטע זעמדעלעך טראָגט אָן -- א ריב-אײַזן פאר מענטשנס לײַב.
אנומלטן, אין ערשטן אָסיען נאָכן אָפּפּאָרן פון רוסלאנד,

האָט ער געארבעט אפן װוינט, און מיטאמאָל דערפילט:

דאָס הארץ גייט אויס נאָך א ראסייער אַסיען

מיט ווינטלעך, ענלעכע אף נאסע בעזעמלעך;

װאָס שמײַסן כיעסדיק: סשוט װיי, נאָר סארא פארגעניגן!

דאָרט, װוּ ער האָט געארבעט, איז געוואקסן א פארפלאנצטער וואלד,

די ביימער זײַנען דאָרט אזוי װי מאצע טרוקן,

און ס'האָט זיך דעם געבוירענעם צוישן די צאָפּנדיקע וועלדער פאָרגעשטעלט
א גאנצע וועלט מיט סאָסנעס און בערעזעס --

די קאָרע אױיסגעװייקט פון רעגנס און פון ראָסעס,

דאָס זשוכלע גראָז, דער בלעטערפאל -- אזוי געדיכט,

אז פערד-און-װאָגן ווערן דאָרט פאריזנעט,

אין פעלד עס קאָן די פעטע ערד אראָפּציַען די שטיוול בא די גייער...

פארנאכט-צו, נאָך דער ארבעט, פּרוּווט ער צושפּארן דעם קאָפּ,
נאָר רו איז אים פארשפּראָכן. דאָס, װאָס אינעם דימיען
ער זעט, װאָלט פּריַער ניט ארויסגערופן ניט קיין כידעש, ניט קיין פּײַן,
אָבער אצינד מיט קאלטן שווייס באגיסט ער זיך. ער זעט:
פארוקט די ארבל פונעם ציצן קאָפּטל,
זײַן מאמע הייבט אָן קנעטן שנעל און מונטער
(מיט ווארעמע צעריבענע קארטאָפל
דָאָס קלעפּיק טייג פאראָשטשינעט אין מולטער).
פּונקט װי זי װאָלט א שעד אין טייג פארטריבן
און ער גענומען װאָלט דאָרט כאָרכלען, זויגן
און מיט א פּאָר געזונטע, גראָבע ליפּן
א דינינק, לעבלעך קוויטשיקל פארצויגן.
די מאמע קנעט און קנעט... זי האָט כאראָטע,
דעם שעד זיך אײַנמאָסטען אין טייג זי לאָזט שוין ניט,
ארויסטרײבן זי וויל אים פון דער ראָשטשינע,
פארטרײַבן פון דער שטוב, ארײַנטרײַבן אין בלאָטע.-.

די זעונג טוט זיך אָפּ פון אים צוזאמען מיטן שלאָף:

וי גוט װאָלט איצט געווען זיך דורכריידן מיט מענטשן. נאָר -- מיט וועמען?
אין רוסלאנד װאָלט ער זיך אראָפּגערעדט פון הארצן אין פּראָפּקאָם,
ארײַנגעגאן צו דעם פארטיינעם סעקרעטאר אפילע

(דאָס גאנצע לעבן וועט ער שוֹין זיך מויכל זײַן ניט קאָנען,

פאר דעם, װאָס ניט געטאָן ער האָט עס איידער לאָזן זיך אין וועג--).

יאָנ -- טוט ער זיך א כאפּ. -- די גאנצע צאָרע איז, װײַזט אויס, טאקע אין דעם,
װאָס צוגעוווינט ער איז געווען אין רוסלאנד לעבן צװישן מענטשן,

י4

בא אנדערע אן אָנשפּאר זוכן און אליין פאר יענעם זײַן אן אָנשפּאר.
א ווערטעלע צו זאָגן: אונטער דיר, בען-אָדאָם, שטייט
ניט מער, ניט װײַניקער -- א גאנצענע מעלוכע!

און ס'האָט געטראָפן -- נאָך איין כאָלעם האָט זיך אים געכאָלעמט:

ער לעבט, װי פריער, אין דער היים, אין רוסלאנד,

און -- קלאל א נארישקשט --- צו זיך אין שטוב ער ויל ארײַנגיין,

נאָר ס'איז די טיר פארשלאָסן, און דעם שליסל קאָן ער ניט געפינען.

דאן גייט ארויס סטעפּאן פּעטראָװיטש פון זײַן דירע,

סטעפּאן פּעטראָװיטש, טשטאָ זא טשודאָ!

סטעפּאן פּעטראָװיטש קאָן ניט זיצן אינדערווארעם, ווען ס'שטייט א צווייטער אפן וויגט.
ער העלפט אים אופשליסן די טיר.

דערנאָכדעם טראָגט ארויס די זעג, און ביידע זעגן אָן א ביסל האָלץ.

און ס'גייט אוועק צוריק אין שטוב צו זיך סטעפּאן פּעטראָװיטש.

שא, עפשער אָנשרײַבן א בריוול צו סטעפאן פּעטראָװיטשן,

זיך אָנפרעגן בא אים, לעמאָשל, וועגן אזא קלײניקײַט, --

מיזאָל נאָר ניט לאכן, =-

זיך אַנפרעגן, וווּהין ס'האָט זיך אהינגעטאָן דאָס קעצל מורקע,
ששיקאווע וויסן, װוּ אזא צארבאלעכאים האָט געפונען זיך א מאָקעם,
ווען ס'איז דעם באלעבאָס ארײַנגעפאלן א מאנקאָליע אין קאָפּז

גאַר נעמען און ארױיספאָרן פון רוסלאנד קיין ייַסראָעל..

אין איינוועגס שרײַט ער אָן מיט קאעס אף זײַן פּלױנעסטע,

פארװאָס מיט אָפּגעשפּאָרטן האָב-און-גוטס זי האנדלט אף דער באראכאָלקע:

.די שמויסן כאָטש לאַז איבער. מיינסט, װעסט אײביק זשארען זיך באם קויסלן.*
טורגעניעווס ביכל אָפּגעזוכט, און דאָרט, וי ס'װאָלט א טײַט-פינגער פון אויבן
אָנגעװיזן, -- שטויסט ער אָן זיך גלײַך אף יענעם אָרט, װוּ סישטייט געשריבן,

אז

אָן יעדערן פון אונדז װעט רוסלאנד לעבן,

מיר אָן רוסלאנד -- ניט.

אזוי עס ענדיקט זיך די פײַנלעכע געשיכטע

פון שאָכן מײַנעם, װאָס, --

מיר נעמען שוין אזא מין פאל:

ער האָט, כאַלילע, רוסלאנד ניט געווינטשט קיין שלעכטס,
קיין סוינע ניט געווען,

דעם סיידער איבערמאכן ניט געװאָלט.

עס האָט געטראָפן, מ'איז באגאנגען בענעגייע אים אן אוולע,
גיט קיין גרויסע אוולע איז מען בענעגייע אים באגאנגען ---
אֹף דער ארבעט, מעגלעך, צי אין גאס,

האָט ער א זאָג געטאָן זײַן פלוינעסטע בעזע האלאָשן;
,ווייסטו װאָס: לאָמיר אװועקפאָרן קיין יוסראָעל,

װײַל װאָס מיר זײַנען -- זײַנען מיר, אָבער ייִדן זײַנען מיר"?.

8 5904
ובוןן לעש והז

קאפיטאן אלעקסאנרער מוק -
נאציאָגאלער העלר פון טשעכאָסלאָואקיע

אָפֿלעקסאנדער מאָיסײעװיטש מוק ארבעט
אף איינעם פון די מאָסקװער זאװאָדן שוין העד
כער 20 יאָר. זײַנע פליכטן זײַנען גאנץ פּאר
שעטע: ער באגלייט פון איין צעך אין אן אנד
דערן דעם טראנספּאָרט מיט גרייטע דעטאלן
עפּעס אנדערס איז ער שוין איצט ניט בעקויעך
צו טאָן. אָבער ער קלאָגט זיך ניט אף זײַן
גוירל: אבי ניט אָפּגעזונדערט פון דער וועלט,
אבי זיך' געפינען צווישן מענטשן.

די מילכאָמע האָט איבערגעלאָזט אף זײַן לײַב
פיל שפּורן פון קוילן און סנאריאד-שפּליטערס.
דאָס לאָשן איז בא אים אויך ניט קיין קלאָרס:
א קלײניקײַט: צװיי לאנגע יאָר אָפּליגן אין
שפּיטאָל קימאט אָן באװוּסטזײַף

אף א פּײַערלעכן אָװנט, געווידמעט דעם יאָר-
טאָג פון דער סאָוועטישער ארמיי, וועלכער איז
פאָרגעקומען אפן זאװאָד, װוּ עס ארבעט אלעקר
סאנדער מוק, האָט דער, געוועזענער שעף פונעם
פּאָליט-אָפּטײל פון דער באװוּסטער פּאנפילאָד
ער דיוויזיע, דער גווארדיע-פּאַלקאָװוניק לאווד
רינענקאָ, געזאָזט:

-- אָט זיצט צווישן אונדז אן ארבעטער, װאָס
איז מיט זײַן טאנק באם באפרײַען אוקראונע
דער ערשטער ארײַן אין פיאטיכאטקע. ס'איז
זייער אָנגענעם זיך באגעגענען מיט אזעלכע
מענטשן, וועלכע האָבן העלדיש געקעמפט פארן
גליק פון אונדז אלעמען.

און ער האָט אָנגעװיזן אף אלעקסאנדער
מאָיסײעװיטש מוקן.

אלעקסאנדער מוק איז אין איין עלטער מיט
דער רעװאָליוציע. ער איז געבוירן געװאָרן אף
דער אוקראינע, אינעם שטעטל באר, וויניצער
געגנט. זײַן פאָטער האָט געארבעט אין דעם
אָרטיקן צוקער-זאװאָד און געהאט א היפּש געד
זינדל -- צוועלף טעכטער און צוויי זין. די מוד
טער, טויבע-גיטל, איז קיינמאָל ניט געזעסן מיט

644

פארלייגטע הענט, פון פארטאָג ביז שפּעט אין
דער נאכט פלעגט זי האָרעװען, קעדיי אָנהאָדער
ווען דאָס קליינווארג,--קאָכן, באקן, וואשן,
מעלקן די קו---די צווייטע פּארנאָסע-געבערן.
אויך די קינדער האָבן פון די יונגע יאָרן אַן
געװוּסט פון האָרעוואניע, געהאָלפן איינער דעם
אנדערן און דער מאמען.

מיט איין װאָרט: א געזונטע האָרעפּאשנע
מישפּאַכע.

אלעקסאנדער איז אין עלטער פון זיבעצן יאָר
פרײַװיליק אוועק אין דער רויטער ארמיי. גאָר
אינגיכן איז אים אויסגעקומען אָנטײלצונעמען
אין די שלאכטן בא דער כאסאן-אָזערע קעגן די
יאפּאַנישע כאיאָלעס אלס שיסער פון א טאנק.
דערנאָך איז ער מיט זײַן טאנק געװען אפן
סאָוועטיש-פינלענדישן פראָנט. ווען די מילכאָמע
האָט זיך געענדיקט, האָט מען אים געשיקט קיין
אוליאנאָווסק אין א טאנקען-שול.

גלײַך נאָכן ענדיקן די דאָזיקע שול איז דער
לייטענאנט אלעקסאנדער מוק אוועק אף דער
פאָדער-ליניע פון דער גרויסער פאָטערלענדי-
שער מילכאָמע. פארביטערטע שלאכטן הינטער
ראָסטאָוו און סטאלינגראד. דאָ איז ער צום
ערשטן מאָל שװער פארװוּנדעט געװאָרן און
איז אָפּגעלעגן זעקס כאדאָשים אין שפּיטאָל.

גיין, ער איז ניט פארבליבן אין הינטערלאנד.
זיך קוים אויסגעהיילט, זעצט ער זיך ארײַן אין
טאנק. נאַָכאמאָל סטאלינגראד, קורסקער בויגן,
און אָט אין ער שוין הינטער קִיִעווֹ. װידער
פארביטערטע שלאכטן. באטאָג און באנאכט. אף
דער ערד און אין דער לופט. אונטער א האָגל
פון פּײַער נעמט ער אָנטײל אין פאָרסירן דעם
דניעפּער. אין א מאָמענט, ווען עס וערט פלו-
צעם איבערגעריסן די פארבינדונג, ווארפט זיך
אלעקסאנדער מוק אין קאלטן וואסער, זוכט אָפּ
דעם קאבעל, שווימט אריבער דעם טײַך און

4--134

שטעלט וידער אוף די פארבינדונג. פאר אָט
דעם העלדישן טאט איז ער באלוינט געװאָרן
מיט א שלאכט-אָרדען ,רויטער שטערן:

אלעקסאנדער מאָיסײעװויטש דערציילט:

-- נאָך דער באפרײַוּנג פון קזעוו האָבן מיר
באקומען א באפעל אריבערגיין אפן װײַסרוסישן
פראָנט. אונדזערע טאנקען האָבן געשלאָגן דעם
סוינע און אים געטריבן אלץ װײַטער אף מײַ-
רעוו. מיר האָבן באפרײט מאָגיליאָוו, האָמעל,
וויטעבסק, מינסק. אלץ אף אונדזער װעג אין
געלעגן אין רוַנען. פאר מײַנע אויגן זײַנען די
גאנצע צײַט געשטאנען מײַנע אומגעקומענע
עלטערן, די צוועלף שוועסטער, פיל קרויווים.
העכער 38 קדוֹישים אין איין מישפּאָכע. מײַן
הארץ האָט געווייטעקט. דער האס צום סוינע
איז געװאָרן שטארקער און שטארקער.

ער איז דערגאנגען ביז בערלין און פון דאָרט
פארקערעוועט אף פּראָג, דער הױפּטשטאָט פון
טשעכאָסלאָוואקיע:

-- אונדזערע טאנקען, -- דערציילט װײַטער
אלעקסאנדער מוק, -- זײַנען דעם 10 מײַ שוין
געווען הינטער פּראָג. פּלוצעם האָט זיך פון ער-
געץ באוויזן א טשעך, אן אנטלאָפֿענער פונעם
פאשיסטישן לאגער, און, דערפרייענדיק זיך מיט
אונדז, א געשריי געטאָן צו מיר: ,קום, איך
װעל דיר װײַזן דעם קירצסטן וועג אף פּראָג"
איך האָב אים אוועקגעזעצט אפן טאנק, און מיר
האָבן זיך ארויסגעריסן פאָרוױס פון אלע איבע-
ריקע טאנקען, פארניכטנדיק אונטערװעגס
צעשפּליטערטע גרופעס פונעם פײַנט, זייערע
הארמאטן אוֹן אנדער געווער. הינטער פּראָג,
צוישן די בערג, האָט א באָמבירגרופּע אָנגע-
הויבן צו שלײַדערן באָמבעס אפן װועג, װוּ איך
בין געווען מיט מײַן טאנק. איין באָמבע אין
געפאלן זייער נאָענט לעבן מיר. דער שיסער
פיליפּאָוו איז דערהארגעט געװאָרן, דער מעכא-
ניק מיכאנל שקלאָצקי און איךי זײַנען שער
פארווונדעט געװאָרן..

צוויי יאָר האָט ער נאָך דעם ניט געקאָנט
ריידן, אין מעשעך פוֹן א יאָר גאָרנישט ניט
געהערט. מע האָט אים אויסגעהיילט און ער
האָט זיך אומגעקערט אהיים.

די טשעכאָסלאָוואקישע רעגירונג האָט בא-
לױנט אלעקסאנדער מוקן מיט דעם אָרדען
,גאָלדענער שטערן". אלע יאָר, אלס העלד פון
טשעכאָסלאַוואקיע, קומט ער אהין צונאסט, און
יעדעס מאָל אָרדנט מען אים אײַן א ברייטן קא-
באָלעסיפּאָנעם. זײַן טאנק נומער 23, וועלכער
האָט זיך דער ערשטער ארײַנגעריסן אין דער

אלעקסאנדער מוק

הױפּטשטאָט פוֹן טשעכאָסלאָואקיע, שטייט
איצט, וי א דענקמאָל פון העלדישקײיט און אינד
טערנאצואָנאלער סאָלידארישקײַט, אין צענטער
פון דער שטאָט אפן װראָצלאװו-פּלאץ.

דאָ ניט לאנג איז אין 36-טן צעך פונעם זא-
װאָד ארויסגעהאנגען געװאָרן א וואנטצײַטונג
מיט אלעקסאנדער מוקס פּאַטאָגראפיע. אונטער
דער פּאָטאָגראפיע איז געווען אן אונטערשריפט:
,דער קאפּיטאן אין דעמיסיע אלעקסאנדער מוק.
פאר ארויסגעוויזענער העלדישקײַט באם בא-
פרײַען די שטאָט פּראָג איז אים צוגעייגנט דער
טיטל ,נאציאָנאלער העלד פון טשעכאָסלאָווא-
קיע". אונדזער סאָוועטיש היימלאנד האָט דעם
כאווער מוק באלוינט פאר שלאכט-פארדינסטן
מיט פיל אָרדענס און מעדאלן. דער כאווער מוק
איז אן ערן"בירגער פון דער שטאָט פּראָג".

און א מיטיילונג: ,פון טשעכאָסלאָוואקיע איז
אָנגעקומען פארן כאווער מוק א מאטאָנע ---אן
אװטאָמאָביל. די זאװאָדיאדמיניסטראציע האָט
פאר זײַן מישפּאָכע אויסגעטיילט א נײַע דירע
מיט אלע באקװעמלעכקײַטן, און די טשעכאָס-
לאָוואקישע רעגירונג האָט אים גלײַך צוגעשיקט
מעבל אֹף אוֹיסשטאטן זײַן נײַע װויגונג".

כאסקל זײַעג
מאָסקװע

5

דער מאָסקװער הימל און די מאָסקװער ערד

אָאָנומלטן האָב איך באגעגנט א מענטשן,
וועמעס פּאָנעם איז מיר געווען באקאנט, נאָר
איך האָב זיך ניט געקאָנט דערמאָנען, װוער ער
איז. איך האָב זיך באגריסט מיט אים און גע-
פרעגט, װי מע רופט אים. ער האָט זיך פאָר-
געשטעלט:

-- גאַלדבערג, יעפים אראָנאָװיטש.

-- א פּליער פון דעמידאָווס פּאָלק+

-- יאָ. איך געדענק אײַך אויך, --האָטס ער
געענטפערט. ---איר האָט געשריבן וועגן די דעד
מידאָווצעס, -- און אָנגערופן מײַן פאמיליע.

אין די מילכאָמעײיאָרן בין איך געווען דער
שטעלפארטרעטער פונעם רעדאקטאָר פון דער
צײַטונג .פאר העלדנמוט" פונעם 6-טן אוולא-
קאָרפּוס. ס'איז מיר אויסגעקומען צו שרײַבן
וועגן דעם יונגן פליער -- דעמלט נאָך א סער-
זשאנט און שפּעטער א ייַנגערער לייטענאנט--
יעפים גאָלדבערג, וועלכער האָט זיך ניט איין
מאָל אויסגעצייכנט אין די שלאכטן.

צו זיבעצן יאָר איז ער געװאָרן אן אעראָ-
קלובאָוועץ, און אינגיכן א קורסאנט פון דער
באַריסאָגלעבסקער אוואישול אף טשקאלאָװוס
נאָמען. ס'האָט זיך בא אים אָנגעהױבן א גײַ
לעבן -- טעאָריע און פּראקטיק, טאקטיק פון
פירן א לופטישלאכט. ביז הײַנט קאָן ער ניט
פארגעסן זײַנע ערשטע לערער-אינסטרוקטאָרן
גאָלובאָוו, איוואנאָוו, לוקאשין. אים אליין, גאָלד-
בערגן, האָט מען זיך געקליבן נאָכן פארענדיקן
די שול איבערלאָזן אלס אינסטרוקטאָר, און ער
װאָלט אויך געװאָרן א לערער פאר אנדערע,
פאר פארליבטע, װי ער, אין אוויאציע. אָבער
ס'איז ניט באשערט געװוען-.

יעפים אראָנאָװיטש געדענקט גוט, װיאזױ
ס'האָט זיך אָנגעהױבן. א שפּראָץ אף טאָג האָבן
זיי, א גרופּע קורסאנטן, פריילעכע און זאָרגלאָ-
זע, זיך ארײַנגעזעצט אין אװטאָמאשינעס און
געפאָרן צום טײַך זיך באָדן. זי האָבן ניט בא-
וויזן זיך צולייגן אפן ברעג, װי ס'איז געקומען
צו פליען אן אעראָפּלאן, א מאך געטאָן איבער
זי מיט די פליגל און זיך געלאָזט אין דער ריכ-
טונג פונעם אעראָדראָס. דאָס איז געווען פאר
זי א סיגנאל-- זיך אומקערן צוריק אין דער
שול. שוין אינעם ערשטן דאָרף, װאָס איז גע-
לעגן אף זייער וועג, האָבן די קורסאנטן דערזען
א גרויסן האמוין מענטשן -- דאָס גאנצע דאָרף
איז געװען אף דער גאס. מע האָט ארומגע-
רינגלט די אװטאָמאשין, און אן אלטע פרוי האָט
מיט טרערן אין דִי אויגן זי מיטגעטיילט:

-- מילכאָמע!

66

יעפים גאָלדבערג

דאָס לעבן אין דער שול האָט זיך געענדערט.
די אעראָפּלאנען האָט מען באשטאט אין מער
זיכערע ערטער און זיי פארמאסקירט, מע האָט
געגראָבן זעמליאנקעס, זיך געלערנט שיסן מיט
שלאכט-סנאריאדן איבער מאקעטן. אייגנטלעך,
איז דאָס געװען די זעלבע לער, װי פריער,
אָבער זי האָט שוין געהאט גאָר אן אנדער פּאָד
נעם: אינגיכן װעט מען דארפן פירן עמעסע
לופט-שלאכטן.

אין אווגוסט 1941 איז דער סערזשאנט יעפים
גאָלדבערג, צוזאמען מיט זײַן כאװער װיאד
טשעסלאוו בעזײַעוו, אָנגעקומען אינעם אווזאד
פּאָלק פון פארניכטלער אונטער דער קאָמאנד-
שאפט פון נעסטאָר פיליפּאָװיטש דעמידאָוון.

סלאווע אוֹן יעפים זײַנען געװען אין איין
עלטער און האָבן דורכגעמאכט איין און דעם
זעלבן ועג אין דער אוולאציע. זיך באגעגנט
אינעם אעראָקלוב, אין איין צײַט פארענדיקט
די לער אין דער פלנער-שול. און אָט זײַנען זי
ביידע געקומען אין איין עסקאדריליע.

מע האָט זיך געדארפט אריבערזעצן פון די
שטילע לערן-מאשינעס ,או-2* אף אעראָפּלא-
נעןיפארניכטלער ,מיג"!", ועלכע זײַנען אין
יענער צײַט געװען די סאמע שנעלע. דערי
פארענע אולאטאָרס האָבן גענומען איבער זי
שעפטום. די יונגע פלנער זײַנען פון טאָג צו
טאָג געװאָרן אלץ היימישער מיט די מאשינעס.

און אָט איז די ערשטע שלאכט. אַרױסגע-
פלויגן איינמאָל אין באשטאנד פון אן אכטל צו
באשיצן אונדזער אינפאנטעריע, האָט גאַלד-
בערג פּלוצעם דערזען א בינטל זעניט-אופרײַסן.
דער יונגער פּליער האָט פארשטאנען, אז ערגעץ
ניט װײַט דארף זײַן, אפּאָנעם, א פאשיסטישער
אעראָפּלאן. ער האָט אים באלד געפונען -- ס'איז
געווען אן אױיסשפּירער , כענשעל-126", וועל-
כער האָט אָפּגעטאָן זײַן מיעסע זאך און זיך
אװעקגעלאָזט צוריק צוֹ דער פראָנטיליניע.
גאָלדבערג האָט אף זײַן פארניכטלער זיך דער-
נעענטערט צום פײַנטלעכן אעראָפּלאן און פון
א קורצער דיסטאנץ ארױיסגעלאָזט אין אים צוויי
רעאקטיווע סנאריאדן. ער האָט געטראָפן אין
ציל. אין דער זעלבער רעגע, װען דער ,מיג"
האָט זיך א וואקל געטאָן פון דער שטארקער
אופרײס-כוואליע, איז דער ,כענשעל" צעריסן
געװאָרן אף שטיקלעך.

דאָס איז געווען א גוטער אָנהײב. דעם סער-
זשאנט גאָלדבערג האָט מען באשטימט אלס
פירנדיקן פּילאָט באם קאַמאנדיר פון דער עס-
קאדריליע. אזוי האָט דער גױרל פארבונדן
יעפים גאָלדבערגן מיט יעווגעני גאָרבאטיוקן,
וועלכער איז צו יענער צײַט שוין געװען א
דערפארענער אוויאטאָר.

..יאָ, מיר האָבן געהאט וועגן װאָס זיך צו
דערמאָנען מיט יעפים גאָלדבערגן בייס דער
אומגעריכטער באגעגעניש אין פיל יאָרן ארום
נאָך דער מילכאָמע. ס'האָט זיך ארויסגעוויזן, אז
מיר װוינען ביידע אין איין קווארטאל, ביי
שכייגעס.

איך האָב אָנגעהױבן בלעטערן מײַן ארכיו,
וועלכער איז באשטאנען דעריקער פון צײַטונגען
און פאָטאָגראפיעס, אוֹן כ'האָב געפונען גיט
װײניק מאטעריאלן װעגן די דעמידאַװצעס,
װעגן דעם העלד פון דער דאָײקער פארציי-
כענונג,

אָט איז א פאָטאָדבילד אין דער צײַטונג .פאר
העלדנמוט" פונעם 8 פעוראל 1942 מיט אן
אונטערשריפט: .דער פּארטאָרג כאוו. שעווטשוק
(פון רעכטס) שמועסט מיטן יונגן פלוער, דעם
קאָמוניסט גאָלדבערגן". און אָט איז א סטענאָ
גראמע פון א שמועס פונעם מיטארבעטער פון
דער קאָמיסיע פון דער געשִׁיכטע פון דער
גרויסער פאָטערלענדישער מילכאָמע מ. ד. ראָד
זאנאָווא מיטן קאָמאנדיר פון דער עסקאדריליע,
דעם העלד פון סאָוועטנפארבאנד קאפיטאן גאָר-
באטיוק דעם 9 יול 1942:

יעווגעני גאָרבאטיוק דערציילט וועגן איינער
פון די מערקווירדיקסטע לופטשלאכטן דעם 14
נאַיאבער 1941, װען אונדזערע פארניכטלער
האָבן אינעם ראיאָן פון זװועניגאָראָד זיך אָנגע-
שטויסן אֹף א גרויסער גרופּע ,יונקערסן", וועל-

כע האָבן באגלייט זייערע .מעסערשמידטן". די
פאשיסטישע אעראָפּלאנען האָבן געפֿרוּווט דורב-
רײַסן זיך צו אונדזער הױפּטשטאָט, נאָר ס'האָט
זיך זיי ניט אײַנגעגעבן, ניט געקוקט אף דער
איבערװאָג אין צאָל. אטאקירט דעם לידער פון
דער דײַטשישער גרופּע, האָט דער לייטענאנט
סאָרקין אים געצװוּנגען מאכן די פּלײטע, פאר-
קערעווען אף צוריק. דער קאָמאנדיר פון א רינג
אנדריי גלושׂקאָ מיט זײַנע כאוויירים האָבן פאר-
ניכטעט פינף פײַנטלעכע אעראָפּלאנען און דע-
ריקער -- צעזייט די גאנצע ארמאדע, זיי ניט
געלאָזט זיך דערנעענטערן צום ציל. מיר האָבן
פארלוירן בלויז צוויי אעראָפּלאנען.

אין אָט דער ניט גלײַכער שלאכט, --ווערט
געזאָגט אין דער סטענאָגראמע,--האָט צום
ערשטן מאָל אָנטײלגענומען דער יונגער פליער
גאָלדבערג. .ער האָט מיר זײער גוט גע-
האָלפן, -- דערציילט גאָרבאטיוק, -- די גאנצע
צײַט האָט ער פארטיידיקט מײַן מאשין פון
הינטן, און, אזויארום, אָנגרײפנדיק דעם סוינע,
האָב איך ניט געדארפט מוירע האָבן, אז עמע-
צער זאָל אף מיר אָנפאלן פון יענער זײַט..*

גאָלדבערגס א צווייטער שׂלאכט-כאווער, אי-
וואן כאַלאָדאָוו (שפּעטער איז ער באערט גע-
װאָרן מיטן טיטל העלד פון סאָוועטנפארבאנד),
האַט דערציילט אין אונדזער צײַטונג וועגן אזא
עפּיזאָד.

איינמאָל---ס'איז געווען אין שפעטן הארבסט
1 -- האָט גאָלדבערגס אעראָפּלאן, נאָכן פאר-
ניכטן די זעניט-פּונקטן פונעם סוינע, באקומען
זײער ערנסטע צעשעדיקונגען. דער יונגער
פליער איז מיט גרויסע צאָרעס פּאמעלעך גע-
פלויגן צו זײַן אעראָדראַס. איבערכאפּן אים אין
וועג איז פאר די פאשיסטישע שפּאַרבערס גע-
ווען זײער לײַכט. און דאָ האָט ער באמערקט
לעבן זיך א רויטשטערנדיקן פארניכטלער. דאָס
האָט דער פליער כאָלאָדאָוו געײַלט צו הילף
זײַן כאוער, און ער האָט אים ניט פארלאָזט,
ביז יענער האָט ניט אראָפּגענידערט אף דער
באזע.

אזוי האַט אין יענע טעג זיך אנטפלעקט די
גרויסע פרײַנטשאפט פון פאָרשטייער פון פאר-
שיידענע פעלקער, פארבונדענע אין איין מיש-
פּאָכע מיט א געמיינזאמען ציל,

די צײַטונג .פּראוודא" פארן 5 מארט 1942
פארעפנטלעכט אן אוקאז פונעם פּרעזידוום פון
אויבער-סאָועט פוֹן פססר וועגן באלוינען מיט
אַרדענס און מעדאלן די שלאכטלײַט און קאָ-
מאנדירן פון דער מאָסקװער קעגנלופט-שוץ.
צווישן די באלוינטע מיטן אָרדען פון דער רוי-
טער פאָן געפינען מיר דעם סערזשאנט גאָלד-
בערג יעפים אראָנאָװיטש. דאָס איז געװען א
סאכאקל פון זײַנע שלאכט-אופטוען פארן
ערשטן האלביאָר, זינט ער איז געקומען אפן

67

פראָנט. אין זעקס טעג ארום נאָכן פארעפנט-
לעכן דעם אוקאז איז גאָלדבערג אלט געװאָרן
1 יאָר.

די צײַטונג ,פאר העלדנמוט" פונעם 5 דע-
קאבער 1942 איז געווידמעט דעם טאָג פון דער

יענער האָט ניט אראָפּגענידערט אף דער סאָד
וועטישער טעריטאָריע.

ווער איז געווען דער פל;ער, וועלכן ער האָט
באשיצט אונטערן האָגל פײַער, האָט גאָלדבערג
דעמלט ניט געװוּסט: א נאפקעמינע, אבי אן

פון רעכטס אף לינקס: יעפים גאָלדבערג, נעסטאָר דעמידאָוו און וויאטשעסלאוו בעזיאיעוו

סאָוועטישער קאָנסטיטוציע. מיר לײענען דאָ
יעפים גאָלדבערגס נאָטיץ (ער איז שוין א יינ
גערער לייטענאנט) ,דער שטאָלץ פון א שלאכט-
מאן", אין ועלכער ער דערציילט, װי האנט-
באיהאנט מיט זײַנע כאוויירים-- רוסן, אוקי
ראונער, װײַסרוסן, גרוזינער -- האָט ער, פאר-
טיידיקנדיק זײַן היימלאנד, דורכגעמאכט צו
יענער צײַט 106 שלאכט-ארויספלוען, 36 מאָל
אטאקירט דעם סוינעס אינפאנטעריע, אראָפּגע-
שלאָגן צוויי פאשיסטישע אעראָפּלאנען.
יעפים אראָנאָװיטש דערמאָנט זיך נאָך איין
מערקװוירדיקן שלאכט-עפּיזאָד. באגלייטנדיק א
גרופּע אונדזערע אעראָפּלאנען, האָט ער זיך
ארויסגעוויזן אלס דער סאמע נאָענטער צו אונדי
זערן א באָמבארדיר-אעראָפּלאן, וועלכן די פא-
שיסטישע זעניטלער האָבן אונטערגעצונדן. דער
איינציקער פונעם עקיפאזש, װאָס איז געבליבן
לעבן, איז הענגען געבליבן אונטערן קופּאָל פון
א פּאראשוט. ניט געקוקט אפן אומופהערלעכן
פײַער פון די פײַנטלעכע זעניטקעס, האָט אונד-
זער פארניכטלער זיך די גאנצע צײַט געדרייט
ארום דעם פּאראשוטיסט, באשיצנדיק אים, ביז

68

אונדזעריקער. אין צוויי יאָר ארום, זײַענדיק אין
אן אָפּרױיהױז הינטער מאָסקװע, האָט ער זיך
באגעגנט מיט א פל;ער. א מײַסע אף א מײַסע,
און עס װײַזט זיך ארויס, אז דאָס איז יענער
פּאראשוטיסט, װאָס איז, װי מע זאָגט, געהאנגען
אף א האָר. װי עס פירט זיך, איז מען שוין ניט
אָפּגעגאנגען איינער פונעם אנדערן, געװאָרן די
בעסטע גוטעפרײַנט..,

נאָך דער מילכאָמע האָט גאָלדבערג געדינט
אין זײַן אוויאיטייל נאָך אן אָנדערהאלבן צענד-
ליק יאָר. די דאָזיקע יאָרן זײַנען געווען ניט
װײניקער אינהאלטסרײַכע, װי די פראָנט-צײַט.
גאָלדבערג האָט דורכגעמאכט דעם וועג פון א
פּאָשעטן פּליער ביז א קאָמאנדיר פון א רינג
און פון אן עסקאדריליע. זײַענדיק שוין א פּאָד-
פּאָלקאָװוניק, האָט ער אויסגעפילט די שטורמא-
נישע ארבעט פון א גאנצן אוויא-טייל.

יעפים גאָלדבערג איז א פליער פון ערשטן
קלאס. דעם דאָזיקן הויכן טיטל האָט מען אים
צוגעייגנט נאָך אין אָנהײב פון די פופציקער
יאָרן. זײַן א פליער פון ערשטן קלאס -- הייסט
קענען פליען סײַ באטאָג, סײַ באנאכט, אין בא-

ליביקע מעטעאָראָלאָגישע באדינגונגען. ניט איין
נײַעם אעראָפּלאן האָט ער באהערשט, אָנהײיבנ-
דיק פון די ערשטע ,מיגן" און ענדיקנדיק מיט
די רעאקטיווע. ניט אומזיסט איז ער פאר אָט
דער מי שוין נאָך דער מילכאָמע באלוינט גע-
װאָרן מיטן אָרדען פון דער רויטער שלאכט-
פאָן -- א באלוינונג, װאָס עס פארדינט ניט
יעדער מיליטערישער פּלוער.

די ארמייידינסט האָט דער אָפיצער יעפים
אראָנאָװיטש גאָלדבערג פארענדיקט אין דעם
פּאָלק, װוּ ער האָט געדינט בא צוויי צענדליק
יאָר. לעצטנס איז דער קאָמאנדיר פונעם אוווא-
טייל געווען גאָלדבערגס יוגנט-פרײַנט פּאָלקאָװ-
ניק ויאטשעסלאוו בעזײַעװו (דער זעלבער
.סלאווע"..). יעווגעני ‏ מיכײַלאָװיטש גאָרבא-
טיוק, בא וועמען יעפים אראָנאָװיטש איז געווען
דער לידער אין דער עסקאדריליע, איז איצט
אין ראנג פון א גענעראליפּאָלקאָװניק פון
אוונאציע, שטעלפארטרעטער פונעם אויבער-
הױפּט-קאָמאנדיר פון די מיליטערישע לופט-
קרעפטן. די פרײַנטשאפט, וועלכע האָט זיך בא
די דרײ שלאכטלײַט אָנגעהױבן נאָך אין די
גרויזאמע מילכאָמעײיאָרן, דויערט אויך איצט.

יעפים גאָלדבערג פארנעמט זיך איצט מיט צי-
װילער ארבעט. ער איז דער שעף פונעם
טראנספאַרט-אָפּטײל אינעם טרעסט ,גלאוו-
מאָססטרוי". אין די מילכאַמעײיאָרן האָט ער
פארטיידיקט דעם מאָסקװער הימל פון פאשי-
סטישע אעראָפּלאנען. אצינד איז זײַן ארבעט
אויך פארבונדן מיט דער הױפּטשטאָט, אָבער
שוין אף דער ערד.

די צײַט איז ניט בעקויעך אויסצומעקן פונעם
זיקאָרן די יאָרן פון רום און העלדנמוט. דער
אָפיצער אין דעמיסיע יעפים גאָלדבערג איז א
מיטגליד פונעם ראט פון וועטעראנען פון זײַן
פּאָלק, ער טרעט אָפּט ארויס מיט שלאכטי
דערמאָנונגען פאר דער יוגנט. זײַנע זיכרוינעס
האָבן דאָ ניט לאנג געהערט מאָסקװער קאָמיו-
גיסטן -- שילער פון דער 544יער שול פונעם
פּערװאָמײַסקער ראיאָן פון דער הױפּטשטאָט,
װוּ ס'האָבן זיך געלערנט זײַנע זין באָריס און
אנדריי. דער בכאָר זײַנער דינט שוין איצט אין
דער ארמיי,

דער וועטעראן איז אין דער ריי, און דאָס
איז דער איקער.

יאקאָוו שווארצמאן,
זשורנאליסט, מאַסקװע

ער איז געװען צװישן די ערשטע

איז יענעם טאָג איז געװאָרן דרײַ יאָר,
זינט ס'האָט זיך אָנגעהױבן די' מילכאָמע. און
װי א גרויזאמע דערמאָנונג פאר דעם סוינע,
האָט אונדזער מיליטער פּונקט פיר אזייגער
אינדערפרי אָפּגעשיקט א פײַערישקוואל פון
מינענווארפער צוֹ די פטנטלעכע שוץ-ליניעס
אינעם ראיאָן פון סיראָטינאָ, וויטעבסקער געגנט.

אין מעשעך פון פינף און פופציק מינוט האָט
די ערד זיך געטרייסלט פון אופרליסן. די פּאָ-
זיציעס פון די היטלעריסטן זײַנען אײַנגעהילט
געווען אין א געדיכטן פלאם. ס'האָט געדוכט,
אז פון דער שיסערײַ און פון די אופרײַסן װעלן
פלאצן די אױערן. דערנאָך איז געװאָרן שא-
שטיל, וי אלץ ארום װאָלט אָפּגעשטאָרבן. און
גלײַך האָט זיך דערהערט איבער די קייטן פון
אונדזערע טיילן א קאָמאנדע:

-- אופשטיין, אין אָנגריף!

אונטערן װידעראמאָל אופגעלעבטן פײַער
האָבן זיך אופגעהויבן אונדזערע גווארדייער.

קיינער האָט ניט געטראכט ועגן טױט, ניט
געזוכט קיין באהעלטעניש. יעדערער האָט פאר-
שטאנען: מע דארף אײַנברעכן דעם סױנעס
שוֹיליניע און װאָס גיכער דערגרייכן זײַנע
פּאָזיציעס:

די נאָענטע טראנשייען האָט מען צעשמע-
טערט אין געציילטע מינוטן. צוערשט געלאָזט
אין גאנג גראנאטעס, דערנאָך--די שפּיזן..
פארנומען די טראנשיי -- און נאָכאמאָל:

-- פארן היימלאנד! פאָרויס!

אונטער א האָגל פײיער האָבן אונדזערע סאָל-
דאטן זיך ארײַנגעריסן אין דער צווייטער ריי
פונעם סוינעס שוץיליניעס. אין די טראנשייען
האָט זיך אָנגעהױבן א האנטיגעפעכט: מיט
פּריקלאדן,. קינזשאלן, פּאָטעט מיט די פויסטן..

דערנאָך -- די דריטע טראנשייען-ליניע. אונ-
דזערע סאָלדאטן זײַנען אהער ארײַן אזוי אומ-
געריכט, אז די היטלעריסטן זײַנען געװאָרן צע-
מישט. זיי האָבן זיך געװאָרפן אין אלע זײַטן,

זוֹכנדיק א רעטונג. אָבער אומזיסט די טירכע--
ס'האָט זיי שוין גאָרנישט ניט געהאָלפן--

אין אָװנט האָבן זיך אונדזערע גווארדייער
ארײַנגעריסן קיין סיראָטינאָ. צוישן די ערשטע
איז געווען דער אכצניאָריקער קאָמיוגיסט יא-
קאָוו פאָרזון.

אין דער זעלבער נאכט האָט א גרופּע קאָמיו-
גיסטן פרשװיליק זיך אונטערגענומען אפגיך
צונויפקלאפן פון בערווענעס א פּליט און, פאר-
מאסקירנדיק זיך מיט גרינע צװײַגן, אריבער-
שווימען אפן צװײיטן ברעג פון דער מײַרעװ-
דווינע. זי האָבן גוט פארשטאנען, װאָס פאר א
געפאר עס דערווארט זיי. די קאָמאנדשאפט האָט
באפוילן פארכאפן א קליינעם ,פּיאטאטשאָק"
און אים אײַנהאלטן. דערנאָך װעט קומען הילף,
און ס'וועט זײַן א פּלאצדארם.

מע זאָגט, אז געוואגטע גליקט שטענדיק אָפּ.
און אזוי איז עס טאקע געווען. דעם טײַך זײַ
נען זי איבערגעשווּמען אָן קיין שום פּאסיי
רונגען און גלײַך זיך פארגראָבן אין דער ערה,
גרייטנדיק זיך באגעגענען דעם סוינע. קלאָר,
ס'וועט זײַן שווער, זייער שווער. די ערשטע איז
שטענדיק ערגער--זיי טאָרן ניט באגיין קיין
טאָעס.

פון צײַט צו צײַט האָבן ארום און ארום אופ-
געבליצט גרינע ראקעטעס. אונדזערע סאָלדאטן
האָבן נאָך טיפער זיך אײַנגעגראָבן אין דער
ערד.

גאנצפרי האָבן די דײַטשן דערפילט, אז עפּעס
קומט פאָר אונטער דער סאמע נאָז זייערער.
אומגעריכט האָבן אונדזערע גווארדייער א מע-
טער פופצן לעבן זיך דערהערט פרעמד לאָשן:
דער סוינע האָט זיך דערנעענטערט צו דעם
שמאָלן פּאסיקל ערך, וועלכן ס'האָבן פארנומען
די גווארדייער.

די הענט קלאמערן זיך נאָך פעסטער אײַן אין
די אווטאָמאטן. יאקאָוו פאָרזון איז צוגעפאלן צו
זײַן קוילנווארפער. דער לייטענאנט שעפּטשעט
צו אים:

-- שיסן דארף מען טרעפלעך. זאָלן זיי צוי
גיין נעענטער און געדיכטער א ביסל..

אין א פּאָר מינוט ארום איז דער גאנצער
רעכטער ברעג אופגעטרייסלט געװאָרן פון אן
אומופהערלעכן געהילך. עלף מאָל האָבן די
היטלעריסטן אטאקירט אונדזער גרוֹפּע, און אלע
מאָל, איבערלאָזנדיק פארװוּנדעטע און דערהאר-
געטע, האָבן זיי זיך אָפּגעקײַקלט אף צוריק.

פון באגינען ביז שפּעט אין אָװונט, ביז ס'איז
אָנגעקומען הילף, האָבן געפירט א ניט גלײַכע
שלאכט, אָפּגײענדיק מיט בלוט, די סאָוועטישע

70

יאקאָװ פאָרזון

גווארדייער, און זיי האָבן געזיגט. די פאשיסטן
האָבן אף דעם קליינינקן ,פּיאטאטשאָק" פאר-
לוירן א גרויסע צאָל סאָלדאטן און אָפיצערן.

אין אָט דער שלאכט האָט זיך אויסגעצייכנט
דער קוילנווארפלער יאקאָוו פאָרזון, ער האָט,
וי ס'ווערט געזאָגט אין דער באלוינונגס-ליסטע,
.פארניכטעט בא פערציק היטלעריסטן":

פארן העלדנטאט אף דער מײַרעװוידװינע איז
יאקאָוו צאלעוויטש פאָרזון, דער סאָלדאט פונעם
ערשטן באטאליאָן פון דעם 99יטן שיסער-פּאַלק
פון דער 67-ער גווארדיינשער דיוויזיע (זי האָט
געהערט צו דער 6-טער גווארדייישער ארמיי
פונעם 1יטן בײַבאלטישן פראָנט), לויטן אוקאז
פונעם פּרעזידלום פון אויבער-סאָװעט פון פססר
פארן 22 יול 1944, באערט געװאָרן מיטן טיטל
העלד פון סאָוועטנפארבאנד.

...איצט װוינט דער העלד אין זײַן הײמשטאָט
זשיטאָמיר. ער ארבעט אלס שעף פון א צעך
אין דער אָרטיקער ניי-פאבריק נוֹמ. 1. אים
קענען דאָ אלע. װי אין די יאָרן פון דער גרוי-
סער פאָטערלענדישער מילכאָמע, איז ער שטענ-
דיק אין דער ריי, שטענדיק צװישן די פּאָר-
געשריטענע.

לעאָניד ווערטליב,
זשורנאליסט, מאַסקװער געגנט.

;דאָס טײַערסטע באם מענטשן איז ראָס לעבן..,

אפ ראנד פון דער שטאָט שעפּעטאָווקע,
לעבן סלאוווטער שאַסײ (איצט לענין-גאס),
שטייט אן אָבעליסק פון פּאָלירטן גראניט מיט
א פינפעקיקן שטערן פון אויבן. אפן אָבעליסק
איז אויסגעקריצט: ,דאָ זײַנען געבראכט צו
קװוּרע די זין און טעכטער פון אונדזער היימ-
לאנד, העלדן פוֹן בירגערקריג, וועלכע די איג-
טערווענטן האָבן געקעפּט דעם 25 מארט 1920".
און װײַטער גײען די נעמען פון די העלדף
איוואן דעמטשוק, איוואן סערגייעוו, יעפים
בארסקי, אנע ניסענזאָן, איוואן פּאָפּלאוסקי,
מאָיסײי בערנשטיין, סערגיי קורלײַעוו... אינעם
אורטייל פונעם געריכט פון דער 13-טער װײַס-
פּוילישער אינפאנטערישער דיוויזיע איז געזאָגט
געװאָרן, אז .די טױטישטראָף דורך דערשיסן
איז אויסגעפילט געװאָרן דעם 25 מארט 1920,
זיבן אזייגער אינאָווגט.*

.די אויבן אָנגעוֹיזענע פּערזאָנען, -- ווערט
װײַטער געזאָגט אינעם אורטייל, --האָבן אָנ-
טיילגענומען אין א געהיימען קאָמוניסטישן
פארבאנד, אגיטירט קעגן דער פוילישער רעגי-
רונג, אָרגאניזירט אין די דערפער אף דער
טעריטאָריע פונעם פּױלישן מיליטער געהיימצ
אופשטענדלערישע פארבאנדן און שלאכט-
דרוזשיבעס":

פאר צוויי אָנטײלנעמער פון דער גרופּע--
פאר ייִסראָעל שטיינבערגן און ביילע בערנ-
שטיינען-- איז די טױטישטראָף פארביטן גע-
װאָרן מיט צוואנציק יאָר קאטאָרגע. אף צען
יאָר טפיסע זײַנען פארמישפּעט געװאָרן די מיג-
דעריעריקע ג. קאליק-שפּריץ, א."סטאראָסעלסקי
און נ. ראָזענבלאט,

אין שעפּעטאַװוקער ליטעראריש-מעמאָריאלן
מוזיי אף ניקאָלײַ אָסטראָווסקיס נאָמען היטן
זיך אָפּ זיכרוינעס און אנדערע מאטעריאלן וועגן
דער עקזעקוציע, װי אויך וועגן דער טעטיקײַט
פון די אונטערערדלער. פון די דאָזיקע גװוזעס-
איידעס דערוויסן מיר זיך אייניקע פּראָטיִם פון
זייער לעבן. דער קאָמוניסט אנע ניסענזאָן, א
יונגע ארבעטערן פון קיעוו, איז געשיקט גע-
װאָרן אף אונטערערדישער ארבעט אין דער
שטאָט אָסטראָג, און דאָרט האָבן זי ארעסטירט
די פּױלישע אַקופאנטן. פון אָסטראָג האָט מען
זי געבראכט קיין שעפּעטאָװוקע. דער אָרעמער
פויער איוואן דעמטשוק איז געווען א טיכטיקער
קאָמוניסט, אן אָרגאניזאטאָר פון רעװאָליצואָ-
נערער ארבעט אין סלאװוּטע, איזיאסלאוו און
אין די ארומיקע דערפער. מענטשן, וועלכע

האָבן געקענט יעפים בארסקין, דערציילן, אז
דאָס איז געװען א סטודענט אין איינער פון די
קועװוער הויכשולן, א באגאבטער באָלשעװיסטי-
שער אגיטאטאָר.

די יונגע רעװאָליציאַנערן האָבן זיך העלדיש
אופגעפירט בייס דער עקזעקוציע איבער זיי,
ווען מע האָט זי געפירט צום שיסן, האָט איוואן
דעמטשוק געזונגען דעם ,אינטערנאצלאָנאל" און
זײַנע כאוויירים האָבן אונטערגעכאפּט די ליד,
אנע ניסענזאָן האָט זיך געווענדט צו די הענקער
אף פּויליש און אונטער די אָנגעצילטע ביקסן
אױסגעשריען:

-- זאָל לעבן די ארבעטער-פויערישע מאכט!

בארסקי האָט געװאָרפן אין פּאָנעם די הענ-
קער:

-- די קאָמוניסטישע אידייען קאָן מען ניט
טיט

נאָך די ערשטע שאָסן האָט זיך דערטראָגן
צום האמוין איוואן דעמטשוקס קאָל:

-- מיר שטארבן פאר אונדזערע אידייעף

און א פּוילישער גוטבאזיצער, דער מיליטע-
רישער פּראַקוראָר, האָט באלד זיך גענומען
פארן רעװאָלווער-- ער האָט געשאָסן אין יענע,
וועלכע האָבן נאָך געגויסצט,

ייִסראַעל שטיינבערג, וועמען מע האָט פאר-
מישפּעט אף 20 יאָר טפיסע, איז בײַגעװען אף
דער עקזעקוציע, ער דערמאָנט זיך איצט, װי
יעפים בארסקי האָט אראָפּגענומען פון זיך זײַן
סטודענטישן שינעל, דאָס היטל און די שטיוול
און אים איבערגעגעבן:

-- נעם, דו גייסט אף קאַטאָרגע, דארף מען
זיך אָנטאָן, און אונדז װעט אזוי אויך ווארעם
זײַן...

אין 1968 איז קיין שעפּעטאָווקע געקומען די
לעטישע זשורנאליסטקע גונטע סטראוטמאנע,
זי האָט געשמועסט מיט דִי איידעס פון די גע-
שעענישן און דערנאָך געשריבן;

,דער טוֹיט פון דער אונטערערדלערן אנע
גיסענזאָן איז געװאָרן א לעגענדע. אנע האָט
געװוּסט עטלעכע שפראכן, און בייס מע האָט
זי געפירט איבער די גאסן, האָט זי געזונגען
אוקראינישע, רוסישע, פּוילישע רעװאָליוצואָ-
נערע לידער און אף אָט די שפּראכן געװאָרפן
אין פּאָנעם די הענקער װערטער פון האס און
צאָרן. די װײַספּאַליאקן האָבן זיך איבער איר
באזונדערס אכזאָריעסדיק איזדיעקעוועט. צו-
ערשט האָט מען געשאָסן איבער אירע פיס, נאָר
זי איז ניט אנשוויגן געװאָרן. מע האָט געשאָסן

71

אין בויך -- נאָר זי האָט פאָרגעזעצט ריידן און
זינגען. מע האָט געשאָסן אין ברוסט -- זי איז
נאָך אלץ געשטאנען. ס'האָט זיך געדוכט, קיין
קויל קאָן זי ניט נעמען. די װײַספּאָליאקן האָט
ארומגעכאפּט א פּאכעד. און בלויז ווען אין איר
לײַב האָט זיך אײַנגעביסן די צענטע קויל, איז
זי געבליבן הענגען אף די שטריק א טויטע":

אינטערעסאנט, אז אין ניקאָלײַ אָסטראָווסקיס
ראָמאן אוַאזוֹי האָט זיך פארהארטעוועט שטאָל"
דערציילט קאָרטשאגינען װעגן דער דאָזיקער
עקזעקוציע דער זעצער סאמויֵל לערנער. דער
שרײַבער אנדערשט א ביסל איבער די סצענע.
וואליע ברוזשאק און אירע כאוויירים שיסט מען
ניט -- מע הענגט זי אוף. נאָר אז זי זינגען
דערבײַ רעװאָליציאָנערע לידער, מאָלט ער
אזוי, װי ס'איז געווען אין דער װירקלעכקשט:

,שרעקלעך האָט זיך צעיאָמערט אינעם הא"
מוין איינע א פרוי, זיך געװאָרפן מיט אן אומד
זיניקן געשריי דורך דער קייט פון סאָלדאטן צו
די, וועמען מע האָט געפירט, נאָר מע האָט זי
געכאפּט און אוועקגעשלעפּט. װײַזט אויס, ואד
ליעס מוטער. ווען מע איז שוין געווען ניט װײַט
פון דער טליע, האָט פארצויגן א ליד וואליע.
איך האָב קיינמאָל ניט געהערט אזא שטים--
מיט אזא לײַדנשאפט קאָן מען זינגען בלויז
גייענדיק צום טויט. זי האָט פארצויגן די ,וואר-
שאוויאנקע"; אירע כאוויירים האָבן אונטערגע-
כאפּט די ליד. ס'האָבן זיי געשמיסן די בײַטשן
פון די רײַטער; מע האָט זי געשלאָגן מיט א
טעמפּן אומזין. נאָר זי האָבן װי ניט געפילט
די קלעפּ. מע האָט זי אומגעװאָרפן און גע-
שלעפּט צו דער טליע, װי זעק. אפדערגיך
איבערגעלייענט דעם אורטייל און גענומען אָנ
טאָן אף זי די פעטליעס. דעמלט האָבן מיר
זיך צעזונגען:

שטייט אוף, איר אלע, װער, װוי שקלאפן-

מע האָט זיך א װאָרף געטאָן צו אונדז פון
אלע זײַטן איך האָב בלויז געזען, װי א סאָל-
דאט האָט מיטן פריקלאד ארויסגעשטויסן דאָס
סלופעקל פון אונטער זײערע פיס, און אלע
דרײַ האָבן זיך אָנגעהױבן קאָרטשען אין די
פּעטליעס.-.

פאר אונדז, פאר די צען, האָט מען שוין בא
דער סאמע וואנט איבערגעלייענט דעם אורטייל,
אין וועלכן די טױט-שטראָף איז מיט גענערא-
לישער גנעדיקײַט פארביטן געװאָרן אף צוואנד

72

ציקיאָריקער קאטאָרגע. די איבעריקע זעכצן
האָט מען צעשאָסן":

ניקאָלײַ אָסטראָווסקי האָט, געוויינלעך, דאַ
געמאכט א פאראלגעמיינערונג. אָבער אז ער
האָט געהאט אין זינען גראָד אָט די עקזעקוציע
אין שעפּעטאָווקע, איז ניטאָ קיין צווייפל.

.קאָרטשאגין איז אומבאמערקט דערגאנגען
צום סאָסנע-וועלדל און האָט זיך אָפּגעשטעלט
אפן קרייצוועג. אף רעכטס--די אלטע, איי-
מעפולע טורמע, אן ארומגערינגלטע מיט א
הויכן פארשפּיצעכדיקן פּלױט, נאָך איר--די
קאָרפּוסן פונעם שפּיטאָל* -- דאָס איז א פּינקט-
לעכער אדרעס פונעם אָרט פון דער עקזעקוציע:
דער ברודער-קייווער מיטן אָבעליסק פון די
העלדן געפינט זיך ווירקלעך אפן ראנד פון דער
שטאָט, קעגן דעם ראיאַנעם שפּיטאָל.

.דאָ איז דער סאמע ראנד פונעם שטעטל.
ס'יאיז שטיל און אומעטיק. א לײַכטער וואלדי
שאָרך און א פרילינגדיקער רייעך פון דער
אופגעוואכטער ערד. דאָ זײַנען העלדיש גע-
שטאָרבן אונדזערע ברידער. זאָלן האָבן א
פַּרעכטיק לעבן יענע, װעלכע זײַנען געבוירן
געװאָרן אין דאכקעס, וועמעס געבורט אליין איז
געווען דער אָנהייב פון שקלאפעריי.

פאוועלס האנט האָט פּאמעלעך אראָפּגענומען
פונעם קאָפּ דאָס היטל, און דאָס הארץ איז פול
געװאָרן מיט אומגעהייערן אומעט..*

און דעמלט זײַנען געבוירן געװאָרן די בא-
רימטע װוערטער, וועלכע ס'ווייסן אף אויסווייי
ניק עטלעכע דוירעס לייענער:

,דאָס טײַערסטע באם מענטשן איז דאָס לעבן.
עס װוערט געגעבן אים בלויז איין מאָל, און מע
דארף עס אָפּלעבן אזוי, אז ס'זאָל ניט פּײַנלעך
װייטעקדיק זײַן פאר די אומצילבאר דורכגעד
לעכטע יאָרן, אז די כארפע זאָל דיך ניט בריען
פאר דײַן מיעסער און קליינלעכער פארגאנ-
גענהײַט און קעדיי, שטארבנדיק, זאָלסטו מעגן
זאָגן: דאָס גאנצע לעבן און אלע קויכעס זײַנען
אָפּגעגעבן געװאָרן דעם סאמע פּרעכטיקסטן אף
דער װעלט--דעם קאמף פאר באפרטען די
מענטשה:יט":

שעפּעטאַוקע פארגעסט ניט זײַנע העלדןי
מארטירער. פון דאָר צו דאָר גיט מען איבער
זייערע נעמען. אין דער שטאָט זײַנען מיטן
נאָמען אנע ניסענזאָן, יעפים בארסקי און אנ"
דערע אָנגערופן גאסן, שולן, פּלאָנער-אָטריאדן.

יאקאָוו קראָטשעק,
כמעלניצקי

דער אומפארגעסלעכער סעאנס

אז די גרויזאמע מילכאָמעײיאָרן, ווען איך

בין ארײַנגעפאלן אינעם פאשיסטישן קאָנצלא-
גער הינטער סמאָלענסק, האָבן די מערדער מיך
געצװוּנגען, איך זאָל מיט די אייגענע הענט
גראָבן פאר זיך א קייווער. איך בין דעמלט אלט
געװען 22 יאָר. א שרעק האָט מיך אָנגעכאפּט:
ניט שוין זשע װעל איך מער ניט לעבן, מער קייג-
מאָל ניט מאָלן, קיינמאָל קיין פּענדזל אין האנט
ניט האלטף דאָס איז געװען דער ערשטער
געדאנק, ווען איך האָב גענומען גראָבן מיטן
רידל די ערד. א גליקלעכער צופאל האָט מיך
ארויסגעריסן פונעם סוינעס געגל. פונעם טויט-
לאגער בין איך אנטלאָפן.

מײַנע כאוויירים און פרײַנט האָבן צו מיר
אָפּט טײַנעס: פארװאָס באשרײַב איך ניט דאָס
איבערגעלעבטע? פארװאָס מאָל איך ביכלאל
גיט אף דער טעמע פון מארטיראָלאָגיע!

מיר דוכט, אז שילדערן דאָס גאנצע בילד פון
די אכזאָריעסן פון די פאשיסטישע מערדער אין
די מילכאָמעײיאָרן איז פּאָטעט אומעגלעך. יאָ,
עס זײַנען פאראן פיל גוטע בילדער, סקולפּטורן,
מעמאַריאלן, גראפישע סעריעס און קינאָיפילמען
אף דער דאָזיקער טעמע. פאראן גלענצנדיקע
ליטערארישע װערק. אָבער פאר א מענטשן,
װאָס האָט די דאָזיקע אכזאָריעסן אליין איבער-
געלעבט, איז דאָס אלץ װײיניק. װוּ נעמט מען
אזעלכע ספּעציַעלע, פּלאסטישע עקספּרעסיווע
מיטלען אף צו מאָלן דאָסצ

איין בילד אף דער וואנט אין מײַן אטעליע
מאָנט בא מיר שוֹין לאנג, איך זאָל דערציילן
וועגן די אומפארגעסלעכע אומשַטענדן, בייס
וועלכע איך האָב עס געשאפן.

איך מוז זיך מוידע זײַן, אז דער אָריגינאל
פונעם פּאָרטרעט איז פארפאלן געװאָרן, אלפּי-
נעס האָט זיך פארהיט בלויז א פאָטאָירעפּראָ-
דוקציע. דאָס איז א פּאָרטרעט פון א זאָקן. עס
קוקן אף מיר אראָפּ א פּאָר שטעכיקע אג,
אף דער נאָז הענגען פענסנע. דער זאָקן נעמט
מיך דורך מיט זײַנע אויגן און בעט, איך זאָל
דערציילן וועגן יענעם אומפארגעסלעכן סעאנס..

פּאסירט האָט דאָס אין ,,לעמבערג--דיסט-
ריקט גאליציען" (אזוי האָבן די היטלעריסטן
גערופן די אלטע אוקראינישע שטאָט לװאָװ
אין די יאָרן פון זייער צײַטװײַליקער גוואלד-
מעמשאָלע) אין שוידערלעכן װוינטער 1943. צו
יענער צײַט האָב איך שוין דורכגעמאכט שווע-
רע טעג אין שפּיטאָל, צוויי מאָל געגראָבן פאר
זיך א קייווער, אויסגעוואלגערט זיך אין פאר-

דער באלעבאָס פונעם האָטעל. לװאָוו 1943.

שיידענע טויט-לאגערן, און אלע טויטן אפצו-
לאָכעס האָב איך זיך ארויסגעריסן פון די נעגל
פונעם מאלעכהאמאָוועס. מיר איז צום דריטן
מאָל געלונגען צוֹ אנטלױיפן. גוטעפרײַגט,
מענטשן פוֹן פארשיידענע נאצ;אָנאליטעטן, האָבן
מיך אויסבאהאלטן, אָנגעטאָן מיך אין אן אוק-
ראוניש העמדל און באזאָרגט מיט א געהעריקן
דאַקומענט אף א פרעמדן נאָמען.

נאָר די געסטאפּאָווצעס בושעווען. באנאנד
מיט דעם אופשריפט אף יעדן הויז ,פיר יודען
און הונדע אײַנטריט פּערבאָטען" (פאר יידן און
הינט איז דער ארײַנגאנג פארבאָטן) באװײַזט
זיך א נײַ שילדל: , יודענפרײ", אָדער ,יודענ-
ריין". דאָס הייסט, אויס ייִדן, דאָ טאָרן זי מער
ניט זײַף

דער דאָקומענט, מיט װעלכן פרײַנט האָנן
מיך באזאָרגט, איז שוין קימאט ניט גילטיק.
מע דארף איצט האָבן א קענקארטע, װאָס זאָל
דערװײַזן מײַן ארישע, ,עכט-ארישע" אָפּשטא-
מונג פון שיישעס-יעמיי-בעריישיס אָן. דערצו--
ספּעצועלע צײַגענישן פון דער קריסטלעכער
קירך. אלע ביזיאיצטיקע דאָקומענטן מוז מען
בײַטן אף די קענקארטעס. צו מײַן גליק בײַט
מען דערװײַל די דאָקומענטן, װאָס הייבן זיך

78

אָן מיטן בוכשטאב ,א". די בײַטעניש גייט זייער
לאנגזאם, אָבער דאָך איז פון ,א" ביז ,ג" אָדער
.ה" פאָרט ניט װײַט. װוּ נעמט מען א קענקאר-
טע, א נײַעם אאוסװײַז!: (דעם ערשטן ,אאוס-
װײַז* מיט דער פאמיליע גרוזבענקאָ האָט מיט
גרויסע שװעריקײַטן מיר געשאפן דער פּױלי-
שער דאָקטער ראטטסקי)-

עס דערנעענטערט זיך דער 20'טער אפּרעל,
דער געבורטסטאָג פונעם פיורער.

מע טרײַבט אף צוואנג-ארבעט די רעשטלעך
ייִדן פון געטאָ, די אזויגערופענע נוצלעכע אָדער
ווערטפולע יודען, ועלכע זײַנען אָפּגעמערקט
מיטן בוכשטאב ,א" (.ארבײַטער") און נומע-
רירט װי שאָף. באװאָפּנטע סאָלדאטן קאָנװאָירן
זײ, בא די זײַטן שלעפּן זיך נאָך מיט שטעקנס
אין די הענט די ייִדישע פּאַליצײַען פון דער
אָרדענונגס-דינסט. לויטן לעצטן באפעל מוזן די
,ווערטפולע יודען" העלפן באפּוצן די שטאָט
צוֹם פיורערס געבורטסטאָג. שלאָפן פלעג איך
דאן בא מײַן טרײַען כאווער, דעם קינסטלער
וואסילי פּאָראָסטעצקי. מיר זײַנען שױן פון
לאנג פּרײַנט, נאָך פון דער סטודענטישער באנק,
מיר האָבן ביידע געלערנט אין כארקאָווער
קונסט-אינסטיטוט. װען מע װאָלט זיך דער-
װוּסט, וועמען ער באהאלט איצט אויס, שיסט
מען אונדז ביידן, אזוי אז פאר מײַן רעטונג
האָט ער (װי מײַן לערער -- דער קינסטלער
סאווין און זײַן פאמיליע) אײַנגעשטעלט דאָס
לעבן.

אין איינעם א פארנאכט האָבן די געסטאפּאָװ-
צעס זיך געגרייט צו א נײַער שכיטע. איבער
די גאסן האָבן זיך געטראָגן, װי די רוכעס,
פארמאכטע לאסטמאשינעס, פול מיט עסעסאָװ-
צעס. מאָרגן וועט מען אין די דאָזיקע מאשינעס
פירן ייִדן צום טויט. מ'הערט שוין אויך איצט
אָפּטע שיסערײַען. מיט רעציכע בילן די הינט.

-- וואסיע, איך װעל בא דיר הײַנט ניט נעכ-
טיקן, -- זאָג איך צו מײַן פרײַנט. -- צוליב
װאָס שטעלן אומזיסט אין א זיכערער סאקאַנע
דײַן לעבן! *

-- רעד ניט קיין נארישקײַטן. -- ענטפערט
וואסיע. -- אזויפיל ביסטו איבערגעקומען: פון
די טויט-לאגערס אנטלאָפן, דעם טיפוס איבער-
געלעבט, פון עטלעכע אקציעס ארויס גאנץ...
דער אאוסװײַז דײַנער איז נאָך א גוטער, צו די
קענקארטעס איז נאָך װײַטלעך, און עפשער
װעלן פאר דער צײַט שוין קומען אונדזערעז

-- אין קראקאָווער געסל איז דאָ א האָטעל..
מע קאָן דאָרט איבערנעכטיקן, -- האָב איך גע-
זאָגט.

און, ניט לאנג ווארטנדיק, האָב איך געכאפּט
א רלאָן צייכןפאפּיר, עטלעכע שטעקעלעך
סאנגיןיקוילן צום מאָלן און זיך געלאָזט אין
וועג.

74

אין דרויסן איז געװען זײיער קאלט. דער
פראָסְט האָט געשניטן, װי מיט מעסערס. איך
האָב אָבער ניט פארשפּיליעט דעם מאנטל, צע-
עפנט ברייטער די ברוסט, קעדיי מע זאָל זען
מײַן אויסגענייט אוקראוניש העמדל. א טאפּ
געטאָן אין קעשענע, צי איך האָב צופעליק ניט
פארגעסן מײַן אאוסװײַז, בין איך צופוס אוועק
צום קראקאָווער געסל, 7:

דאָ אין געסל, לעבן האָטעל, האָבן זיך ארומ-
געדרייט שיקערע דײַטשישע סאַלדאטן. איך טו
א קלער, אז דאָס איז אויך ניט שלעכט. זי
װעט אפילע ניט קומען אפן געדאנק צו זוכן א
ייִדן אויסער דער געטאָ, אף דער ארישער זײַט-

-- גיט מיר א נומער!---האָב איך זיך גע-
ווענדט צום באלעבאָס פון האָטעל.

דִי אויגן פונעם זאָקן האָבן מיט זייער שטע-
כיקן בליק דורכגעטאפּט מיך אף דורך און דורך,
װי איינער זאָגט: פונוואנען, שלימאזל, האָסטו
זיך גענומען אין אזא שפּעטער שאָ, ווען קיין
לעבעדיקער נעפעש, אכוץ די דײַטשן, האָבן יט
קיין רעכט צו באווליזן זיך אין גאסד

-- אאוסװײַז! װײַזט מיר אײַער אאוסוונח--
האָט דער זאָקן געפאָדערט. --- װער זײַט איר1
אזוי שפּעט! -- האָט ער געבורטשעט.

איך האָב מיט ציטעריקע הענט אים דערי
לאנגט מײַן איינציקן דאָקומענט. ער האָט בא-
מערקט אן אָפּדרוק פון מײַן פינגער (מיט דעם
האָבן די פאשיסטן פארצייכנט קריגסגעפאנגע-
נע). ווידֶער האָט דער זאָקן מיך דורכגענומען
מיט זײַן בליק. עטלעכע מאָל באקוקט דעם דאָ-

קומענט.

-- יֵאָ, -- זאָגט ער, -- אָבער פונוואנען ווייס
איך, אז איר זײַט.. -- און מאכט דערבײַ א
לאנגע פַּאוזע.

איך האָב אין דער מינוט מוירע געהאט, אז
ער װעט מיך פרעגן: פונוואנען ווייס איך, או
איר זײַט אן אוקראונערז נאָר צו מײַן גליק,
האָט דער זאָקן געזאָגט עפּעס אנדערס:

-- פונוואנען ווייס איך, אז איר זײַט א קיני
סטלערז -- וועגן דעם האָט ער איבערגעלייענט
אין אאוסװײַז, אינעם פונקט ,בערוף" -- פאך:

-- איך װעל אלַך אױסמאָלן, אזוי װי איר
שטייט און גײט, װעט איר זיך איבערצײגן..

-- איר האָט דאָך אָבער ניט מיט װאָס צו
מאָלן. מאכט ניט קיין קאטאָװועס:

-- זעצט זיך, ביטע, און פילט אײַך פרט.
איר קענט ריידן. מיר װעט איר דערמיט ניט
שטערן. זעצט זין אָט דאָ, -- האָב איך אים
פאַרגעלייגט.

ניט ווארטנדיק אף זײַן האסקאָמע, האָב איך
זיך גענומען צו דער ארבעט. ,אן אינטערע-
סאנטער טיפּ, -- האָב איך געטראכט, -- אן
עמעסער גאָבסעקו."

דער זאָקן האָט געקוקט אף מיר מיט פאר-
דאכט, זײַן פרוי, װאָס איז געזעסן לעבן אים, --
מיט נײַגער. איך האָב ענערגיש געמאָלט, פאר-
געסנדיק דערבײַ וועגן דער גרויסער סאקאָנע,
וועלכע הענגט איבער מיה.

פלוצעם עפנט זיך די טיר, און עס קומט
ארײַן א דײַטש. לוט זײַן צערייצטן און װילדן
פּארצעף האָב איך באלד דערקענט, אז דאָס איז
א מעטורעף פון דער פעלד-פּאָליצײ. פאר אזעל-
כע האָבן געציטערט אפילע די דײַטשן גופע.
א לאנגע קייט מיט אן אײַזערנעם זשעטאָן אין
אראָפּגעהאנגען פון זײַן רױטן קארק. דערצו
איז ער נאָך געווען שיקער לאָט, און פון אים
האָט געאווערט מיט מאָרפיום. די מערדער
פלעגן דאָס טרינקען צוליב געוואגטקײַט. בא-
מערקט דעם פּאָרטרעט, װאָס איך האָב אָנגע-
מאָלט, האָט ער גענומען באָמקען, אז ער איז א
ליבהאָבער פון קונסט, דערנאָך הויך, מיט א
הייזעריק קאָל, אויסגעשריען:

-- הער קונסטמאלער! איר זײַט באגאבט,
אָבער מע מוז אײַך אלעמען אױסראָטן: די פער-
פלוכטע יודען, די אוקראינער, די פּאָליאקן.. --
א שפּאן געטאַן הין און צוריק און זיך אָפּי
געטראָגן..

א שווערער שטיין איז מיר אראָפּ פון הארצן.

אין א קליין צימערל איז געשטאנען אן אמ-
זערן בעטל. שלאָפן! שלאָפ!

איך געדענק ניט, װי לאנג בין איך געלעגן
מיט פארמאכטע אויגן. פּלוצעם האָט מיך אופ-
געריסן פון שלאָף א קלאפּ אין טיר.

.נו, אלץ! געקומען דער סאָף", -- האָט א
ברי געטאָן אין מויעך. איך האָב א קוק געגעבן
אין פענצטער -- עס איז געווען אײַנגעקלאמערט
אין אײַזערנע גראטעס. דער קלאפּ אין טיר
האָט זיך איבערגעכאזערט.

מיט גרויס שרעק האָב איך געעפנט די טיר
און דערזען פאר זיך דעם זאָקן -- דעם בא-
לעבאָס פונעם האָטעל. אין דער האנט האָט ער
געהאלטן א גלאָז טיי:

-- פאנע מאליאזשע! אזוי גייט עס ניט. איר
האָט זיך געלייגט שלאָפן אָן טיי.

איך האָב אים באדאנקט פאר דער אופמערק-
זאמקײַט, אָבער צוֹ דער טיי האָב איך זיך ניט
צוגערירט, כאָטש פון דעם איבערגעלעבטן איז
מיר טרוקן געװאָרן אין האלדז..

ח

איך שרײַב אָט די שורעס און זע דעם זאָקן
אין דער פּאָזע, װי ער שטייט מיט דער גלאָז טי
אין האנט און באקוקט מיך פון קאָפּ בין די
פיס. עפשער האָט ער זיך אין עפּעס אָנגע-
שטויסן, פארשטאנען מײַן לאגע און דערפאר
דרײַ מאָל זיך איבערגעציילעמט, צוגעװוּנטשן
א רויקע נאכט און נעלעם געװאָרן.

אינדערפרי איז צו מיר אין האָטעל געקומען
מײַן כאווער וואסיע. איך האָב אים דערציילט
וועגן דער איבערגעלעבטער נאכט. אים איז דער
פּאָרטרעט געפעלן געװאָרן, און דערצו נאָך דאָס,
װאָס געמאָלט האָב איך אין אזעלכע שוידער-
לעכע אומשטענדן.

מיר האָבן געפונען א באקאנטן פאָטאָגראף.
ער האָט שנעל געמאכט א פאָטאָירעפּראָדוקציע
פונעם פּאָרטרעט (וואסיע האָט די פאָטאָ איבער-
געלאָזט בא א באקאנטער אוקראינישער אקט-
ריסע, און איך האָב זי באקומען ערשט נאָך
דער מילכאָמע).

ווען מיר זײַנען ארויס פונעם האָטעל, האָבן
מיר זיך דערװוּסט וועגן דער נײַער עסעסישער
אקציע: אף דער ארמענישער גאס האָט מען
אינמיטן העלן טאָג דערשאָסן אלע אײַנװוינער,
וועלכע האָבן די נאכט אויסבאהאלטן ייִדן.

פיל יאָרן זײַנען אוועק פון יענער צײַט, דרט-
סיק יאָר..

דער זאָקן פונעם קראקאָווער געסל איז שוין
לאנג געשטאָרבן. מיר איז געלונגען בלויז צו
דערוויסן זיך זײַן פאמיליע -- זובריצקי. בלויז
די פאמיליע... דער זאָקן איז געווען מײַן רעטעה.

ביז איצט קאָן איך ניט רויק דורכגיין דאָס
געסל... אפן ראָג געפינט זיך די צוזאמענוווי-
נונג פון יונגע קינסטלער -- סטודענטן פונעם
לװאָווער קונסט-אינסטיטוט. זי מאָלן ליכטיקע
עטיודן פון דער פּרעכטיקער שטאָט.

איך קוק זיך צו צו זייער ארבעט און כאפּ
װידער א קוק אפן הױז נומער זיבן, װוּ מיט
דרײַ צענדליק יאָר צוריק האָב איך געמאָלט דעם
זאָקן. סארא אומפארגעסלעכער סעאנס דאָס איז
געווען.

ש. גרוזבערג,
לװאָו

מאָטל גרוביאן

באוונדער די ועלט

שולאמיס

ווען מ'איז יונג

און מ'איז קלוג,

שטייט מען מיט שולאמיס
אף דער אײַזערנער בריק
און מע הערט,

װי סע לויפט

אין טונעלן דער צוג--
און מע קושט ביז טאָג
איר קאָפּ אפן װינט.
שולאמיסעס האָר,

װי דער רויך,

װאָס פון צוג פארשווינדט.

ווען מאיז יונג

און מ'איז שיין,

פירט מען זי, שולאמיס,
צום טײַך

און מע זוכט אויס

באם ברעג

א הויכן שטיין

און מע קושט
שולאמיסעס אויגן,

װאָס זײַנען פײַכט

אוֹן אומשולדיקיריין,
אז אף אלע פארברעכנס
מע קאָן פאר זיי גיין.

לאנג די נאכט

שוין ארײַן

אין גרויסן טאָג,
אף די הענט

קעגן דער זון
שולאמיס איך טראָג.
א גרינע צװײַג

פון א בוים

טוט די באק מיר א ברי.
ס'זינגט א פויגל אין רוים
טרילי, טרילי.

דו ביסט -- אװישאָלעם,
אין קריג

פארן שאָלעם

דארפסט גיין,

פאר האדאסע און נוימי,
שולאמיס וויינט.

און די בענקשאפט,
װי א מידבער,

גרויס איז און שוער;
אָט דער ברונעם--
אָטידער,

איידעס זאָל זײַן,

אז איך שווער":

האָף, ס'וועט קומען
צוריק

אװישאָלעם פון פײַער,
בלײַבן עלנט

אין צאר

װעט די רײַכע אװיגײַעל.
און שולאמיס,

װי די זון, װעט
לויכטן פון גליק.

ווען מ'איז יונג

און מ'איז קלוג,

שטייט מען מיט שולאמיס
אף דער אײַזערנער בריק
און מע הערט,

װי סע לויפט

אין טונעלן דער צוג--
און מע קושט ביז טאָג
איר קאָפּ אפן ווינט.

פון דער שעפערישער יערושע. אין צוזאמענהאנג מיטן 65-טן געבורטסטאָג פונעם דיכטער.

אונדזער גאָרטן

אונדזער גאָרטן אין פענצטער
ציטערט...
ס'איז שוין הארבסט. דו ביסט
גערעכט:
אָן די לידער איז מיר שלעכט,

מיט די לידער איז מיר ביטער.

נאָר זיך אליין װעל איך פארשפּילן,
קיין װאָלף ניט װויען זאָל אין הארץ,
בלויע אויגן האָט דער פרילינג,

א קאָפּ א גאַלדענעם דער הארבסט.

אין וואלד

דאכט זיך, א וואלד און ניט מער!? בא יעדער בוים

און ס'טוט מיר דאָס הארץ

פאר אים וויי.

ווינטער, ביז די קני אין שניי.
און נאָך א ריפטעלע זון

ער יאָגט...

און פאקט ער דאָס ריפטעלע זון
אין די הענט--

קימאט א מענטשלעכע טרער--

פון פּאָנעם יאָגט.
כ'װאָלט דערציילן געקענט
אפילע ועגן דעמב, װאָס רוישט
באנאכט, און זײַן געשריי

צום הימל זיך טראָגט!--

דער קאָפּ בא אים ברענט.

צי װעל איך קומען

מיט דער זעג פארטאָגז

מײַן קרענעצע

מײַן קרענעצע---די עלטער--
איז ניט מוטנע,

וי הארבסט דאָס פענצטער.
ס'דורכגעלעבטע לעבן,

ביז זעמדעלע קלענסטן,

אין איר טיף, וי פּערל,
טאָג און נאכט זי שווענקט.
דער יונגער טאָפּאָל,

זײַן אָטעם איך געדענק,
מיר קענען ביידע

אלט ניט װערן,

װײַל איין ערד אזא געשענקט
האָט אונדז דער גוירל.
נאָך בא יענעם טאָפּאָל
האָב איך געשוווירן

ניט בייגן זיך פון ווינט

און הארבע קעלטן.

אוואדע װערט מען עלטער,
נאָר װאָס געװוּנען

איך און מײַן וועלט האָט,
איז מער, װי כ'האָב פארן
גאנצן לעבן

פארלוירן.

מײַן אלעפבייס

ווען געבליבן איך בין אינגאנצן אָן א דאך,
האָב איך מיר א שטוב פוֹן מײַן אלעפבייס געמאכט.
אָס צו אָס צונויפגערופן בא א בוים אף אן אסיפע.
און א היים זיך אויסגעבויט אף כאריפעס.

דער אלעף האָט צוויי סאמעכלעך געכאפּט אין די הענט
און איז צום ברונעם געלאָפן וואסער טראָגן.

דער יוֹד, װי געבוירן צו זײַן א ציגל אין די ווענט,
דעם זײַען, װי א טשװאָק כ'האָב אין באלקן פארשלאָגן.

די װאָװן-קראָקװעלעך שפּארן אונטער דעם דאך,
פון דעם דאלעד א טיר און א הויזן-טיר געמאכט.

77

78

ווען איבערגעשריבן אף ריין כ'װאָלט דעם הימל,
װאָלט איך פארמעקט פון גזאר דעם גימל,

דאָס גימעלע פון גליק ערגעץ װײַט נאָך בלענדט,
אך, סארא זשאר אין הארץ בא מיר ברענט.

איך לויף נאָך דעם לאמעד פון ליבע און ליכט,
מיט דער האנט כ'וויש א װאָלקן אראָפּ פון געזיכט.

מיט זילבערנע פּיקעס דאָס פעלד איז פארפלייצט,
כ'האָב שוין לאנג ניט געזען אזא הויכן װייץו

דאָ אין פעלד מײַנע ברידער געברענט און געטייט,
מײַן קאָפּ, װי די ערד ארום דער זון, זיך דרייט,

פון דער זון נאָר איין נון אין הארץ איז געבליבן.
ווען איך װאָלט דעם הימל אף ריין איבערגעשריבן,

צום פענצטער מײַן פאָלק געװאָרפן א גרײַפּעלע טרייסט,
די װועלט װאָלסט באװוּנדערט, מײַן אלטינקער אלעפבייס.-

דאָרט אין אוראלט מ'האָט דיך, װי א לײַכטער, געריבן,
ארום און ארום דער קײַלעכדיקער ערד געיאָגט און געטריבן,

בא בריאס-אוילאָם פאר דוירעס געשטעלט דעם ערשטן ,בייס",
דעם אלעף און אשריי, װאָס יעדער מיטװאָך-ייַד ווייסט.

ביסט א לאָגל מיט װײַן, װי דאָװידס א ליד,
דײַנע אויס:עלעך זיך שיטן אין הארץ מיר צעגליט.

דײַן שין צינד איך אָן, װי א מענוירע אפן טיש,
אונדזער גוירל זאָל ניט זײַן מער געפּלאָגט און צעמישט.

נאָך אזויפיל רעדיפעס, נאָך אזא לאנגער נאכט,
איך לעב, װײַל איך האָב מיר א שטוב געמאכט
פון מײַן ייַדישן אלעפבייס---א שטוב מיט א דאך.

5 פרילינג

דאָס אָפענע פענצטער
איז עפענען שווערז
עפענען וויל איך --

מײַן פענצטער מער.
כ'האָב הימל אין פענצטער
און כ'האָב ניט די טרער,
װאָס מאכט ס'הארץ
געזונט און גרינגער;
דערפאר איז מיר שווער,
ווען אין מײַן פענצטער
פייגעלעך זינגען.

א וויין געטאָן װאָלט איך
פון גליק און פוֹן צאר,
װאָס אין פענצטער
הייבט װידער אָן טאָגן--

און װאָס אוועק שוין, דאכט,
דאָס גרויסע געפאר,

כ'זאָל װוערן א פינפטע ראָד
צו א װאָגן.

דאָס אָפענע פענצטער

איז עפענען שווער,

מײַן פענצטער

עפענען װויל איך.

דער פרילינג

װעט לײַען פאר מײַן הארץ
א לױטערע טרער--

און איך מיט א בלאט

װעל די אויגן

אויסװישן באם פרילינג.

7 יול 1970

5

מײַן אייניקל

נאטאשינקע, נא דיר אין די הענטעלעך
דעם ערד"קײַלעך, די ערד--
אוֹן דריי זי אף דײַן ראָזע פינגערל,
דיר איז דערװײַל נאָך גאָרניט שווער
דער וועלט ארויסשטעלן א צינגעלע.
זע נאָר, זי דרייט זיך טאקע, די ערה,
און די יאמען און טײַכן גִיסן זיך

אויס ניט,
דײַן וויגעלע האָט אויך זיך ניט איבערגעקערט,
און די ביימער אין באהעלטערלעך
זיך שפּילן, לאָזט אויס זי --
און מויערן מיט פאקעלן צעצונדענע לויפן,
גלײַך עמעצער װאָלט זי דאָ אונטערגעשאָסן.
נאטאשינקע, װילסט, קען איך פּאריזש

דיר קויפן

פאר מײַנע לעצטע פּאָר גראָשן,
דו װועסט אלע בערעלעך

און העזעלעך צו דער סענע טרײַבן,

מיט דעם אייפעל-טורעם די שפּראָצנדיקע

שארפע ציינדלעך רײַבן,

אין לוּווער דײַן בילד

עפשער לאָזן פאר א מאשקן:--

נאָר װאָס לויפט עס דײַן טאטע

אזוי ארום פארהאוועט

מיט א פארדרייטן דאשעק,

ער האָט װידער אף א נײַעם פּראָיעקט

א יאם מיט צײַט געפאטערט;

א צווייטן פּאריזש אף וואטמאן-פּאפּיר

גאנצע נעכט מיט פּלײַס געצייכנטו.

און דײַן מאמע געקאָכט א הריקע קאשקע
פאר דיר --

און האָט אין טעפּל ארײַן געשמייכלט.

7 מײַ 1971

פארבן

ניטאָ קיין לידער, בין איך ניטאָ.
זאָל כאָלילע ניט קומען

די בייזע שאָ,

דאָס װאָרט זאָל מיר אופהערן
אונטערן הארצן בריען

און פּלאָנטערן זאָל איך

די פארב פון זון-אופגאנג

מיט דער פארב פוֹן שקיע.

אָ, װי טויב איך ווער צו דער
אײביק קראקענדיקער קראָ,
אז איר געשענקט האָט גאָט
די פליגל צום פללען?.
נאָר איך בין דאָ און די ליד
איז דאָ,
מיש איך ניט די פארב
פון זוןדאופגאנג
מיט דער פארב פון שקיע.

פון אלע מײַנע וועלטן

מײַן ליבסטע איז קינדעריש
און פול מיט קאפּריזָ,
צארטער פון צארטסטן געוויקס,
מיט אומזעבארע פעדעם
ס'לעבן זי בינדט מיה,

אן אומגליק ס'איז, צי א גליקז
מײַן ליבסטע איז א ברונעם
אין שאָטן, אין קילן, --

נאָר כ'האָב ניט קיין עמער
און האָב ניט קיין שטריק.

האָב איך א בלאט

פון א בוים גענומען

און האָב אים מיר ברענגען
וואסער א טראָפּן געשיקט.

מײַן ליבסטע זיא שטערן,
װאָס שנײַדט די שויבן
און דאָס הארץ מײַנס שנײַדט.
װאָס האָב איך באדארפט
אזוי קראנק װערן,

מײַן מאמע דערפון לײַדט.
אוי, מאמעניו, מאמע!

ניט שטיי אין וועג מיר,
מיך אומברענגען

װועסט פון דער וועלט.
מײַן ליבסטע זיגעקומען
צו מיר, װי א רעגן

קומט דערפרישן ס'פעלד.

4 יון 1966

עם.

הירש דאָבין

דער ערשטער פּרוּװ

(== פארשנייטן װעג, װאָס פירט אין וואלד ארײַן, ניט װײַט פונעם דאָרף
סעליסטשע, הינטער א האלב-איינגעפאלן בײַדל, װאָס איז איבערגעבליבן פון
יענער צײַט, װוען מע האָט דאָ פארגרייט סמאָלע, זײַנען פון פריען באגינען אָן געשטאנען אפן
פּאָסט צווייען פון דעם מאיאָרס כעוורע: א הויך יינגל פון א יאָר אכצן, אין אן אויסגעריבן
פּעלצל, מיט א קינדערש-העל צארט פּאָנעם, װאָס איז שנעל פארווינטלט געװאָרן פון זײַן
קעסיידער אף דער פרישער לופט, און ניט קיין יונגער פּױיער אין א שינעל, מיט א בודיאָ
נאָווקע אפן קאָפּ, וועלכער האָט לוט זײַנע יאָרן געקאָנט זײַן דעם יינגלס פאָטער. באװאפּנט
ניט גאָר וואזשנע -- דאָס ייַנגל מיט עפּעס א שפּיזל אין אן אַפּגעקראָכענער, צעשפּאָלטענער
שייד, דער צווייטער-- מיט א רעװאָלװער אין א ביליקער קאָבורע, װאָס ער האָט מיט
גראָבע שטעך אליין מיסטאמע אופגענייט, זײַנען ביידע געשטאנען באם װעג און האָבן זיך
אופמערקזאם צוגעהערט דערצו, װאָס עס טוט זיך ארום, צי האָבן זיך ערגעץ ניט באװיזן
קיין דײַטשן אָדער פּאָליצײ. לוט דעם, וואזוי ביידע זײַנען געווען פארזאָרגט, האָט זיך
געפילט, אז דאָס לעבן אין וואלד האָט זיך ארויסגעוויזן צו זײַן אָן אן ערעך הארבער און
שװוערער, איידער מע האָט זיך פאָרגעשטעלט.
זיי, די צוויי, האָבֿן קיין שום שײַכעס ניט געהאט צו דער רויטער ארמיי, װי אלע איבע-
ריקע פון דעם מאיאָרס גרופּע, און קיין זאך האָט זי ניט געצװוּנגען אוועקצוגיין פון דער
היים. פארקערט, גראָד בא זי האָט מען זיך די גאנצע צײַט אויסבאהאלטן. די לעצטע צײַט
איז דאָך אומעגלעך געװאָרן צו זײַן אין דאָרף. אלץ אָפּטער זײַנען געקומען צו פאָרן דײַטשן
און פּאָליצײ און געמאכט איין אָבלאװע נאָך דער אנדערער. עס איז קיין אנדער אויסוועג ניט
געווען, װי שטילערהייט אױסגראָבן דאָס געווער אוֹן אוועקגיין אין וואלד. דערזען, װי אלע
גייען אוועק, האָבן זיי זיך אײַנגעבעטן, אז מע זאָל זי אויך מיטנעמען.
זי האָבן קלאל קיין כאראָטע ניט געהאט דערוף, װאָס זי האָבן אָפּגעטאָן. עס האָט זי
ניט געשראָקן דאָס, װאָס מע איז געצװוּנגען געװען לעבן אין דרױסן. עס האָט זײי אויך
איבעריקס ניט געארט, װאָס ניט זעלטן האָט אויסגעפעלט עסן און ס'איז אויסגעקומען שטמי
פער צו פארציען דעם רימען פון די הויזן. מער פון אלץ האָט זיי געפּײַניקט און געמאטערט
דאָס, װאָס פונעם ערשטן טאָג אָן, זינט מע האָט זיך צונויפגענומען אִין וואלד, האָט מען ניט
געװוּסט פון קיין רויקער מינוט. עס איז קעסיידער אויסגעקומען צו פירן א נאווענאדילעבן,
ניט טאָגן דאָרט, װוּ מע האָט גענעכטיקט, בייס דערבש איז געווען די היים, װוּ באם יונגל
איז איבערגעבליבן די מוטער, באם צווייטן --א װײַב מיט קינדער. זי האָבן ניט געקאַנט
באנעמען, צוליב װאָס באדארף מען זיך עס אזויפיל ארומדרייען. ניט געװוּסט, אז דער מאיאַר
אליין טוט עס אויך ניט פאר װוילטיק און אז ער װאָלט עס קלאל ניט געטאָן, װען ער איז
ניט געצװוּנגען דערצו.

5--14 80

ער, דער מאיאָר פּיאָטער טראָפימאָװיטש, האָט בעסער פון אלע זײַנע כאוויירים פאר-
שטאנען, אז יענע מער אָדער װינציקער רויקע צײַט, װאָס מע האַט איבערגעלעבט, בייס
מע איז געווען אין דאָרף. װעט זיך שוין ניט אומקערן, און אז קוים האָבן די דײַטשן דער"
שמעקט, ער זיי זײַנען און מיט װאָס זי פארנעמען זיך דאָ, װועט מען פריִער אָדער שפּעטער
סײַװיסש אָנפאלן אף זײיערע שפּורן און עס װעט אויסקומען זיך באגעגענען מיטן סוינע
פּאָנעם-על-פּאַנעם, אין טאָך גענומען איז ער אפילע ניט געווען קעגן אזא מעגלעכקײַט. אים
זעלבסט האָט שוין אויך שטאַרק דערעסן זיך צו באהאלטן. ער האָט ניט געקאָנט אריבערטראָגן
דאָס, װאָס די נײַע באלעבאטים האָבן זיך אומעטום געשאפן, װי בא זיך אין דער היים,
זײַנען געקומען אין די ארומיקע דערפער און געראבעוועט. אים האָט זיך געגלוסט אונטער-
היטן מיט זײַן כעוורע, װען די גאזלאָנים לאַזן זיך ערגעץ אין א דאָרף; און אָפּטלאָגן בא
זי דעם כיישעק צו קומען אהין נאָכאמאָל. ער האָט אָבער אויך געװוּסט, אז דערװײַל טאָר
מען זיך מיט קיינעם ניט פארטשעפען. די לאגע איז געווען אזא, אז מע האָט אזעלכע בא-
געגענישן באדארפט אָפּלײגן אף שפּעטער, אף דעמלט, װען מע װעט זיך צוגרייטן װי עס
באדארף צו זײַן און זײַן בעקויעך צוֹ געבן דעם געהעריקן ווידערשטאנד. דערװײַל איז
אויסגעקומען אויסמײַדן יעדן מין באגעגעניש מיט זיי. זײַן דערפארונג האָט אים אונטער-
געזאָגט, אז מע דארף איצט איבערזיצן שטיל א געוויסע צײט, זי פארטײַען, פארשווינדן
און אזוי האָט דער מאיאָר טאקע געטאַן.

קױידעמקאָל, װי נאָר אלע זײַנען זיך צונויפגעקומען אין וואלד, האָט ער באפוילן אויס-
טרעטן אינעם שניי א קרײַז ארום דעם אָרט, װוּ מע האָט זיך געפונען, אז טאַמער הייבט זיך
עמעצער אָן ארומדרייען ארום לאגער, זאָל מען עס באלד באמערקן.

ער האָט מיט הארבן װאָרט אלעמען געװאָרנט, אז מע זאָל זיך ניט דערוועגן צו גיין
אינעם לאגער מיט קֵיין אנדער װועג, אויסער װי מיט דער סטעזֹשקע, בא װועלכער עס איז
געווען א פּאָסט.

ער האָט פאראָרדנט, אז עטלעכע טעג נאָכאנאנד זאָל קיינער פונעם לאגער אין ערגעץ
ניט ארויסשטעלן קיין פוס. מע זאָל זײַן שטיל, ניט האקן קיין האָלץ, ניט ברעכן גאָרנישט,
קיין קלאנג זאֵל ניט אויסגעבן, אז עמעצער זיצט פארטײַעט אינעם וואלד.

ער האָט אפילע ניט דערלויבט צו בויען עפּעס א געבשדע, אז עס זאָל זײַן װוּ צו לעבן.
מע האָט זיך באנוגנט בלויז דערמיט, װאָס מע האַט אפדערגיך אופגעשטעלט עטלעכע צײיט"
װײַליקע, לעכטע בײַדלעך פון קאַרע און צװײַגן, אין וועלכע מע האָט צעלייגט א שײַטער,
און אזוי איבערגעקומען די צײַט.

װאָלט לעכאָלהאפּאָכעס ניט געווען זײַן אזא מין װוּנדערלעכע רויִקײַט ארום, דאן װאָלט
עפשער דער פארדראָס, דער וייטעק, ניט געווען אזוי גרויס, האלעמײַ עס קומט אויס צו זײַן
קעסיידער פארװאָגלט. דאָס באנאכטיקע פרעסטל האָט אָפּגעלאָזט. אין דער זוניקער זײַט איז
אף די צװײַגן דער שניי צעגאנגען. פון די ביימער האָט געקאפּעט. עס איז געווען אזוי שטיל,
אַז מינוטגװײַן האָט זיך אויסגעויזן: עפעס א מעשוגענער האָט אויסגעטראכט א װילדע
מײַסע מיט א מילכאָמע, אז עס זײַנען, קלוימערשט, פאראן פאשיסטן, וועלכע הארגענען
מענטשן, נעמען בא זיי אלץ אָפֿ, באדעקן די וועלט מיט לאגערן. אָט האָט זיך ערגעץ פון
דער טיף פון די בלאָטעס, װאָס ארום, דערטראָגן א טויב, שטיל ברוֹמען, אן אלטער בוים,
װאָס האלט בא אײַנפאלן, טוט שװער, מיט דִי לעצטע קויכעס, א סקריפּע און רודערט אוף
די לויטערע און קװעליקע לופט, וועלכע שמעקט מיט אלע רייכעס פונעם וואלד און נאָך
מיט א קאפּעלע רויך. א לענגערע װײַלע ציטערן די דאָזיקע קלאנגען אין דעם פרליען רוים,
ביז עס ווערט אפסנטי שטיל, עפשער נאָך שטילער, װי עס איז געווען פרוער. ניט"ווילנדיק
שטעקן זיך די פארטיזאנער אָן מיט אָט דער פרימאָרגנדיקער רוקײַט. װאָס הערשט ארום.
א בענקשאפט פארקלײַבט זיך אין די הערצער. דער געדאנק טראָגט זי אריבער צוריק אהיים,
צוֹם פריערדיקן לעבן, און זי פארטראכטן זיך, פארגעסן אף א װײַלע אינגאנצן, װוּ זיי גע-
פינען זיך.-.

מיטאמאָל רײַסט זיך ארײַן אין דער שטילקײט א קורצע שיסערײַ פון א קוילנווארפער,
די פארטיזאנער וייסן שוין.. גאנץ אָפּט הערט זיך דאָס קנאלן פונעם אַלקאָװיטשער גארני-
זאַן, װוּ די דײַטשן לערנען זיך שיסן. ווען דאָס זאָל טאקע געווען זײַן אזוי, װאָלט עס זי
ווינציקער געפּלאָגט. איצט דוכט זיך זי אַבער אויס. אז דאָס מאַל שיסט מען ניט אין יענער
זײַט, און זיי ווערן אומרווק.

דער דאָזיקער אומרו פארשארפט זיך נאָך מער, בייס זי דערזעען אַנקומען פונעם לאנער
וואניע , ציגאן" מיט װאָראָנצאָוון, וועלכע דער מאיאָר האָט ארויסגעשיקט זיך דערוויסן, װאָס
איז עס פאר א שיסערײַ. שפּאנענדיק איינער נאָכן אנדערן, גײיען זי געשווינד פארבלי דעם

81

פּאַסט אזוי, אז וואניע באװײַזט בלויז, קלוימערשט, מיט א שמייכעלע א פרעג צו געבף
,װאָס, ערגעץ האָבן זיך שוין װידער באוויזן געסט?" און ביידע לאָזן זיך אוועק מיטן װעגי
װאָס פירט קיין סעליסטשע.

אין דער זעלבער רעגע, בייס די אױסשפּירער דערװײַטערן זיך, ווערט דאָס בלוט פונעם
יונגן פארטיזאנער איבערפולט מיט א בייזן צאָרן און, װי ער האלט אין דער האנט דאָס
שטיקל שמעקנדיקע פּעך, װאָס ער האָט, פארטראכטערהייט, אליין עפשער ניט פילנדיק װעף,
אָפּגעקאַלופּעט פון א בױיס, טוט ער עס מיט קאס א שלײדער אין דער ערד ארײַן און זידלט
זיך ביטער אויס:

-- אן אומגליק זאָל טרעפן נארוסעװיטשן. דאָס האַט ער מיסטאמע שוין װידער עמעצן
געבראכט אהער צו פירן. נאָר ער זוכט. נאַר ער טשאטעװעט, דער פאסקודניאק.. פון זיגט
די דײַטשן האָבן אים געמאכט פארן נאטשאלניק פון קרײַסקער פּאַליצײ, רוט ער ניט קיין
מינוט. וועסט מיך מעגן רופן נאר, אוב ער װעט אמאָל אזוי אויך ניט ברענגען צו פירן די
דײַטשן אין וואלד צו אונדז.

דעם אנדערן איז איצט אזוי אפן הארצן, אז עס װילט זיך אים ניט ריידן. ניט ענטפערן
עפעס קאָן ער אָבער אויך ניט. און ער טוט א מורמל אונטערן נאַז

-- ווייסט זי דער בראָך, װער עס האָט זי אהער געבראכט. זי זײַנען אלע גוט.

-- ניין, זאָג עס ניט, -- שלאָגט אים איבער דאָס יונגל,-- נארוסעוויטש איז ערגער פון
די דײַטשן. וען דער פארעטער פאקט זיך נאָר ארײַן אין אונדזערע הענט, װאָלט ער שוין
בא מיר קיין לעבעדיקער ניט ארויס---און מיט א צייןיקריצעניש טוט ער זיך א צי צו דער
שפּיז, וועלכע הענגט בא אים אף דער זײַט.

דער צאָרן, װאָס פלאמט אוף אין דעם ייַנגלס איגן, רופט ארויס בא זײַן עלטערן כאווער
א שער געפיל: ווען ניט די מילכאָמע, ווייסט ער, װאַלט אָט דאָס זעלבע יינגל נאָך געוויס
זאָרגלאָז ארומגעלאָפן איבער די גאסן און געמאכט קאַזלקעס, וי א יונג ביקל. דערצו, ווייסט
ער אויך, אז די מעגלעכקײַטן, וועלכע די פארטיזאנער האָבן, קעדיי צו פירן א קאמף קעגן
סוינע, זײַנען גאָר ניט צו פארגלײַכן מיט די, װאָס די דײַטשן פארמאָגן. צוליב דעם, אז מע
זאָל באזיגן די פאשיסטן, איז נאָך װײַט ניט גענוג אָט דער יינגלשער קוראזש. און דעריבער
ווערט אים א ביסל קאָמיש, װאָס יענער היצט זיך אזוי. ער טוט ביטערלעך א שמייכל צו
זיך אין באַרד ארײַן:

-- װאָדען, א קלײניקײַט עפּעס.. אזא מין גאזלען, װי דו ביסט. הײַנט װאָס איז ווערט
דײַן שפּיז. ווען נארוסעוויטש דערזעט דײַן כאלעף, לייגט ער באלד אָן אין די הויזןײ

דאָס יונגל אין שוין אָבער אזוי אופגערעגט, אז ער באמערקט ניט, װי דער עלטערער
טרײַבט פון אים לעצאָנעס. ער טײַנעט זיך זײַנס:

-- פאסן װאָלט איך געשניטן פון דעם הונט. אז איך זאָג, מיסטאָמע ווייס איך, פארװאָסי

-- אײַ, װאָס ווייסטו!---וויל שוין דער אנדערער מער גאָר ניט הערן

-- ער איז אלעמאָל געווען א גרויסער אױסוווּרף. איצט האָט ער זיך אינגאנצן צעגארטלט.
א װאָלגאָטנע לעב איז פאר אים געװאָרן בא היטלערן.

-- פונוואנען װוייסטו, װאָס ער איז פריַער געװען? קענסט אים דען?

-- װאָדען, ניט1

-- נארוסעוויטשן?

-- אוואדע קען איך אים.

-- גי שוין, גיי! וי קומסטו צו אים?

-- וי איך. קום צו אים? מײַן טאטע האָט צוזאמען מיט אים געארבעט אין קרײַסקער
מיליציע. דער טאטע האָט אים עטלעכע מאָל געהאט דורכגעטריבן פון דער ארבעט. נאָר
יעדעס מאָל האָט זיך ארײַנגעמישט עפעס א קאָרעוו זײַנער פון רײַיאיספּאָלקאָם און זיך פאר
אים אײַנגעשטעלט.

-- אזוי גאָר! הייסט עס, איז טאקע אן עמעס, אז דײַן טאטע איז געווען נאטשאלניק פון
קרײַסקער מיליציעז גיי וייס, אז בוהײַ איז דײַן טאטע. װוּ איז ער איצט, דער טאטעז

-- װער ווייסט, -- ענטפערט דאָס ייַנגל מיט א זיפץ.-- די ערשטע טעג, װי נאַר עס איז
געװאָרן דער טומל, האָבן אים מענטשן נאָך געזען. אייניקע זאָגן, אז ער האָט זיך פאר"
טײַעט אין וואלד. אנדערע װידער, אז מע האָט אים געטראָפן גײין מיט א גרופע צום פראַנט.
מיינסט, װאָס בין איך מיט דער מאמען אנטלאָפן פון קרײַסקז אויך איבער דעם גאד.. ער איז
שוין בא אונדז עטלעכע מאָל געווען פרעגן, װוּ איז דער טאטעי.

-- עפשער ביסטו גערעכט, ---איז דער עלטערער, ענדלעך, מאסקים, -- ווען ניט אזוינע
הולטײַעס, װי אָט דער נארוסעוויטש, װאַלטן מיר גאָר עפשער אזוי ניט געבידעװעט ---ניט

82

קיין געזינד און ניט קיין היים. געפינסט זיך לעבן דער שטוב און האָסט מוירע ארשינצוגיין
אהין...-- און אויך ער לאָזט ארויס א טיפן זיפץ.

ביידע וערן פּלוצעם אנשוויגן, קוקן זיך איבער. עס װײַזט זיך זי אויס, אז עמעצער
פאָרט אין וואלד. טוען זי זיך ראפּטום א ריס פונעם אָרט און פארטײַען זיך הינטערן בײַדל.
דער עלטערער פון די פּארטיזאנער שפּיליעט אָפּ די קאָבורע און נעמט ארויס זײַן רעװאָלװער,
ס'איז שוין גראָד יענער מין קיילע, װאָס טוג ניט אנדערש, אז מע זאָל זי ארויסווארפן. קיין
שטיקל האַלץ איז עס דאָך ניט, פאָרט געווער. לויפנדיק טרעפט דאָס יונגל אָן אף א קופּע
ליימענע טעפּ, װאָס איז דאָ פארבליבן פון יענער צײַט, ווען די סמאָלעיטרײַבער האָבן געאר-
בעט אין וואלד. עס גיט אזא טרישטש, אז דער אנדערער דרייט זיך אויס און װײַזט אים א
פויסט. בוהײַ ענטפערט אים ניט, ער שלעפט ארויס די שפיז פון דער שייד, גרייט זיך אויך
צו... ביידנס אויגן זײַנען געווענדט צום וועג, װוּ עמעצער פּאָרט.

זאָלן דאָס זיך אומקערן די אויסשפּירער, וועלכע האָבן זיך אװעקגעלאָזט קיין סעליסטשע,
איז אױסגעשלאָסן אױסער דעם. װאָס זײ האָבן ניט קיין פערד, איז פּאָשעט אומעגלעף;
אז זי זאָלן זיך אזוי גיך עפעס דערוויסן. װער זשע פאָרט קאָן עס זײַן

ארויסשפרינגען, מאכן א טומל איז אָבער צו פרי. אויב זי אליין פארמאָגן געוער, קאָנען
יענע, װאָס פאָרן, אויך ניט זײַן מיט ליידיקע הענט. מע דארף פרנער דערגיין, וויפל פורן
זײַנען דאָרט, ווער דאָס פאָרט.

די פארטיזאנער באהערשט א ווילדער אומגעדולד. ווען זי קאַָנען, װאָלטן זיי, דאכט זיך,
פאנאנדערגערוקט די בײימער, װעלכע זײַנען באשאָטן מיט גאנצע בערג שני און ביגן
אראָפּ די צװײַגן צו דער ערד, לאָזן ניט זען, װער עס פאַרט. קוים װאָס זי דערווארטן זיך
אפן פערד, װאָס באװײַזט זיך אפן מיטן װעג. עס קומט ארויס פון הינטער די פארשנייטע
ביימער אזוי פּאװאָליע. אז עס איז פּאַשעט א מאטערניש צו ווארטן לענגער. אָט האָט זיך
אויך באוויזן דער שליטן, אף ועלכן עס זיצט א מענטש אין א פעלצל. נאָך איינער שפּאנט
דערבטי.

די פּאַרטיזאגער ווארטן אלץ. זי ווארטן, צי װעלן זיך ניט באװײַזן נאָך שליטגס.

נאָר ניין, מער זעט מען ניט. און ביידע עטעמען א ביסל פרײער אָפּ. אז קיין דײַטש
אָדער פּאָליצײַען זײַנען עס ניט, דאָס איז קלאָר. יענע װאָלטן זיך ניט דערוועגט זאלבעצווייט
צו לאָזן אין וואלד ארײַן.

אויך איצט בלײַבט עס דאַך די זעלבע קאשע: װאָס זײַנען עס פאר א מענטשן! צי ניט
איבער זי איז געװואָרן די שיסערש? און צי װײיסן זי ניט, אז אין וואלד איז עמעץ פאראן,
אָדער זיי מאכן זיך ניט װיסנדיק דערפון.

דער, וועלכער גייט באם שליטן, שפּאנט אזוי געלאסן, די הענט פארלייגט אף הינטן,
װי ער װאָלט ארויסגעגאנגען מאכן א לײַכטן שפאציר. אין דרויסן איז ווארעם, האָט ער דעם
מאנטל צעשפּיליעט, קיין געװער זעט מען בא אים ניט. סײַ לוט זײַן גאנג, סײַ לוט דעם,
ויאזוי די קליידער ליגן אף אים, קאָן מען זיך פאָרשטעלן, אז קיין מיליטערזמאן איז עס
ניט. צִי פארמאָגט קלײיזײַען דער, וועלכער זיצט אינעם שליטן, איז שווער צו באמערקן,

דער שליטן קומט צו געענטער און געענטער. לענגער ווארטן טאָר מען שוין ניט. זי
זײַנען שוין אזוי אויך צו נאָענט. ווען דער מאיאָר זעט עס, װאָלט ער געויס געשריען. און
ביידע פארטיזאנער שפּרינגען האסטיק ארויס פון זייער באהעלטעניש, כאפן אָן דאָס פערד
פאר דער צוים.

-- שטייט! װוּהין פאָרט אירזו

איינצשטיק מיטן שליטן בלײַבט אויך שטיין דער, װאָס גייט בא דער זײַט. מע זעט ניט,
אַז ער זאָל שטארק ניספּאַעל װערן פון דעם, װאָס מע האָט זײַ פארהאלטן און װאָס די
וועלכע האַבן זי אָפּגעשטעלט, האלטן געװער אין די הענט: איינער א רעװאָלװער, דער
אנדערער -- א שפיז. עס איז א סװאָרע, אז ער איז גאָר צופרידן דערפון, װאָס ער האָט זי
דערזען ער האָט שיר ניט האנאָע פון דעם, װאָס זי זײַנען גריט מיט זייער אייגן לײַב
פארשטעלן דעם וועג און זי ניט לאָזן פאָרן װײַטער אין וואלד.

דער צווייטער גייט אויך אראָפּ פונעם שליטן. אפן אקסל הענגט בא אים א קורצע אוו-
טאָמאטישע ביקס.

-- מע טאָר אין וואלד ניט פאַרן, ---רופט זיך אָן דער עלטערער פון די פארטיזאנער,
האלטנדיק צוזאמען מיט בוהײַען דאָס פערד פאר דער צוים.

-- אך, אזוי גאָר! -- טוט גוטמוטיק א זאָג דער אומבאקאנטער, װאָס אינעם מאנטל.--
מע טאָר, זאָגסטו, אין וואלד ניט פּאַרף--און ער קומט צו נעענטער מיט עטלעכע טריט.
דערבײַ באקומט ער אזא אוסזען, גלײַך ער װאָלט א ביסל צאר געהאט דערפון, װאָס ער

88

האָט דערהערט, א פארדראָס. גי ווײיס, אז מע טאָר ניט פאָרן..---נו, װאָס קאָן מען מאכן --
גיט ער באלד צו, װי איינער, וועמען עס איז שוין לעס-בריירע, ---אז מע טאָר ניט, טאָר מען
ניט, --און ער קוקט זיך אום אף זײַן יונגן באגלייטער, הייסט יענעם אויסקערעווען דאָס פערדי

נאָר אויך פאָרן צוריק לאָזן ניט די פארטיזאנער. זי זײַנען שוין היפּשלעך אופגעשרויפט,
באמערקן ניט, אז דער מענטש שפּילט זיך מיט זי א ביסל, און ווען דאָס זאָלן װירקלעד
געווען זײַן סאָנים, װאָלט אלץ גאָר אנדערש צוגעגאנגען.

דער עלטערער פון די אומבאקאנטע איז לעפזערעך א מענטש אין די פופציקער. ער איז
א פולבלעכער, מיט א קײַלעכיקיװײַבעריש פּאָנעם, מיט א ברייטלעכער נאָז און פולע ליפּן.
צו דער זומערדיקער קעפּקע און צום מאנטל, װאָס ער טראָגט אף זיך, װוען ער פארמאָגט
נאָך עפעס א פּאָרטפעלכל, װאָלט ער געהאט דעם אָנבליק, זאָל עס פעלן א האָר, פון א
קליינשטעטלדיקן לערער אָדער בוכהאלטער. לוט זײַן ארט ריידן פילט זיך, אז קיין נאר
איז ער ניט, אז ער האָט געהאט צו טאָן מיט מענטשן, װײיסט, וויאזוי זיך צו באגיין מיט זיי,
און ער איז זיכער, אז מיט זײַן רוקײט װעט ער פּױעלן פיל מער, איידער אן אנדערער
מיט געשריי און מיט סטראשונקעס. די רוקשט זײַנע אנטװאָפּנט די פּארטיזאנער, נעמט בא
זי אָפּ דעם קוראזש און צווינגט זיך טאָפּטשען אף איין אָרט. זיי ווייסן שוין ניט, װאָס מע
טוט װײַטער, פאר זיי װאָלט גלײַכער געווען, ווען די געסט שפּארן זיך אײַן, פאָלגן ניט, טוען
אפצעלאָכעס.

-- מאָדנע מענטשן זײַט איר, -- פּרוּווט זי אײַנרײדן מיט גוטן דער, װאָס אינעם מאנטל.
כאָטש װעדליק עס לאָזט זיך מערקן, װערט ער װאָס װײַטער אליין אויך אומגעדולדיקער. --
אין וואלד לאָזט איר ניט פאָרן, צוריק---אויך ניט. טאַ װאָס זשע, פרעגט זיך, בלײַבט אונדז
איבער צו טאָן? סײַדן אויסגערונען װערן אינדערלופטן! -- און בייסמײַסע טוט ער לײַכט א
פלאטער מיט א פינגער צו דער הייך, ---און ביכלאל פארשטיי איך ניט, -- רופט ער זיך װידער
אָן און קוקט אף די פּארטיזאנער מיט אױגן פון א מענטשן, װאָס פילט זיך שוין א ביסל
געטראָפן דערפון, װאָס ער באדארף פּאטערן צײַט אומזיסט.-- װער האָט עס אײַך געגעבן
רעכט ארופצולייגן א פארבאָט אפן וואלד? װאָס זײַט איר דאָ עפּעס-- גרעסערע באלעבאטים
פון אלעמען? איצטער איז, דאכט זיך, דאָ אומעטום איין באלעבאָס-.

דער צווייטער שטייט דערבײ מיט דער אװטאָמאטישער ביקס אפן אקסל און שװײַגט.

דער עלטערער פון די פּארטיזאנער װוערט אויסער-זיך. ער לאָזט איבער בוהײַען באם
פערד און קומט אליין אויך צו א בּיסל נעענטער.

-- מע טאָר אין וואלד ניט פאָרן, און שוין..--- כאזערט ער פאראקשנט איבער מיט א
טאָן, װאָס דערלויבט ניט קיין שום דערווידערונג.

-- פארװאָס?ז

-- ,פארװאָס: פארװאָס:" ניט אלץ בין איך מעכויעוו צו גיין אײַך דערציילן, מע טאָר
ניט ---און האָדיע. זאָגט בעסער, װער זײַט איר און צוליב װאָס זײַט איר געקומען אהערוּ

-- זאָג זשע פריִער, װער זײַט איר און װאָס טוט איר דאָז

-- ניט וויכטיק, װער מיר זײַנען..

-- פארװאָס עפּעס? עס איז יאָ וויכטיק. זײַט איר פארטיזאנער, טאָ װאָס זשע ליגט איר
אין וואלד, ווען דערבײ האָבן זיך באוויזן פאשיסטן? איר האָט דען ניט געהערט די שיסע-
רײַז---ער באמערקט באלד, אז די פּארטיזאנער איז ניט געפעלן, האלעמלל ער ווארפט זיי
אוף. האָט ער כאראָטע דערוף, װאָס ער האַט גאָר אָנגעהױבן, און כאפּט אף צוריק, ---אייגנטי
לעך, זײַט איר דאָך אפילע אין דעם ניט שולדיק. דער געוויינלעכער פּארטיזאנער טוט דאָס,
װאָס מע הייסט אים... די פראגע דארף מען גיכער שוין פארגעבן אײַער קאָמאנדיר. זאָג מיר
בעסער אָט װאָס: וויאזוי רופט מען דיך? לאָמיר כאָטש וויסן, מיט וועמען האָבן מיר דאָ צו טאָן.

-- נו, באלאשאָוו.

-- אך, באלאשאָוו. איז אָט װאָס.. כאווער באלאשאָוו. איר האָט ניט װאָס צו מוירע האָבן
פאר אונדז. מיר זײַנען אליין אויך פּארטיזאנער. מיר דארפן נייטיק האָבן אײַער מאיאָר.

-- ניטאָ בא אונדז קיין מאיאָרן.-- שפּרינגט ארויס בוהײַ, וועמען עס איז שוין נימעס
געװאָרן צו אייסעקן זיך מיטן פערד, װאָס דרייט די גאנצע צײַט מיטן קאָפּ און װיל זיך
ארויסרײַסן פון זײַנע הענט. :

די געסט מאכן זיך אָבער ניט וויסנדיק פונעם יינגלס אויסגעשריי. זיי גייען צו צום
שליטן, נעמען ארויס טאבעק, פארייכערן אליין און דערלאנגען פארייכערן אויך די איבעריקע.
קיין טאבעק איז בא די פארטיזאנער שוין לאנג ניטאָ, אויסער בלעטער פון ביימער האָבן
זיי פון זינט א צײַט גאָרניט גערויכערט. און בײַשטײין דעם ניסאָיען װערט זי אלץ שווערער.
דערצו זעען זיי שוין אויך, אז קיין אונטערגעשטעלטע פּארשוינען זײַנען דאָס ניט. ווארשמנ-

84

לעכער פון אלץ זײַנען דאָס טאקע אויך פּארטיזאנער. באלאשאָוו שטרעקט אויס די האנט
און נעמט פארייכערן. בוהײַ זאָגט זיך אַפּ. ער שטייט דערבײַ אן אָנגעדרודלטער. רופן עמעצן
גייען זיי אָבער ניט. ביידע ענטפערן אין איין קאָל:

-- מיר האָבן קיין מאיאָרן ניט.

א הישע װײַלע געדויערט אָט די אמפּערניש, כאָטש אי די, אי יענע איז די שפּיל שוין
דערעסן.

-- אן עק!-- שנײַדט ענדלעך אַפּ דער עלטערער פון די געקומענע און װערט ערנסט.--
מיר האָבן קיין צײַט ניט צו ברײַען לענגער. גײט און רופט דעם מאיאָר. זאָגט אים, אז עס
וויל זיך מיט אים זען דער קאָמיסאר פון באָרבא". מיר האַבן צו אים א דרינגענדיקן איניען,
עמעצער פון אײַך גייט נאַך אים, און מיר װעלן דאָ צוווארטן.

די פארטיזאנער אײַלן ניט.

סאָפקאָלסאָף באשטימט באלאשאָוו שיקן דאָס יינגל נאָכן מאיאָר. אייגנטלעך טוען זי
דאָך אזוי, װי ער האָט זי געלערנט. טאָמער מאכט זיך עפּעס, האָט ער געהייסן, אז איינער
פון זיי זאָל בלײַבן אפן פּאָסט און דער צווייטער זאָל לויפן נאָך אים.

ניט זײער גערן פארלאָזט בוהײַ דעם פּאָסט און גייט זיך אוועק מיט דער סטעזשקע,
װאָס פירט אלץ טיפער און טיפער אין וואלד ארײַן. די זוֹן קומט אהער זעלטן. עס שטייט
דאַ א האלבע טונקלעניש, און אלץ ארום, סײַ די ביימער, סײַ די קוסטעס, סײַ די ערד, זײַנען
אזוי פארשנייט, אז עס איז גענוג אָפּגײן עטװאָס אין א זײַט פון דער סטעזשקע, מע זאָל
זי באלד פארלירן;

פריער גייט בוהײַ פּאמעלעך, מע זאָל ניט זע אז ער אײַלט, דערנאָך, װען הינטער
אים ווערט פארשווונדן דער וועג מיטן בײַדל און מיט די אלע, װאָס זײַנען דאָרט פארבליבן,
הייבט ער אָן צו גיין שנעלער, שיר װאָס ער לױפֿט ניט. ניט געקוקט דערוף, װאָס ער איז
יונג און פארמאָגט לאנגע פיס, איז ער דאָך א שװערלײביקער, מיט א װאָגיקן טראָט. ער
לויפט און עטעמט הויך. ער האָט מיט די פרעמדע איבערגעלאָזן זײַן כאווער און ער איז ניט
רויק. מאלע װאָס עס מאכט זיך. פאר דער צײַט, זינט עס איז אױסגעבראָכן די מילכאָמע,
האָט ער זיך אָנגעזען מיט אזויפיל אומרעכט, אז ער טרויט שוין קימאט קיינעם ניט. יענע
גיבן זיך אָן פאר פארטיזאנער, נאַר גי װייס; װער זי זײַנען אין דער װירקלעכקײַט. ער
באנעמט ניט, צוליב װאָס זײַנען זי געקומען אהער, צי האָבן זי בעעמעס עפעס א דריג-
גענדיקן איניען צום מאיאַר אָדער זיי האָבן עס בלויז אויסגעטראכט.

ביסלעכװײַז שלינגט אײַן דער וואלד דאָס געהילך פון בוהײַס טריט. אין דער שטילקײַט
הערט זיך בלויז, װי ערגעץ ניט װײַט דלובעט א פּיקהאָלץ מיט זײַן פעסטן שנאָבל אין דער
הארטער קאָרע פון בּוים.

װען בוה? קערט זיך אום צוריק צוזאמען מיטן מאיאָר און מיט לארינען, טרעפט ער
דעם שליטן אפן זעלבן אָרט, װוּ ער האָט אים איבערגעלאָזט: די געסט ווארטן אלץ.

דערזען גיין דעם מאיאָר, הייבט זיך דער קאָמיסאֹר אוף און דערלאנגט אים די האנט.
דער אנדערער באגריסט זיך מיט אים אף א מיליטערישן אויפן, צוטראָגנדיק די האנט צום
ווינטערדיקן היטל, 4

וועגן װאָס זי ריידן דערנאַך צווישן זיך, דער מאיאָר מיטן קאָמיסאר, ארומשפאצירנדיק
הין און צוריק מיט דער פּראָסעקע, הערט נישט ניט באלאשאָוו און ניט בוהײי, כאָטש ביידע
זײַנען נײַגעריק צו װויסן, וועגן װאָס עס האנדלט זיך. לוט פארשיידענע סימאַנים, אשטייגער
לוט דעם, ווואזוי דער קאָמיסאר מאָלט עפעס אויס פאר דעם מאיאָר, װײַזט אים מיט דער
האנט אין דער דאָרעמדיקער זײַט פונעם וואלד, שטויסן זי זיך אָן, אז ער רופט אים ערגעץ,
פּיאָטער טראָפימאָװיטש באשליסט זיך דאָך ניט באלד, ער ציט אלץ אָפּ. רײידנדיק מיטן קאָ-
מיסאר, הערט ער די גאנצע צײַט ניט אוף צו קוקן לענגויס דעם ועג, װאָס פירט קיין סע-
ליסטשע. עס פילט זיך, אז ער װאָלט שוין גערן געווען זיך דערוויסן, װאָס איז דאָס געווען
פאר א שיסערלי.

ווען די אויסשפּירער קערן זיך אום און פּיאָטער טראָפימאָװיטש דערוויסט זיך פון זיי,
אז פּאַליצײ האָט זיך דאָס נאָכגעיאָגט נאַך ווארדאָמסקין. דעם געוועזענעם פאָרזיצער פונעם
קאָלװירט, געפינט ער שוין אפילע ניט פאר נייטיק צו פרעגן די יאטן, װאָס זשע איז געבליבן
דער סאָ, צי האָט זיך ווארדאָמסקין אײַנגעגעבן אנטלויפן אָדער ניין. װײַל דאָס. װאָס זי
װאָלטן אים געקאָנט ענטפערן, זעט ער שוין ארויס פון זייערע פארומערטע פּענעמער. און
קעגן זײַן אייגענעם ווילן רײַסט זיך בא אים ארויס:

-- איך האָב דאָך וויפל מאָל געטײַנעט מיטן אקשן: .נעם אוֹן צעטייל דאָס ביסל ברויט,
אז עס זאָל ניט זײַן, צו װאָס צו טשעפּען זיר"

85

שי

אזוי שרײַט אויס דער מאיאָר, כאָטש ער װײיסט זייער גוט, אז דאָ האנדלט זיך קלאל
ניט אינעם ביסל ברויט, װאָס ווארדאָמסקי האָט פארבאהאלטן אין וואלד. װײַל קוים זאָלן נאַר
די דײַטשן נעמען אף אים זוכן כאטאָיִם, װועט זיך ארױסװײַזן, אז דאָס איז ניט די איינציקע
זינד, װאָס ער איז באגאנגען קעגן זיי.

װײיניקער פון אלץ האָבן איצטער געקאָנט העלפן גלאט רייד. מע האָט טייקעף געמווט
עפעס נעמען טאָן, קאָלזמאן עס איז נאָך ניט געווען שפּעט, קעדיי זיך דערװיסן, װוּהין האָט
מען אוועקגעפירט ווארדאָמסקין און װאָס קלײַבט מען זיך מיט אים צו טאָן, נאָר גראָד אף
די דאָזיקע פראגן האָבן די געקומענע ניט געװוּסט, װאָס צו ענטפערןי

-- װאָס הייסט .אין דאָרף װײיסט קיינער גאָרנישט"? דאָס דאָרף קאָן אמאָל גאָרניט
וויסן, דאָס דערלאָז איך, אָבער איר, אױיסשפּירער, דארפט אלץ װיסן.. פון אונטער דער ערד
דאָביוועט יעדיעס.

דער מאיאָר האָט קאָנטיק באלד דערפילט, אז ער איז ניט אינגאנצן גערעכט דערמיט,
װאָס ער איז באפאלן די פארטיזאנער, און זײַן שטים איז געװאָרן וײיכער, צוגעלאָזטער:

-- יאטן,--האָט ער שטילערהייט צוגעגעבן, -- מיר מוזן ראטעווען וארדאָמסקין. איך
דארף אײַך דען דערציילן, װאָס דער מענטש האָט פאר אונדז געטאָן; -- און, ניט דערלויבנדיק
די אױסשפּירער זיך עטװאָס אַפּרוען, האָט ער זי װידער אוועקגעשיקט אהין, פונוואנען זי
זײַנען נאָרװאָס געקומען. דערנאָך, ווען יענע זײַנען אוועקגעגאנגען, האָט ער זיך אויסגעדרייט
צום קאָמיסאר און זיך אַנגערופ;---איצטער קאָנען מיר זיך לאָזן צו אײַך, -- און אין דעםי
וונאזוי ער האָט עס א זאָג געגעבן, האָט זיך געפילט, אז דאָס, װאָס עס איז פארלאָפן מיט
ווארדאָמסקין, האָט אין א געוויסן זין פארשנעלערט זײַן באשלוס.

דער קאָמיסאר האָט א װונק געטאָן צו זײַן באגלייטער, אז ער זאָל אָנטרײַבן דאָס פערה.
דער קאָמיסאר מיטן מאיאָר זײַנען אוועקגעגאנגען נאָכן שליטן, לארין---נאָר זי

2

ארויסקומענדיק צום ברעג ואלד, האָט מען פארקערעוועט אף לינקס. אלע האָבן זיך
ארופגעזעצט אפן שליטן, און דאָס פערדל האָט ניט שטארק גענומען לויפן, ארײַנווארפנדיק
מיט די הינטערשטע פיס שטיקער שניי אין שליטן.

שטילערהייט רײדנדיק צװישן זיך, איז מען אזוי געפאָרן א שאָ און מער, פרוער ניט
װײַט פון סעליסטשעַ און דערנאָך לעבן א צווייט דאָרף, פון וועלכן עס האָט זיך דערטראָגן
דאָס קרייען פון הענער. דער ואלד האָט זיך די גאנצע צײַט געצױגן אײינער און דער
זעלבער. אומבאמערקטערהייט איז איין מאסיוו איבערגעגאנגען אינעם אנדערן. אין דער
לינקער זײַט פונעם וועג האָבן זיך אוועקגעצויגן פּראַסעקעס, וועלכע האָבן זיך דורכגעלויכטן
אף דורך און דוֹרך און באוויזן א שמאָל פאסיקל הימל, װאָס איז פונװײַטן אלץ שמעלער און
שמעלער געװאָרן. שפּעטער זײַנען צו די פארשנייטע סאָסנעס און יעלן, וועלכע זײַנען פאד
װאָליע געלאָפּן פארבײ, צוגעקומען נאָך אנדערע מינים בימער. דער ארום איז געװאָרן
כמארנער און ווילדער. עס האָט זיך ארויסגעוויזן. אז אפילע די שטימען װוערן אלץ טויבער
און פארדומפענער.

ענדלעך איז מען צוגעפֿאָרן צו א פּאָסט, װוּ עטלעכע פארטיזאנער האָבן זיך געווארעמט
לעבן א פּײַער. דער וואלד ארום איז פול געווען מיט רויך. מע האָט פאר א מײַל געקאָנט
דערזען, אז דאָ איז עמעץ פאראן. דעם מאיאָר איז עס ניט געפעלן געװאָרן, כאָטש ער האָט
זיך פאָרגעשטעלט, אז צוישן די אלע, װעלכע האָבן די לעצטע צײט זיך גענומען קלײַבן
אין די ועלדער, זײַנען דאָ גענוג אזעלכע, װאָס האָבן קײינמאָל ניס געדינט אין דער ארמײַ
און זי האָבן קיין אנונג ניט, װוַאזוי מע דארף זיך פירן. זײַן פארווינטלט פּאָנעם, װאָס װי
גוט ער זאָל עס ניט האָבן אױסגעגאָלט, האָט שטענדיק אויסגעזען טונקל און פארוואקטף
איז געװאָרן שטרענג, די געדיכטע ברעמען האָבן זיך אָנגעכמורעט. ער אליין דערלויבט ניט
זײַנע יאטן עפּעס ענלעכס. ער האלט, אז דאָס איז פּאָשעט צעלאָזנקײַט. עס איז נאָך דערװײַל
קייז רעכטער פראָסט ניט געװען און דאָ איז מען שוין דערפרוירן געװאָרן. מע װאָלט בע

86

פיירעש באדארפט אמאַל קומען אהער און א ביסל אָנשרעק. נישקאַשע, װען מע שיסט
דערבײ אויס עטלעכע מאָל, װאָלט מען זיך באלד דערווארעמט..

מע האָט איבערגעלאָזט דעם שליטן בא דעם פּאַסט. אליין זיך געלאָזן גיין װײַטער, װאָס
לענגער מע איז געגאנגען מיטן וואלד, אלץ שארפער האָט אָנגעהױבן צו ווייען אין פּאַנעם
אן עסעריקע פּײַכטקײַט, װאָס האָט צו װיסן געגעבן, אז מע דערנעענטערט זיך צו בלאָטעס;
דער מאיאָר האָט פונדעסטוועגן זיך אָפּגעהאלטן פון צו מאכן צו שנעלע אויספירן. ער האָט
ניט פארגעסן, אז דער קאָמיסאר פון -באָרבא", מיט וועמען זײַנע יאטן האָבן זיך צופעליק
געטראָפן אין וואלד, איז געקומען צו אים מיט א פאָרשלאָג, אז זי זאָלן זיך לאָזן צוזאמען
אף א שלאכט-אָפּעראציע. עמעס, זי האָבן זיך נאָך צו גאָרניט ניט געהאט דערעדט, ער האָט
בלויז באשלאָסן זען, װאָס זײַנען עס פאר א מענטשן, װאָס פארמאָגן זי פון געווער און צי
װעט אים לוינען זיך פארבינדן מיט זיי. דער עצעם געדאנק אָבער ארויסצוטרעטן מיט גע-
מיינזאמע קויכעס קעגן די דײַטשן האָט בא אים אויסגענומען. באזונדערס האָט עס געהאט
א זין איצט, וען קיין גרויסע דערפארונג פון פארטיזאנישן קאמף איז נאָך ניט געווען, און
געווער -- אויך װינציק. קיין זאך, האָט אים געדוכט, איז גאָרניט װערט אין פארגלײַך דער-
מיט, ווען עס גיט זיך זיי אײַן צו לאָזן דעם סוינע א ביסל בלוט. כוץ דעם, װאָס דאָס װאָלט
געווען דאָס בעסטע מיטל אף אונטערצומונטערן די פארטיזאנער, װאָלט עס אוֹיך געוויזן
דעם פאָלק, אז עס איז פאראן, װער סע זאָל זיך אָנעמען זײַן קריווד.

גייענדיק מיט דער פּראָסעקע, װוּ די ביימער זײַנען פון ביידע זײַטן געשטאנען, װי א
וואנט, האָבן זי זיך ענדלעך ארויסגעקליבן צו א גרויסער בלאָטע, איבער וועלכער עס זײַנען
געלעגן .קלאדקעס" פון יונגע בערעזקעס. פונװײַטן, אף דער אנדערער זײַט פון דער בלאָטע,
האָט זיך געזען א כוטאָר, הינטער אים װידער וואלד. דער מאיאָר האָט זיך אַנגעשטױסן, אז
דאָס גייען זי אהין.

מיט א שעמעוודיקן שמייכל פון איינעם, וועמען עס שטייט פאָר אן ארבעט. װאָס פאסט
פאר א יינגל, האָט פּיאָטער טראָפּימאָװיטש באטראכט די שטעקנס, וועלכע עס האָט פאר
יעדן פון זיי ארויסגענומען פון הינטער א קוסט דעם קאָמיסארס באגלייטער. ער האָט פאר-
שטעקט הינטערן רימען די פּאָלעס פונעם רעגנמאנטל, נאָכטוענדיק אין דעם פראט דעם
קאָמיסאר, און אָט אזוי, װי קונצנמאכער אין צירק, האָבן זי זיך. איינער נאָכן אנדערן,
אװעקגעלאָזט מיט די .קלאדקעס", דאָ זיך לײַכט אָנשפּארנדיק מיט די לאנגע שטעקנס אין
בערגלעך ערד, וועלכע האָבן זיך ארויסגעזען פון אונטערן שניי, און דאָרט באלאנסירנדיק
מיט ביידע הענט, קעדיי אײַנצוהיטן דאָס גלײַכגעװיכט.

ניט געקוקט אפן קאָמיסארס יאָרן, ניט געקוקט דערוף, װאָס ער איז, דאכט זיך, גאָר
ניט געווען אזא באוועגלעכער, האַט ער זיך דאָך באלד ארויסגעריסן פאָרויס און זיך גענומען
דערװײַטערן. ער האָט גיך-גיך, קוים אָנצורירן די ;קלאדקעס" מיט די שפיץיפינגער פוֹן די
פיס, זיך אװעקגעטראָגן איבער זײי, און פּלוצעם, װען ער איז אינמיטן געלאָף אין עפּעס
געשטרויכלט געװאָרן זיך געגעבן א וואקל פון איין זײַט אין דער צווייטער, נאָר טייקעף
בײגעקומען די רעגע פון פארלאָרנקײַט, בייס אים האָט זיך אויסגעויזן, אז ער רײַסט זיך
אראָפּ אין דער בלאָטע, און זיך אפסנײַ אװעקגעלאָזט פאָרױיס, אזוי פלינק און שנעל, אן
דעם מאיאָר האָט אָנגענומען א כיישעק אים נאָכצוטאָן,

גיין אָבער מיט די -קלאדקעס" איז געווען שווערער איידער ער האָט זיך פאָרגעשטעלט,
אויסער דעם, װאָס דערוף האָט זיך געפאָדערט א געוויסע געװױינהײַט, איז דערצו נאָך צע-
גאנגען געװאָרן דער פראָסט-טוי, מיט וועלכן די קלאדקעס" זײַנען געווען באדעקט, אונטער
די פיס איז געװאָרן נאס, און עס איז גענוג געװען מאכן ניט קיין געלונגענעם טראָט, מע
זאָל זיך אויסגליטשן. בעמיילע איז שוין פּיאָטער טראָפימאָװיטשן אויסגעקומען זיך אָפּגעבן
דער מעלאָכע מיט מער פלײַס, װי ער האָט, לעכאטכילע, געמיינט, אזוי אז אף אנדערע זאכן
איז אים קיין צײַט ניט איבערגעבליבן, דערונטער אויך צו געדענקען וועגן דעם פײַער, װאָס
ער האָט געזען ברענען אפן פּאָסט. דאָס איינציקע, װאָס ער האָט זיך דערלויבט, ווען ער איז
אף א װײַלע געבליבן שטיין, קעדיי איבערצוכאפן דעם אָטעם, דאָס איז-- באטראכטן דעם
ארום, וועלכער איז אים אלץ מער און מער געפעלן געװאָרן.

פאר די זומפ-פייגל האַט דאָ, זומער-צײַט, באדארפט זײַן א פרײ לעבן. פון באגינען בין
שפּעט אין דער נאכט האָבן זי געקאָנט פראנק-און"פרײַ ארומפלזען, פארהילכן דעם ארום
מיט זײערע געשרייען און זיך אראָפּלאַזן אף די הווכע פיס אין דער בלאָטע, נישטערן מיט
די לאנגע שנאָבלען אינעם מיט גראָז פארוואקסענעם וואסער. איצט אָבער האָט מען דאָ אין
ערגעץ ניט געזען קיין לעבעדיקע בריע. ארום און ארום איז געשטאנען א טויטע שטילקײַט,
אזוי אז מע האָט געהערט וי עס כליופעט די נעץ אונטער די פיס. פון ביידע זײַטן, אף וויפל

87

דאָס אויג האַט נאָר פארנומען, האָבן זיך געשפּרײט ראכוועסדיקע, פארווייטע פעלדער אין בערג
און בערגלעך, װי א כוואליענדיקער יאם, װאָס איז פּלוצעם פארגליווערט געװאָרן. ערטערװײַן
האָבן טונקעלע זשאווער-פלעקן זיך ארױיסגעשלאָגן פון דער טיף און צעפרעסן דעם שניי,
איידעס געזאָגט וועגן דעם, אז די בלאָטע ווערט ניט פארפרוירן ביז שפּעט װינטער. און אויך
דאָס איז דעם מאיאָר געפעלן געװאָרן. ער האָט געטראכט: ,ניט קיין גאר באדארף זײַן דער,
וועלכער האָט זיך אויסגעקליבן אַט דאָס אָרט. עס איז גענוג אוועקשטעלן אפן כוטאָר א
קוילנווארפער און מע איז באװאָרגט, אז פון דער זײַט פון דער בלאָטע זאָל קיינער ניט
קאָנען צוקומען. אַט א מענוּוול דער ווארדאָמסקי, --האָט דעם מאיאָר אלץ מער און מער
גענומען פארדריסן, האלעמײַ ער געפינט זיך ניט דאָ מיט זײַנע יאטן --ער האָט אים ניט
געקאָנט זאָגן, אז אינעם וואלד איז פאראן אזא מין ,גאָלדן ערטל":

פון אומגעװוינטקײַט צו גיין די גאנצע צײַט מיט די ,קלאדקעס" האָט דעם מאיאָר בא"
הערשט א מידקײַט. עס האָט אים דערעסן צו קוקן זיך אונטער די פיס. ער איז גערן געװאָרן,
ווען די בלאָטע האָט זיך סאָפּקאָלסאָף געענדיקט און ער האָט מיט א לײַכטן אויסגעשריי .אן
עקו", װי איינער זאָגט: א דאנק גאָט, איבערגעקומען, געקאַנט א שפּרונג געבן אף דער
טריקעניש און דערפילן מיט די פיס די ערד אונטער זיך.

ער איז צופרידן געווען, װאָס עס איז בא אים כאָטש אלץ דורכגעגאנגען גלאט און ער
איז אָפּגעקומען בלויז דערמיט, װאָס ער האָט זיך סאכאקל איין מאָל עטװאָס אויסגעגליטשט
און האָט געטראַפן מיט א פוס אינעם זומפּ ארײַן. עס איז אים איצט נאָר איבערגעבליבן
ארומצורייניקן די שטיוול און זי האָבן זיך געקאַנט לאָזן גיין צום כוטאָר, וועלכער איז שוין
געווען נעענטער, וי װײַטער.

פּיאָטער טראָפימאָװיטש האָט גענומען זוכן, מיט װאָס ארומצוּווישן די שטיוול. דערבײַ
איז ער פונעם גיין מיט די ,קלאדקעס" שוֹין צו פיל דערווארעמט און אופגעלעבט געװאָרן,
וי טאָמיד נאָך פיזישער ארבעט זײַנען אים אופגעקומען דערמונטערנדיקע און פריילעכע
געדאנקען. ער האָט געקלערט װעגן דעם, אז אויב אלץ װעט גײין אזוי, װיי ער שטעלט זיך
פאָר, און זיי װעלן זיך צו עפּעס דעריידן, דאן װעט מען פרלער פאר אלץ זיך באדארפן
נעמען פאר די פּאָליצײיַשע באצירקן, וועלכע נארוסעוויטש זעצט אָן אינעם ראיאָן, צעטרײבן
די פּאָליצײַען, פאריאָגן די סטארעסְטעס, ניט לאָזן גאַרגישט ארויספירן פון די דערפער.

פאריינס האָט ער שוין אִוֹיך ניט פארגעסן דעם גארניזאָן פון אַלקאָװיטשי, װאָס איז
געשטאנען, װי א ביין אין האלדז. צעגראָמירן דעם גארניזאָן, האָט ער אָבער געװוּסט, איז
דערװײַל נאָך צו פרי צו טראכטן, און ער האָט עס אָפּגעלײגט אף דער צוקוגפט--,שפּע-
טער, -- האָט ער זיך געטראכט, -- דאָס איז אן ארבעט אף שפּעטער"..

ניט באוויזן האָט אָבער דער מאיאָר ארומצורײיניקן די שטיוול מיט א הויפן פארוועלקט
גראָז, װאָס ער האָט אָנגעצופּט פון אונטערן שניי, װי עס האָט זיך דערהערט ערגעץ ניט
װײַט א שיסערײַ פון אן אװטאָמאטישער ביקס, וועלכע האָט ארויסגעלאָזט איין קורצע סעריע
קוילן נאָך דער אנדערער. ער האָט אופגעהויבן דעם קאָפּ, זיך ארומגעקוקט. ארום-און-ארום
איז דאָך געווען שטיל, אויסער דער דאָזיקער שיסערײַ האָט מען גאָרניט געהערט. אויך דער
קאָמיסאר האָט ניט ארויסגעוויזן קיין סימען פון אומרו. און ער האָט פארשטאנען, אז דאָס
שיסט מען, װײַזט אויס, ערגעץ אינעם פּארטיזאנישן לאגער, װאָס געטינט זיך הינטערן כוטאָר
און פונוואנען עס האָט זיך געשפּרײַט א רויך צװישן די ביימער. דער מאיאָר איז אופגעבראכט
געװאָרן.

-- װאָס איז עס פאר א שיסערײַ:--האָט ער געפרעגט דעם קאָמיסאר.

-- דאָס שיסט, מיסטאמע, לוקאשעוויטש; -- האַט יענער אָפּגעענטפערט. -- די רעכטע
האנט איז בא אים פארװוּנדעט, לערנט ער זיך שיסן מיט דער לינקער.

-- װוּ האָט מען עס אים שוין באוויזן צו פארװונדן, אײַער קאָמאנדיר? עפּעס האָט מען
ניט געהערט, אז עמעצער זאָל זיך דאָ געווען שלאָגן מיט די פאשיסטן.

-- קיין שׁוֹם שײַכעס האָט עס ניט מיט קיין דײַטשן. ער איז אליין דערין שולדיק.. עס
האָט זיך אָנגעהוױבן א מײַסע: מיר האָבן א ביסל טאָל, נאָר עס איז ניטאָ, װער עס זאָל דערפון
מאכן א מינע. ,דו, --זאָג איך צו אים, -- װוייסט ניט, װואזוֹי מע מאכט עס, טאָ נעם זיך
בעסער ניט אונטער". ער האָט מיך אַבּער ניט געפאַלגט און זיך צעקאליעטשעט די פינגער.
ער האָט נאָך גוט אָפּגעשניטן. װען עס טרעפט אים אין די אויגן, בלײַבט ער א בלינדער.

-- ער האָט דען ניט געדינט אין דֶער ארמיי, װאָס ער װייסט ניט, װיאזוי צו באגיין
זיך מיט א מינעז

-- װאָס עפּעס ניט? נאָר די לעצטע יאָרן האָט ער ניט באדארפט האָבן צו טאָן מיט קיין
מינעס. ער איז געווען סעקרעטאר פון קרײַסקער רײיאויספירקאָם.

88

פאר דעם מאיאָר איז עס געווען א קליינער טערעץ.

-- װאָס זשע?--האָט ער װידער געפרעגט.--פעלט אים נאָך, אז דײַטשן זאָלן קומען
אֹהער? װער הייבט עס אוף א שיסערײ אינעם לאגער? דאָס אָרט אײַערס איז טאקע א גוטס,
דאָס איז עמעס, מאלע אָבער װאָס עס קאָן זיך מאכן..

-- אהער װעט קיינער ניט קריכן.

מיט א קאָסע בליק אָפּגעמאָסטן דעם קאָמיסאר, וועלכער איז זיך געלאסן געגאנגען מיט
אים אינעם צעשפּיליעטן מאנטל, האָט דער מאיאָר מער גאַרנישט ניט געזאָגט. ער האָט אף
דֶעם מענטשן געװאָרפן אן אומכיין. באשלאָסן בא זיך: ,װאַס זשע, מע זעט דען ניט! װאָס
פאר א פירער, אזעלכע פּאָראַנדקעס. ווען מע כאפּט ארײַן א גוטן קלאפּ, װאָלט מען, פאר-
שטייט זיך, ניט געווען אזוי זאָרגלאָזי,

דעם מאיאָר האָט זיך פארגלוסט פרעגן בא דעם קאָמיסאר, אף װאָס פאר א שטעלע ער
איז פרזֶער געווען. ער האָט עס אָבער ניט געטאָן. אין אים האָט זיך באנײַס אופגעהויבן אן
ערגערניש, װי דעמלט, בייס ער האָט דערזען דאָס פּײַער אפן פּאָסט. און דעם איבעריקן טייל
וועג, װאָס איז אים איבערגעבליבן דורכצומאכן ביזן כוטאָר, איז ער שוין געװוען צערודערט.
ער האָט בא זיך אָפּגעמאכט, אז װאָס ער זאָל שוין װײַטער דאָ ניט טרעפן, באדארף אים ניט
ארן. מע האָט אים אײַנגעלאדן צוליב א געוויסן איניען. דארף ער זען, װאָס װײַטער װעט
זײַן. װעט מען זיך צו עפּעס דעריידן, איז רעכט. עלע ניט, װעט ער זיך טייקעף אופהייבן
און אוועקגיין צו זײַנע יאטן. װאָרעם ער איז דאַ, און זײַן הארץ איז אים פארבליבן בא זיי.
עס לאָזט אים די גאנצע צײַט ניט רוען דאָס, װאַס עס איז פארלאָפן מיט ווארדאָמסקין. אך;
ווען ער קען נאַר זיך ארײַנרײַסן מיט זײַן כעוורע אין קרשסק, װאָלט ער דאָרטן טיליטעל
געמאכט פון די פּאַליצײַען צוזאמען מיט זייער אָנפירער, מיט נארוסעוויטשן.

ואָן איבעריקן כיישעק, ניט מער, װי מע טוט א זאך אף אָפּצוקומען, האָט דער מאיאָר
דורכגעשפּאנט דעם הויף מיט דער שטאל און דעם ברונעם, וועלכער איז, א באשײַנטער פון
זון, געלעגן בא דער בלאָטע, װי א אינדזעלע, באשיצט פון אלע זײַטן מיט וואלד.

אין דער גרויסער ליידיקער שטוב, אין וועלכער ס'איז גאָרניט געווען, אוֹיסער א טיש
מיט בענק, איז אפן פענצטער געלעגן א קאץ און האָט זיך געווארעמט קעגן דער זון. אין
קיך האָט א יונגע פרוי עפּעס געבראָטן אוֹן דער געשמאקער רייעך פונעם געבראָטנס האָט
אָנגעפילט די לופט, דערמאָנט דעם מאיאָר, אז ער געדענקט גאָר ניט די צײַט, װען ער זאָל
עפּעס ענלעכס האָבן געגעסן. און גראָד אַט די קלײניקײַטן, וועלכע ער װאָלט אן אנדערש
מאָל ניט צוגעגעבן קיין באדײַטונג, האָבן אים איצט דערצאָרנט. עס איז אים דערווידער
געװאָרן די שטוב מיטן רייעך פון געבראָטנס, פּריקרע די שטילימורמלענדיקע קאץ, וועלכע
איז אראָפּגעשפּרונגען פונעם פענצטער, קוים זיי זײַנען נאָר ארײַנגעקומען, מיט אן אויסגע-
בויגענעם רוקן, פויל זיך ציענדיק אף אלע פיר, צוגעגאנגען צו דעם קאָמיסאר און זיך גענו-
מען רײַבן אין זײַנע פיס. זײַן שטימונג איז אים אינגאנצן קאליע געװאָרן. ער איז שוין קיין
באלן ניט געווען אפילע זיך אױסטאָן, ווען דאַ זאָל ניט געווען זײַן אזוי שטארק אָנגעהײצט.
אױסגעטאָן פון זיך דעם רעגנמאנטל און זיך אָנגעהױבן צוקעמען די האָר, וועלכע זײַנען פאר
די לעצטע עטלעכע כאדאָשיסי גרוער געװאַרן, איז דער מאיאָר געבליבן שטיין אינמיטן שטוב,
װי א מענטש, וועלכער קומט צו גיין טאָן א גוואלדישידעך און ווייסט פון פריער, אז דערפון
װעט גאָרניט ארויסקומען. ער האָט אפילע ניט געפונען פאר נײיטיק אויסצובאהאלטן, װי
שטארק ער איז אומצופרידן דערפון, װאָס ער איז געקומען אהער. אינעם פוטערנעם קורצן
לײַבל אַן ארבל, מיט די פּאָרטופּייירימענס איבערן אקסל, מיטן שווערן מאוזער אין דער לאנ-
גער הילצערנער שייד אף דער זײַט, האָט ער אויסגעזען שטאלטנער און העכער, װי אינדער-
עמעסן, ניט אין פארגלײַך מענערישער פון דעם קאָמיסאר, וועלכער איז אָן דעם מאנטל און
אָן דעם היטל געװאָרן נאָך מער ענלעך אף א קליינשטעטלדיקן לערער אָדער בוכהאלטער.

איצט, בייס דער מאיאָר איז שוין געווען אפן אָרט, האָט אים אלץ מער אָנגעהױיבן פאר-
דריסן, פארװאָס ער האָט זיך געלאָזט אהער, טראכטנדיק ועגן עפּעס מער, איידער פּאָשעט
זיך באקאנען מיט שכיינים, װאָס פארנעמען זיך מיט איינער און דער זעלבער ארבעט און
מיט וועלכע עס װאָלט געװוּנטשן געווען זיך פארבינדן. ער איז א מיליטער-מאן, בא אים
איז דיסציפּלין די צווייטע נאטור. דאָ װידער, זעט ער, האלט מען דערפון ניט זייער. ארײַג-
מישן זיך, זאָגן א דייע, װעט ער ניט קאָנען. איז צוליב װאָס, פרעגט זיך, באדארף ער
האָבן דעם גאנצן אײיסעק? איז דען ניס גלײַכער פארבלײַבן זעלבשטענדיק און טאָן זיך אליין
דאָס, װאָס מע דארף. ניט אומזיסט זאָגט דאָס פאָלקסיווערטל: .אליין, איז די נעשאָמע
ריין..*

אזוי שטייענדיק אינמיטן שטוב, האָט אים געטראָפן לוקאשעוויטש, וועלכער איז ארײיג-

89

געקומען פון דרויסן מיט אן אװטאַמאטישער ביקס אין דער לינקער האנט. דאָס פּעלצל האָט
ער געטראָגן אָנגעװאָרפן אף די אקסל.

ער איז ארײַן זייער געשווינד, גלײַך עמעצער װאָלט אים שוין געהאט אָנגעזאָגט, אז מע
ווארט דאָ אף אים. קונציק און פלינק אראָפּגעװאָרפן פון זיך דאָס פּעלצל מיט דער הילף
פונעם לינקן אקסל, האָט ער עס צוזאמען מיט דער קובאנקע אופגעהאנגען אף דער וואנט
און, טראָגנדיק זײַן קראנקע האנט אַף א בענדל א ביסל פאָרויס, זיך פאָרגעשטעלט.

דער מאיאָר האָט זיך אויך אָנגערופן.

שװײַגנדיק האָבן זיי איינער דעם אנדערן באטראכט. אין פארגלײַך מיטן מאיאָר האָט
אויך לוקאשעוויטש --ניט קיין הויכער, דארער מאנצבל מיט א פלאכער ברוסט--אָן שום
סאָפּעק פיל אָנגעװױירן. דערצו נאָך האָט אים, בייס ער האָט זיך געייסעקט מיט דער מינע,
געטראָפן א שפּליטער איבערן רעכטן אוֹיג, אויסגעריסן דאָרטן א שטיק פלייש צוזאמען
מיט דער ברעם, און דערפון, װאָס די װױּנד איז זיך ניט גוט צונויפגעואקסן, איז זײַן
לענגלעךידאר געזיכט געװען א ביסל אויסגעקרימט און האָט אױסגעזען אזוי, װי דער
מענטש װאָלט זיך די גאנצע צײַט עפּעס געװונדערט. אין אים איז גאָרניט געווען אזעלכעס,
װאָס זאָל דעם מאיאָר געפעלן וֶוערְן. און ער האָט אָנגעהױבן אײַלן. לוקאשעוויטש האָט אָבער
פון קיין שום זאך ניט געװאָלט װיסן, איידער מע װעט ניט אָפּעסן. װילנדיק-ניט-װילנדיק
איז אויסגעקומען זיך אָנעמען מיט געדולד און בלײַבן ווארטן.

מע האָט נאָך ניט געהאט פארענדיקט מיטן עסן, איז אין שטוב ארײַנגעקומען א פּארטי-
זאנער מיט א נײַס, אז ניט װײַט פונעם וואלד האָבן זיך באוויזן דײַטשן. אלע האָבן זיך
טייקעף אופגעהויבן. לוקאשעוויטש האָט באפוילן לויפן אינעם לאגער און איבערגעבן, אז
מע. זאָל זיך צוגרייטן צו א שלאכט. אין עטלעכע רעגעס ארום האָט ער ארופגעװאָרפן אף
זיך דאָס פעלצל אוֹן איז צוזאמען מיטן קאָמיסאר און דעם מאיאָר אוועקגעגאנגען אהין.

אינעם לאגער איז מען שוין געווען אוף. אין גרויס אײַלעניש האָט מען אראָפּגענומען
פונעם שײַטער די עמער, אין וועלכע מע האָט געקאָכְט עסן, און דאָס פײַער פארשאָטן מיט
שניי. ארופכאפּנדיק אף זיך אין מיטן גאנג די פּעקלעך, זײַנען די פארטיזאנער מיט געווער
אין די הענט ארויסגעלאָפן פון די ערד-שטיבלעך. איבערן ראש, װאַס איז געװאָרן אין וואלה,
האַבן זיך צעפּודיעט די קראָען--די שטענדיקע שכיינים פון אזעלכע ערטער, װוּ מענטשן
לעבן,-- און שרײַענדיק זיך גענומען ארומדרייען איבער די קעפּ, פארגרעסערנדיק דערמיט
נאָך מער דעם טומל.

ווען די אַנפירער זײַנען געקומען צום אַרט, אף וועלכן די פּארטיזאנער האָבן זיך צו-
נויפגעקליבן, איז געװאָרן כמארנע. אן עסעריקער װוינט האָט זיך אופגעהויבן און גענומען
אראָפּבלאָזן דעם שניי פון די צװטגן. עס איז געװאָרן פייכט און קיל. קיינער האָט אָבֶער
דערוף קיין אכט ניט געלייגט. מע איז געשטאנען אין דער ריי, מיטן גאנצן קלאפּערגעצײיג
אף זיך, אָנגעהױבן פון די פּעקלעך און ענדיקנדיק מיט עטלעכע האנט-קוילנווארפערס. א טייל
פּארטיזאנער האָט קיין געװער נאָך ניט געהאט. זיי האָבן געהאָלפן טראָגן די דיסקן פון די
קוילנווארפערס, דאָס ביסל שפּײַז און נאָך אנדערע זאכן, װי עמער, העק און זעגן. געוויס
האָט מען נאָך ניט געקאָנט אָנרופן דאָס דאָזיקע געזעמל פון מענטשן מיטן װאָרט .אָטריאד":
דאָס איז געװען גיכער ניט מער װי ניט קײן גרויסע גרופּע פון עטלעכע און דרטסיק
יונגעלײַט. לוט דעם אומרו, װאָס האָט ארויסגעקוקט פון זייערע אויגן, האָט מען געזען, אז
קיין פּולווער האָבן זיי נאָך ניט געשמעקט. און דעם ערשטן אויספיר, װאָס דער מאיאָר האָט
פאר זיך געמאכט, בייס ער האָט באטראכט דעם אוילעם, איז געװען, אז זײַן כעוורע אין
א סאך פרײַער פון דער מוירע פאר די דײַטשן, איידער אָט דײיאָ, און אז דאָס. װאָס ער
האָט זײַנע יאטן די גאנצע צײַט ניט געלאָזט רוען, האָט בלויז געבראכט נוצן. און דאָס אליין
האָט אים שוין בעמיילע פארשאפן א געוויסע באפרידיקונג...

לוקאשעוויטש האָט דערקלערט די פארטיזאנער, אז געווען איז עס א פאלשער אליארם
און אלע מעגן זיך אומקערן צוריק אף זײיערע ערטער, אז צונויפגענומען האָט ער זי אלעמען
צוליב דעם, קעדיי צו באקאנען מיטן מאיאָר, וועלכער געפינט זיך מיט זײַן אָטריאד אין
וואלד, ניט װײַט פון זיי. און בא דעם װאָרט ,אָטריאד", װאָס האָט אויך אין דעם געגעבענעם
פאל אויסגעזען צו זײַן היפּשלעך איבערגעטריבן, איז פּיאָטער טראָפימאָװיטשן אופגעקומען
דער געדאנק, אז אייגנטלעך איז דאָך דער װוּקס פון דער פארטיזאנישער באוועגונג מער פון
אלץ איצט אָפּהענגיק פון געװוער. ווען זי װאָלטן פארמאָגט גענוג געװער, װאָלט אין מענטשן
קיין שום מענזע ניט געווען.

די געדאנקען וועגן דעם, ויאזוי מע קריגט געווער, האָבן דעם מאיאָר ניט פארלאָזט אויך
שפּעטער, ווען לוקאשעוויטש האָט אים אוועקגעפירט איבער דִי ערדישטיבלעך, קעדיי צו

באװײַזן, װיַאזוי מע האָט זיך דאָ אײַנגעאָרדנט. מיט די זעלבע געדאנקען האָט דער מאיאָר
זיך דערנאָך אומגעקערט צוריק אפן כוטאָר.

לוקאשעוויטש איז שטארק צופרידן געװען פון דעם, װאָס זײַנע יאטן האָבן אים ניט
אוֹנטערגעפירט און זיך שנעל געבראכט אין א צושטאנך פון שלאכטיגרײיטקײַט. קוים איז
מען נאָר ארײַנגעקומען צוריק אין שטוב, האָט ער צעשפּרײט איבערן טיש א לאנדקארטע
און גענומען דערקלערן, אין װאָס עס באשטייט די אָפּעראַציע, וועלכע זיי האָבן פארטראכט,

-- אין עטלעכע טעג ארום, ---האָט ער אן אופגעלעבטער אָנגעהױבן, -- קלײַבט מען זיך
צו פאָרן קיין ווילייקע מיט א טראנספּאָרט כאזיירים און ברויט, װאָס די באנדיטן האָבן
אָנגעראבעוועט בא דער באפעלקערונג. לוט די יעדיעס, װעלכע מיר פארמאָגן, װעלן כוץ
עטלעכע דײַטשן באגלייטן די פורן אן אָפּטײלונג פון קרײַסקער פּאַליצײ אין שפּיץ מיט
נארוסעוויטשן. פאָרן װעלן זיי גיכער פאר אלץ לויטן מארשרוט: אַלקאָװיטשי -- סטארינקי--
סאָסינקע -- ראבון -- ווילייקע... אונדזער אופגאבע איז --אונטערצוהיטן זיי ערגעץ אפן װעג,
אָפּנעמען אלץ, װאָס מע פירט און װאָס מע קאָן אומקערן דער באפעלקערונג, װאָס ניט--
אוועקפירן צו זיך אין וואלד. אין ערגסטן פאל אפילע פארברענען, אבי קיין זאך זאָל ניט
אָנקומען די דײַטשן.

מיט האלב צוגעמאכטע אויגן, װי עס װאָלט אים נאָכּן געשמאקן עסן גענייגט א דרעמל
צו טאָן, איז דער מאיאָר געזעסן באם טיש און זיך צוגעהערט דערצו, װאָס לוקאשעוויטש
רעדט. ער האָט געקוקט אף דער פארװוּנדעטער האנט, וועלכע לוקאשעװויטש האָט בייסן
ריידן ארופגעלייגט אפן טיש. װײַזט אויס, אז צו די שפּיצפינגער איז אים דאָס בלוט שלעכט
דערגאנגען. די הוט אף די פינגער איז געווען געפּלאצט, די נעגל-- בלוי.

לוקאשעוויטש האָט אים געגעבן אלץ צו דערקלערן און בײיסמײַסע עפשער אליין ניט
געפילט, וזאזוי ער באוועגט מיט דער קראנקער האנט, -- זי אָפּגעעפנט און צוריק פארמאכט.
קוקנדיק אף לוקאשעוויטשעס האנט, האָט דער מאיאָר געטראכט וועגן די פּארטיזאנער, מיט
וועלכע ער האָט זיך נאַרװאָס געהאט דורכגעװאָרפן מיט עטלעכע װערטער, אַרײַנקומענדיק
נאָך זיי אין די ערדשטיבלעך און באטראכטנדיק זייער אויסקומעניש. אים זעלבּסט איז אויך
געפעלן געװאָרן דאָס. װאָס דער גרעסטער טייל פון די פּארטיזאנער זײַנען געװוען יונגע,
װאָס זי האָבן זיך שנעל צוזאמענגעקליבן, װי נאָר עס איז געװאָרן דער טומל, און, דעריקער,
װאָס פארהעלטניסמעסיק זײַנען זי געווען ניט שלעכט באװאָפּנט. ער האָט אָבער נישט גע-
קאַנט ניט באמערקן, אז א מאסע איז עס א רויע און ס'איז שווער צו זאָגן, וויאזוי זי ועט זיך
פירן בייס א שלאכט. באזונדערס האָט עס אים געקימערט, ווען ער האָט גענומען אין אכט,
אז פון קיין געהעריקער אָרדענונג װײיסט מען דאָ ניט. אים איז אומגעהייער שער געווען
מאסקים צוֹ זײַן מיט דער זאָרגלאָזיקײַט, װאָס האָט זיך דאָ געפילט אף יעדן טראָט. ער האָט
באשלאָסן ניט ווארפן זיך דערװײַל מיט קיין װערטער און גאָרנישט ניט. צוזאָגן, ביזוואנען
ער װעט אלץ ניט אויסהערן.

-- נו, װאָס,.-- האָט ער, װי א פארשלאָפענער, אָן איבעריקן כיישעק, אָנגעהױיבן, בייס
לוקאשעוויטש האַט אופגעהערט צו ריידן און ער אליין האָט דערפילט אף זיך דעם בליק
פונעם קאָמיסאר, וועלכער האָט געװאָלט דערגיין, װאָס פאר אן אײַנדרוק האַט אף אים גע-
מאכט דאָס, װאָס ער האָט געהערט פונעם קאָמאנדיר, -- דער פּלאן איז, װי א פּלאן.. ויאזוי
זשע קלערט איר אָבער אים פארווירקלעכןד

-- אַ. דאָס האָבן מיר שוין דורכגעטראכט ביז אלע קלײניקײַטן, --האָט לוקאשעוויטש
אונטערגעכאפּט גאנץ מונטער און האָפּערדיק, באװײַזנדיק דערמיט, אז אים איז ניט פרעמד
געוויסע באגשסטערונג.-- מיט א טייל יאטן מאכן מיר א זאסאדע אף דער הרעבליע לעבן
סטארינקי. דאָס אָרט איז דאָרט א גוטס, וואלד דערבט, און אין פאל, װען עס קומט אויס
אָפּצוטרעטן, איז פאראן װוּהין. א צווייטע גרופּע שיקן מיר ארויס אפן וועג צו אָלקאָװיטשי,
ניט דערלאָזן, מע זאָל פון דאָרט קומען צו הילף נארוסעוויטשן..

פּיאָטער טראָפימאָװיטש איז געזעסן, װי פרזער, אונטערגעשפארט דאָס פּאָנעם מיט דער
האנט, די אויגן האלב-צוגעמאכט: װען עס זאָל זײַן דערבײַ עמעצער, װאָס קען אים נעענטער,
װאָס װײסט, אז דאָס איז א פּראָסטער און צוגעלאָזטער מענטש, װאָלט ער זיך געוויס פאר-
כידעשט פון אָט דער פארענדערונג, װאָס איז פאָרגעקומען מיט דעם מאיאָר. ער װאָלט געוויס
געזאָגט: זע נאַר סארא מין ברעקלען זיך... עס װײַזט זיך ארויס, אז אויך ער האָט גאָר ניט
פײַנט צו בלאָזן א ביסל פון זיך און צו מאכן אן אָנשטעל, װי דאָס האָבן ניט זעלטן ליב צו
טאָן מיליטער-לײַט, װאָס זײַנען לויטן ראנג העכער פון די, מיט וועמען זיי פירן אַן. דער
מענטש װאָלט געוויס ניט פארשטאנען, צוליב װאָס טויגן דעם מאיאָר אזוינע פוילע שטיק,
װאָס װיל ער זיך דערמיט דערשלאָגן? שטראַפן לוקאשעוויטשן פאר עפעס אָדער װאָרענען

1

אים, אז ער, דער מאיאָר, איז װײַט ניט קיין היץיקאָפּ און כאפּילאפּ קלײבט ער זיך גאָר-
נישט ניט טאָן.

אינדערעמעסן האָט דער מאיאָר איצט אין זינען אפילע ניט געהאט צו שפּילן זיך מיט
עמעצן און צו פארוואנדלען ערנסטע זאכן אין א ספּעקטאקל. אפן הארצן איז אים געװען
ניט פריילעך. ער איז מעקאנע געווען לוקאשעוויטשן, װאָס זײַנע מענטשן זײַנען בעסער
באװאָפנט. ער האָט שטארק געליטן דערפון, װאָס ביז איצט האָט זיך אים זעלבסט אין דעם
פראט װינציק װאָס אײַנגעגעבן. אים איז ניט געפעלן געװאָרן די באגײַסטערטע זיכערקײַט
פון לוקאשעוויטשן, דאָס, װאָס צו פרי האָט יענער גענומען ריידן אין זייער אלגעמיינעם
נאָמען, בייס אין דער װירקלעכקײַט האָט ער דערװײַל נאָך גאָרניט געהאט צו זאָגן פון
לוקאשעוויטשעס ווערטער: .אָ, אָט דאָס האָבן מיר שוין דורכגעטראכט ביז אלע קלײניקײַטן,
גלײַך עס איז מעגלעך אלץ פאָרויסזען, װאָס עס קאָן פּאסירן אין שלאכט, האָט זיך אים
געװאָלט שמייכלען. דער מענטש האָט, קאָנטיק, פארגעסן, אין וועלכע באדינגונגען מע גע-
פינט זיך, אז מע איז פון אלע זײַטן ארומגערינגלט פונעם סוינע און גאנץ אָפּט איז אומעגלעך
צו ויסן, פונוואנען מע קאָן אים דערווארטן. עס האָט אים פיל מי געקאָסט, אז ער זאָל ניט
ארויסשפּרינגען און ניט זאָגן אָפן, װאָס ער טראכט וועגן אים, אז יענער פירט זיך אוף, װי
א נאריש יינגל.

-- און איר זײַט זיכער, אז אלץ װעט זיך באקומען אזוי, װי איר שטעלט זיך פאָרז--
האָט דער מאיאָר געפרעגט. -- צי פארזעט איר ניט אמאָל די געפארן, װאָס לויערן אף אונדוז

לוקאשעוויטש האָט שוין אויך פרוער געהאט באמערקט, אז פּיאָטער טראָפימאָװיטש איז
פון עפּעס אומצופרידן. ער האָט בלויז ניט געקאָנט בא זיך קלאָר מאכן, וועלכע פליג האָט
אים א ביס געגעבן. צי האָט ער זיך אמאָל ניט דורכגעווערטלט אין ועג מיטן קאָמיסאר!
נאָר ניין. דער קאָמיסָאר זיצט זיך אזוי, װי פר;ער, א רויקער און ערנסטער. אף אים איז
גאָרניט מעגלעך צו באמערקן. לוקאשעוויטש האָט איבערגעפירט זײַן בליק אפן מאיאָר. וויגי
ציקער פון אלץ האָט ער פון אים דערווארט צו דערהערן אזעלכע רייד. װאָס מיינט ער,
דער מאיאָר, אז ער, לוקאשעוויטש, איז שוין גאָר אזא גרויסער נאר, וועלכער פארשטייט ניט,
װאָס הייסט פּרוּון עפעס טאָן אין אזא צײַט, ווען ארום לויערט מיט סאקאָנע! און אויך אין
אים האָט זיך דערוועקט א פארדראָס. ער האָט געענטפערט:

-- און װער קאָן עס זײַן זיכער, אז אף אלע הונדערט פּראָצענט װעט זײַן אזוי, װי ער
טראכט! פיל איז דאָך אָפּהענגיק דערפון, װיאזוי מיר װעלן זיך צוגרייטן.

-- עס איז אײַך ניט אײַנגעפאלן, אז עס איז ביכלאל א ביסל נאָך צו פרי צוֹ נעמען
זיך פאר אזעלכע אָפּעראציעס?-- האָט דער מאיאָר װידער געפרעגט.-- איין זאך איז, וען
מיר האָבן צו טאָן בלויז מיט פּאַליצײי. מע דארף דאָך אָבער פארשטיין, אז קוים וועלן מיר
זיך נאָר פארטשעפּען מיט דער פּאַליצײ, װעט שוין אויסקומען האָבן צו טאָן ניט מיט נארו-
סעוויטשן אליין, נאָר אויך מיט זײַנע באלעבאטים...

לוקאשעוויטש האָט שוין אליין אויך עפשער ניט באמערקט, וויאזוי ער האָט איבערגענו-
מען דעם מאיאָרס טאַן. ער האָט זיך אָפּגערופן מיט דער זעלבער אופגערייצטקײט:

-- מע דארף זיך פאָרשטעלן, אז אזוי װעט טאקע זײַן.. דעריבער האָב איך געזאָגט, אז
עס װעט אונדז אויסקומען צו מאכן אויך א זאסאדע אפן ועג לעבן אָלקאָװיטשי.

דער מאיאָר האָט זיך פארקרימט, װי פון ציין-ווייטעק. ער האָט זיך קוים אײַנגעהאלטן
אף ניט אױסצושרײַע

-- ליבער מענטש, פארשטייט זשע כאָטש דאָס, װאָס מע רעדט צו אײַך. עס האנדלט
זיך דען נאָר אין דער אָפּעראציע! עס גייט דאַך וועגן דעם, אז קוים װעט װערן א טומל,
וועלן מיר דערנאָך קײַן רוֹיק אָרט אין ערגעץ דאָ ניט געפינען. איר זײַט גרייט דערצוז

צו לוקאשעװיטשן איז ניט באלד דערגאנגען, װאָס מײַנט דער מאיאָר. ער האָט זיך
אִיבערגעקוקט מיטן קאָמיסאר. דערנאָך געפרעגט:

-- און איר װאָס? איר קלײַבט זיך דאָ צו פירן א רויק לעבן?

דער מאיאָר האָט געװאָלט ענטפערן: װער עס װיל דאָ פירן א רויק לעבן, איז נאָך א
פראגע". נאָר אָנשטאָט דעם האָט ער געפאָדערט:

-- ענטפערט. איר זײַט גרייט דערצו?

-- קיין זאך װועט אונדז ניט אָפּשרעקן.

-- און װאָס װעט איר טאָן, אוב מיר װעלן זיך אַפּואָגן?

-- װעט אונדז אויסקומען דורכפירן די אָפּעראציע אַן אײַך. װי זאָגט דאָס ווערטל: ,א
געצװוּנגענע ליבע איז קיין ליבע ניט'. מע מוז מאכן א סאָף צו נארוסעוויטשן און זײַן

92

באנדע. ווען ניט זיי, ווען זיי פירן ניט ארום אומעטום דעם דײַטש, װאָלט יענער גאָר אזויפיל
ניט געװוּסט.

דער מאיאָר האָט ביטערלעך געפּרוּווֹט א שמייכל געבן;

-- ניין, דאָס הארץ גייט אונדז אויס פאר גרויס ליבע צו דער פּאָליציי. איר וייסט דען
ניטז -- קיין פריילעכע מינע האָט זיך אָבער בא אים ניט באקומען, פארקערט, עס האָט אין
אים מיטאמאָל אלץ אופגעפלאקערט. ער האָט זיך א בייזער אָנגערופן: -- אינדערפרי, איידער
מיר האָבן זיך געלאָזט צו אײַך, האָט די פּאַליצײ געפאקט אונדזערן א מענטשן.. איך זיץ
דאָ. רייד מיט אײַך, און עס הערט מיר ניט אוף צו עגבערן דער מויעך. איך הייב ניט אָן
צו פארשטיין, װאָס טוט מען פאר אים. ניט װײַט פונדאנען, זאָגט מען, אף א כוטאָר, לעבט
נארוסעוויטשעס מישפּאָכע. צי װאָלט מען דורך זײַן מישפּאַכע זיך ניט געקאָנט װאָס דער-
שלאָגן

לוקאשעוויטשעס געזיכט איז געװאָרן אופגעלעבט, גלײַך ער װאָלט װעגן דעם זעלבן
אוֹיך געטראכט. געזאָגט האָט ער אָבער:

-- איר קענט, װײיזט אויס, ניט נארוסעוויטשן.

-- און איר קענט איםד

ניט ענטפערנדיק דירעקט אף דער פראגע, האָט לוקאשעוויטש פאָרגעזעצט:

-- דאָס בעסטע מיטל איז געבן אים איבערן קאָפּ. קוים װעט נארוסעוויטש דערפילן,
אז עס איז פאראן, װער עס זאָל נעמען נעקאָמע, װעט ער אופהערן ארומקריכן.

-- און איך צווייפל: אָנעמען אײַער פאָרשלאָג, צי ניין..

-- דאָס איז שוין אײַער זאך.

-- איר ווילט וויסן פארװאָסזּ

-- פארשטייט זיך. נאָר עפשער װאָלט איר מיר פרוער געענטפערט אף עטלעכע פראגן,
איך זע דאָך, אז אײַך איז עפּעס ניט געפעלן געװאָרן בא אונדז. װאָס האָט איר דאָ דערווארט
צו טרעפן -- א רעגולערן ארמיינשן טייל, אָדער א סאך געווער? דאַ האָבן זיך צונויפגענומען
געוויינלעכע מענטשן, וועלכע קאַנען ניט אַנקוקן דעם אַקופּאנט. װאָס זשע, האלט איר, אז מיר
זײַנען ניט פיינק צו קעמפן קעגן די פאשיסטן? אונדזערע פּארטיזאנער זײַנען אײַך ניט צום
הארצןו

-- פארװאָס! מע קאָן פון זיי מאכן גוטע סאַלדאטן.

-- װאָס זשע, די אָנפירונג, האלט איר, טוג ניטוּ

-- עס זײַנען פאראן זאכן, אף וועלכע א קאָמאנדיר באדארף פרנער פון אלץ לייגן אכט,
אויב ער ויל עפּעס אויספירן. --און דאָ האָט פּיאָטער טראַפימאָװיטש ניט װילנדיק דאָך
אָנגעהױבן ריידן וועגן דער אָרדענונג, וועלכע פעלט בא זיי, און װעגן דער זאָרגלאָזיקײט,
װאָס איז ניט דערלאָזבאר. ער האָט אופגעואָרפן לוקאשעוויטשן, אז זײַנע פארטיזאנער פילן
ניט אויס די עלעמענטארע קלאָלים פון זעלבשוץ און אז ער, זייער קאַמאנדיר, וועלכער האָט
באדארפט דינען פאר א בײַשפּיל, איז ניט װײַט אוועק פון אלעמען. אויך ער גיט זיך ניט אַפּ
קיין כעזשבן, צו װאָס דאָס קאָן אמאָל ברענגען.---אויב איר זײַט אזעלכע העלדן. אז איר
האָט פאר קיין שום זאך ניט" מוירע, -- האָט דער מאיאָר פאָרגעװאַרפן, -- טאָ. װאָלט איר
כאָטש ניט פארגעסן, אז כוץ אײַך זײַנען אין וואלד פאראן נאָך מענטשן, וועלכע איר קאַנט
אונטערפירן,

און נאָך האָט ער געזאָגט, שוין מער ניט דרעמלענדיק באם טיש, װי עס האָט זיך לע-
כאטכילע געהאט אויסגעוויזן, נאָר אופשטייענדיק פונעם אָרט און זיך קלײַבנדיק אוועקגיין,
א שאר געטאָן מיט דער האנט דעם מאוזער אף הינטן, אז ער זאָל אים ניט שטערן גיין;

-- קאָלזמאן איר זײַט געווען אין דער היים, ווייס איך ניט, װאָס יעדערער פון אײַך איז
דאָרטן געווען, און מיר גײט עס ניט אָן צו װיסן. קוים אָבער האַט איר גענומען געװער אין
די הענט, האָט איר אף זיך גענומען גרויסע פאראנטװאָרטלעכקײַט. דער קאמף קעגן די
דײַטשן איז ניט אף איין טאָג. דאָס סאמע ערנסטע הייבט זיך ערשט אָן. און מיר דארפן זײַן
גרייט צו אלץ.

לוקאשעוויטש האָט זיך מיטן מאיאָר ניט געאמפּערט. פארקערט, ער איז אין פיל הינזיכטן
מאסקים געװוען, אז אים האָט זיך װירקלעך ביז איצט נאָך ניט אײַנגעגעבן אײַנצושטעלן
צװישן די פּארטיזאנער א געהעריקע אַרדענונג, אז ער אליין צווייפלט דערין, צי פארמאָגט
ער גאָר די פײזקײַט פון א קאָמאנדיר, קעדיי אָנצופירן מיט מענטשן. דעם מאיאָר איז עס
גראַד געפעלן געװאָרן -- ער האָט געזען אז ער האָט דאַ צו טאָן מיט אן אָרנטלעכן מענטשן,
וועלכער לאָזט זיך פירן. ער האָט זיך צוריק אוועקגעזעצט, און דער געשפּרעך צווישן זי
איז אוועק אף א מער פרידלעכן אויפן. דאָך איז מען צו קיין אויסגלליך ניט געקומען. לוקא-

8

שעוויטשן איז ניט אָנגענעם געווען צו פרעגן, װאָס בלײַבט דער סאָף. דער מאיאָר װידער
האָט גאָרנישט ניט צוגעזאָגט. אינגיכן האָט ער געשיקט רופן לארינען, ועלכער האָט זיך
געפונען אינעם לאגער, און איז צוזאמען מיט אים אוועקגעגאנגען, נוט ענטפערנדיק ניט יאַ
און ניט ניין-.

אומגעקערט האָט זיך דער מאיאָר צו זיך אין לאגער א צעטראָגענער. ער האָט זיד
געפילט אזוי, װי ער װאָלט אָפּגעזאָגט א פרײַנט אין דער צײַט, װוען יעגער האָט זיך גענייד
טיקט אין זײַן הילף. נאָך פיל טראכטענישן איז געקומען דער געדאנק װעגן דעם. אז װען
לוקאשעוויטש לייגט אים פאָר פארייניקן ביידע גרופּעס, װאָלט ער זיך דערפון ניט אַפּגעזאָגטי
צוזאמען װאָלט עס געווען ניט קיין שלעכטער אַטריאד און מע װאַלט געקאָנט בעפיירעש
עפעס אופטאָן.

פונעם לאנגן ווארטן אף די אױסשפּירער האָט דעם מאיאָר זיך פארגלוסט שלאָפן, און
ער איז, אזוי זיצנדיק באם פּײַער מיט די הענט ארומגענומען די לאנגע פיס, אנדרעמלט
געװאָרן. ער האָט ניט געזען, װיַאזי עמעצער פון די יאטן, וועלכע זײַנען געלעגן ארום
שײַטער, האָט זיך אופגעהויבן און ארופגעלייגט אפן פײַער א פּעכיק שײַטל האָלץ, װאָס האָט,
ברענענדיק, גענומען טרישטשען און שפּריצן מיט פונקען. דורכן דרעמל האָט זיך דעם
מאיאָר אויסגעװויזן, אז דאָס שיסט מען ערגעץ. האָט ער זיך אופגעהויבן און איז ארויסגעד
גאנגען אין דרויסן. שטייענדיק לעבן בײַדל, װאָס האַט זיך דורכגעלויכטן אף דורך-אוז"דורך,
וי א ברענענדיקער לאמטערן, האָט ער זיך צוגעהערט דערצן, װוָּאזוי עס ברומט דער וואלד
אונטערן װינט. ועגן לוקאשעוויטשן און זײַן פאָרשלאָג האָט ער מער ניט געטראכט. זײַן
מויעך איז אים איצט געווען פארנומען מיט אנדערע זאָרגן און אנדערע דײַגעס.

וואניע .ציגאן" מיט װאַראָנצאָוון האָבן זיך אומגעקערט פון זייער שליכעס שפּעט באנאכט.
זי האָבן געבראכט ניט קיין פריילעכע נײַס. ווארדאָמסקין, װײַזט זיך ארויס, האָט מען פאר-
האלטן בייס ער האָט זיך געלאָזט גיין אין וואלד א קוק געבן צום ברויט, װאָס ער האָט
דאָרט באהאלטן. אונטערוועגס באמערקט, אז מע שפּירט אים נאָך, האָט ער נאָך געפּרוװוט
זיך ארויסדרייען. נאָר עס איז שוין געװען צו שפעט.. אוועקגעפירט האָט מען אים קײין
קרניסק. מע האָט אים געפירט בעקיוון איבער די ארומיקע דערפער, װוּ אלע האָבן אים
געקענט, מיט פארבונדענע הענט אף הינטן, א צעמאזיקטן, אז אלע זאָלן אים זען און זיך
אראָפּנעמען א מוסער-האסקל, אז דעם זעלבן סאָף װעט האָבן יעדערער, װאָס װעט זיך װיי
דערשטעלן דער נײַער מאכט. די פּאָליצײַען האָבן זי בארימט, אז זי װעלן אָט אזוי, װי
זי האָבן געפּאקט ווארדאָמסקין, אויך אויסכאפן אלע באָלשעװיקעס, וועלכע קומען צו גיין
אין די דערפער און פארטומלען די מויכעס דעם פּראָסטן פאָלק, רופן צום קאמף קעגן די
פאשיסטן.

דער מאיאָר האָט די יאטן געהייסן זיך לייגן אַפּרוען. אליין איז ער אָבער ניט געשלאָפן.
ער איז אלץ געזעסן א פארזאָרגטער באם פײַער.

צו פארטאָג-צו האָט פּיאָטער טראָפימאָויטש אלעמען פּלוצעם אופגעהויבן און באפוילן
זיך קלײַבן אין וועג ארײַן: ער האָט אוועקגעפירט די גרופּע צו דער בלאַטע, װוּ די שכיינים
האָבן זיך געפונען. ניט אַנזאָגנדיק קיינעם, אז זי גײיען, איז ער מיט זײַן כעוורע ארומגעי
גאנגען דאָס אָרט, װווּ עס איז געווען דער פּאַסט, און שטילערהייט, קיינער זאָל ניט באמערקן,
אריבערגעגאנגען די בלאָטע, גלײַך ער װאָלט ועלן באװשזן, צו װאָס עס קאַן אמאָל ברענגען
איבעריקע זאָרגלאָזיקײַט. ווען אינעם פארטיזאנישן לאגער האָט מען דערזען פרעמדע מענטשן
און עס איז געװאָרן א בעהאָלע, איז שיר ניט דערגאנגען צו א שיסערײַ. פּיאַטער טראָפּימאָ
ושי געבעטן רופן לוקאשעוויטשן און ער האָט אים געמאָלדן, אז ער נעמט אַן זײַן
פּאַרשלאָג.

3

פון זינט דער מאיאָר איז געקומען צו גיין מיט זײַן גרופּע צו די שכיינים, זײַנען שוין
דורכגעגאנגען גוטע עטלעכע טעג. ביז איצט האָט מען אָבער ניט געזען, אז מע זאָל זיך דאָ
גרייטן צו עפּעס. איבער דעם, װאָס אין דרויסן האָט אלץ געווייט און געדרייט, האָט מען
קימאט קיינעם אין ערגעץ ניט געזען גיין און, ווען צווישן די ערדשטיבלעך זאָל ניט געווען
ברענען דאָס פֿײַער, אף וועלכן מע האָט געקאָכט עסן, ווען פון צײַט צו צײַט זאָל מען ניט

6* 84

באדארפן גיין פארבײַטן די פארטיזאנער, וועלכע האָבן זיך געפונען אפן פּאָסט אָדער אין
די .סעקרעטן", װאָלט זיך געקאָנט אױסװײַזן, אז אלע זײַנען שוין פונעם לאגער ערגעץ
אוועקגעגאנגען און דערפאר איז דאָ אזוי װיסט און שטיל, מע הערט ניט קיין שטימע פון
א מענטשן, ניט קיין געשריי פון א קראָ..

דער שניי האָט אלץ מער און מער פארשאָטן די ערדשטיבלעך, פארווייט דעם וואלד
ארום אזוי, אז מע האָט אין ערגעץ ניט געזען קיין סימען פון א וועג און עס איז שווער
געווען זיך פאָרצושטעלן; ווּהין. אשטייגער, װאָלט מען זיך געקאַנט לאָזן גיין אין אזא מין
װועטער, בייס מע האָט פאר זיך די וועלט ניט געזען, ווען אלע קלאנגען זײַנען דערגאנגען
צוגעטויבטע און אפילע די שיסערײַ פון אַלקאָװיטשער גארניזאָן, װאָס האָט זיך טאָמיד
געהערט אזוי דײַטלעך, האָט זיך אויך דערטראָגן פארדומפּן און דערװײַטערט, װײַטער װי
אינדערעמעסן.

אין דער װירקלעכקײַט אָבער האָט זיך עס אלץ אזוי בלויז אויסגעוויזן. די פּארטיזאנער
האָבן נישט געקאָנט ניט באמערקן, אז שטילערהייט ווערט די גאנצע צײַט געפירט אן ארבעט.
מע האָט עס געקאָנט זען דערפון, װאָס יעדעס מאָל, װען מע איז געקומען צו גיין צוליב
עפעס אפן כוטאַר, האָט מען דאָרטן געטראָפן דעם מאיאָר מיט לוקאשעוויטשן און דעם
קאָמיסאר שטיין איבערגעבויגן איבער א לאנדקארטע. אויך דערפון, װאָס שטילערהייט, ניט
אופצוהייבן קיין איבעריקן טומל, האָט מען אהינצו ארויסגערופן פּאָרלעך מיט געווער און,
נאָך א קורצן שמועס, זי ערגעץ אוועקגעשיקט. און כאָטש קיינער פון די פּארטיזאנער האָט
גענוי ניט געװוּסט, װאָס קלײַבט מען זיך טאַן, האַט מען זיך איידער װאָסיוען, איידער מע
האַט עמעצן עפּעס געזאָגט, פאמעלעך אליין אויך זיך אָנגעהױבן גרייטן. מע האָט גערייניקט
די ביקסן, איבערגעווישט די קוילן. מע האָט פארפרי אָנגעהױבן צופאסן צו זיך די קלומעקעס,
אז אין פאל טאָמער טוט מען זיך א הייב אוף פונעם אָרט און מע לאָזט זיך ערגעץ גיין. זאָל
ניט זײַן קיין שום אָפּהאלט,

אין איינעם אן אפדערנאכט, אין א שאָ אזא, װען מע האָט זיך שוין געקליבן גיין שלאָפן,
איז מיטאמאָל געװאָרן עפּעס א לויפערײַ אינעם לאגער.

מע האָט אלעמען באפוילן זיך צוגרײטן צו א שלאכט. עס איז שוין געװען ניט דאָס
ערשטע מאָל אין מעשעך פון דער צײַט, זינט דער מאיאָר מיט זײַן גרופּע איז געקומען צו
גײן אהער, מע זאָל פלוצעם אָט אזוי אלעמען אופהײבן אף די פיס. די מענטשן האָבן
זיך באלד געכאפּט פארן געווער און ארויסגעשפּרונגען פון די ערדשטיבלעך. אָבער װי נאָר
דער מאיאָר מיט לוקאשעוויטשן פלעגן קומען און באטראכטן די פארטיזאנער, וועלכע האָבן
שוין געווארט, שטייענדיק באװאָפּנטע, מיט די פּעקלעך אֹף זיך; גרייטע זיך לאָזן אין וועג
ארײַן, האָט מען דעם פרזערדיקן באפעל אָפּגעשאפן אוֹן אלעמען געהייסן גיין שלאָפן.

אזוי האָט זיך עס איבערגעכאזערט עטלעכע מאָל.

קיינער האָט קיין באגריף ניט געהאט, װאָס עס קומט דאָ פאָר, צי האָט נאטשאלסטווע
דעם גאנצן טומל אופגעהויבן, קעדיי איבערצײַגן זיך, ווַאזוי מע איז גרייט צו דער שלאכט,
אַדער עס איז טאקע עפעס פארלאָפן אזוינס. װאָס האָט ניט דערלױבט, מע זאָל זיך רירן
פונעם אָרט, ביז מע װעט זיך ניט איבערצײַגן, אז דער װעג איז פרײַ. אזוי אָדער אנדערש,
נאָר עס איז דורכגעגאנגען א שטיק פון דער נאכט ביז מע האָט אלעמען אפסנײַ ניט אופגע-
װועקט און ניט באפוילן זיך קלײַבן אין וועג ארײַן. דאָס מאָל שוין אף אן עמעס.

איבערגעלאָזט א הײַפעלע מענטשן אף אכטונג צוֹ געבן אפן לאגער, האָבן זיך אלע
איבעריקע איבערגעקליבן איבער די בלאָטעס אוֹן איינער נאַכן אנדערן אװעקגעלאָזט זיך
אין דער נאכט ארײַן.

אויך איצט האָט קיינער אויסער דער אַנפירונג קיין אנונג ניט געהאט, װוּהין מע האָט
זיך געלאָזט גײין און װאָס. אשטייגער, עס שטייט זי פאָר. עמעס, פארן ארויסגיין פונעם
לאגער האָט מען אלעמען דערקלערט, אז מע לאָזט זיך אוועק אף צאָפן, צאָפן-מײַרעװ פון
ווילייקער געגנט, װוּ ביידע אַטריאדן שטייט פאָר דורכצופירן א געמיינזאמע שלאכט-אָפּערא-
ציע אז דורכמאכן װעט אויסקומען; ביז מע װעט ניט דערגרייכן דאָס אָרט, װאָס מע דארף,
ניט װײניקער פון צוואנציק אָדער פינף און צוואנציק קילאָמעטער, דערצו נאָך טײלװײַז
צװוישן פּאַליציילשע באצירקן, אזוי אז דער וועג װעט זײַן ניט קיין לײַכטער און דער, װוער
עס פילט זיך ניט מיט אלעמען, זאָל בעסער פריער מעלדן ועגן דעם און איבערבלײַבן אין
לאגער. מע האָט אויך געמאָלדן די פארטיזאנער, אז אף דער צײַט, װאָס די אָפּעראציע װועט
געדויערן, װערט די אלגעמיינע אָנפירונג פון ביידע אַטריאדן איבערגעגעבן אין די הענט
פונעם מאיאָר, און פון דער מינוט אָן, װאָס מע טרעט ארויס פונעם וואלד, איז זײַנס א װאַרט
פאר אלעמען א געזעץ.

95

וועגן דער עצעם אָפּעראציע, װעגן דעם, װאָס מע קלבט זיך צו טאָן איז געזאָגט
געװאָרן ניט קלאָר. אזוי אז קיינער האָט זיך קימאט ניט פאָרגעשטעלט, װוּ װעט זי פאָר-
קומען אוּן אין װאָס בעערעך װעט זי באשטיין. און כאָטש קיינער האָט קיין פאריבל ניט
געהאט, האלעמײַ מע האָט עס אלץ ניט דערקלערט גענויער, יעדערער האָט פארשטאנעף
אז דאָס אלץ װערט געטאָן צוליב פאַרזיכטיקײַט, װאָס איז אן און פאר זיך געװען א
באװײַז, אז מיט זי פירט אַן א געניטע האנט, פונדעסטוועגן האָט עס פילבארער געמאכט
די געפאר, וועלכע האָט געלױערט פון אומעטום. און כאָטש קעדיי צו גיין עפּעס אופּטאָן האָט
מען זיך קיין אנדערע ווערטער ניט געקאָנט װינטשן, פונדעסטוועגן האָט זיך דאָך, װי אלצר
מאָל אין אזעלכע פאלן, בייס עס איז אויסגעקומען צו פארלאָזן דעם לאגער, איניינעם מיט
דער פרייד אויך דערװעקט אין אלעמען אן אומרו. דערצו האָט אויך מיטגעװירקט דער
שלעכטער װעטער, דאָס, װאָס דער שניי האָט ניט אופגעהערט צו שיטן און אָפּגעװישט די
װײַט---אלץ ארום שטארק געמאכט צעשװוּמען און ניט שטאנדהאפטיק, אזוי װי עס איז איצט
געווען דאָס גאנצע לעבן. נאָר יעדערער האַט געפילט, אז מע מוז זײַן זײיער און זייער
פאָרזיכטיק, קעדיי זיך ניט אָנרײַסן אף עפּעס א צאַרע אין אָט דער פּײַכטער, פליסיקער,
טונקעלער גראַקײַט, װאָס האָט געװימלט פאר די אויגן װי א מוטנע וואסער, איבער װעלכן
מע האָט גאָרנישט ניט געזען---ניט קיין הימל און שטערן, ניט קיין זאך אף דער ערדי

גיין מיט היימישע ערטער ארום סעליסטשע, װוּ יעדערער האַט אלץ געװוּסט, איז נאַד
געווען צו דערלײַדן. ערגער איז געװאָרן, װען מע איז אוועקגעגאנגען װײַטער. אָנקלאפן
ערגעץ אין א שטוב און פרעגן דעם וועג אָדער פּרווון נעמען מיט זיך א באגלייטער, װי מע
האָט עס געטאָן שפּעטער, האָט מען זיך ניט דערלויבט, אויס מוירע, אז אײנצײַטיק דערמיט,
װאָס מע װעט זיי װײַזן דעם וועג, זאָל זיך ניט אָפּזוכן עפּעס א באלן אָנצוקלינגען װוּהין מע
דארף, אז פּארטיזאנער גייען. עס איז אויסגעקומען זיך פארלאָזן נאָר אף דער קארטע און
אף די אױיסשפּירער, וועלכע האָבן דערװײַל אוֹיך קיין איבעריקע דערפארונג ניט געהאט. בע-
מײַלע איז מען עטלעכע מאָל שיר ניט פארקראָכן אהין, ווּהין מע האָט ניט באדארפט. און אויב
יעדעס מאָל האָט זיך אײַנגעגעבן ארויסדרייען פון א דורכפאל, איז עס געווען בלויז אדאנק
עפּעם א נעס, עפשער אוֹיך אדאנק דעם שלעכטן װעטער. אזוי, אשטײגער, איז געװען
באװוסט, בייס מע האָט אָנגעמערקט דעם מארשרוט, אז עס װעט אויסקומען דורכגיין פארבײַי
דעם טאָרף-זאװאָד, װוּ עס געפינט זיך דער ייִדן-לאגער, און מע װעט דארפן זײַן זייער און
זייער פאָרזיכטיק, קעדיי ניט אָנצורײַסן זיך אף דער וואך. אין דער װירקלעכקײַט אָבער האָט
מען זיך אזוי פארדרייט אין דער פינצטערניש, אז מע איז שיר ניט אָנגעשפּרונגען אפן לאגער,
און געכאפּט האָט מען זיך ערשט דעמלט, ווען מע איז צוגעקומען הארט צו די דראָטן און
אין דער קאלטער שײַן פון עלעקטרע-לאָמפּן דערזען די באראקן.

קוים אויסגעמיטן דעם טאָרף-זאװאָד און א ביסל פרײַער אָפּגעעטעמט, האָט זיך די אויסד
שפּירונג אומגעקערט מיט א נײַס, אז אפן וועג, מיט וועלכן זי באוועגן זיך, האָט מען פארנאכט
געזען זיך ארומדרייען דײַטשן און עס איז דאַ א כשאד, אז ערגעץ לויערט מען אין א זאסאדע
און װי געהיט און פאָרזיכטיק מע איז פריער ניט געווען, אזוי איז מען איצט געװאָרן נאָר
פאָרזיכטיקער. עס איז יעדעס מאָל אויסגעקומען זיך אָפּצושטעלן און ווארטן אף די אױסשפּײ
רער, וועלכע מע האָט ארויסגעשיקט פאָרויס, געװוירע װערן, צי מע קאָן גיין װײַטער.

אוֹן װידער האָט מען זיך געשלעפּט אין דער נאכט א שאָ און נאָך א שאָ אָן א װעג און
אָן א שטעג, אָנלײגנדיק מעהאלעך דאָרטן; װוּ אין א געויינלעכער צײַט װאָלט מען קיין העלפט
ניט באדארפט דורכמאכן.

שפּעט אפדערנאכט, אין דער פינצטערניש, האַט זיך אָנגעטראָגן פון ערגעץ עפעס א גע-
רויש, װאָס איז מיט יעדער מינוט אלץ הילכיקער געװאַרן. פון צווישן די ניט-הויכע בערגלעך,
פארשנייטע קוסטעס און ביימער איז מען ארויסגעקומען צו ניט קיין ברייטן טײַך. אין פרײַען
רוים לעבן טײַך, װוּ קיין זאך האָט ניט געשטערט, האָט דער שנייפאל אויסגעזען נאָך גע
דיכטער. אומקלאָר, װי דורך א זיפּ, האָט מען אפן צווייטן ברעג, אונטער א הויכן בארג, געזען
א נידעריק"געזעצטע און לאנגע געבײַדע מיט אן אַפּענער טיר, פונוואנען עס האָט ארויסגע-
לויכטן א בלאסע שײַן. אויסער דער דאָזיקער געבײַדע איז דאָרט געווען נאָך עפּעס א כאטקע:
בא די אויסנעשפאנטע פורן לעבן דעם שטיבל האָט מען געהערט ריידן מענטשן. לוט דעם
גערודער, וואָס האָט זיך דערטראָגן פון יענער זײַט, איז ניט שווער געווען זיך פאָרצושטעלן,
אז מע איז ארויסגעקומען צו א וואסער"מיל...

אריבערגעפירט די פּאַרטיזאנער אפן צווייטן ברעג, איז דער מילנער די גאנצע צײַט, װאָס
עס האָט געדויערט, ביזוואנען אלע האָבן זיך אריבערגעקליבן איבערן טײַך מיט די שמאָלע
בריקלעך, וועלכע זײַנען געלעגן איבער דעם וואסערפאל, געשטאנען מיט א לאמטערן אין

6--14 96

דער האנט און באלויכטן דעם ועג. פון דער אָפּענער טיר פון דער מיל האָט יעדע װײַלע
ארויסגעקוקט אן אנדער פּױער, װאָס איז נײַגעריק געווען צו זען די פּארטיזאנער.

מע איז געגאנגען שנעל, זיך באמיט ניט צו מאכן קיין איבעריקן טומל. כוץ דעם, װאָס
יעדער איינציקער פון די פארטיזאנער האָט געװוּסט, אז די נאכט װעט זיך אײביק ניט צוען
און ביז עס װעט װערן טאָג מוז מען אומבאדינגט זײַן אפן אָרט, האָט אויך דער מאיאָר פּאַ-
שעט ניט געלאָזט זיך זאמען. ער איז געשטאנען בא די בריקלעך אפן צווייטן ברעג און אלע-
מען אונטערגעײַלט: ,דאװײ! דאװש!" אזוי אז קיינער האָט זיך אפילע ניט באוויזן ארומצוזען,
װוּ מע געפינט זיך.

אָט האָבן זיך שוין אלע ענדלעך אריבערגעקליבן איבערן טײַך און מע האָט זיך געקאַנט
לאָזן װײַטער גיין. נאָר איצט האָט דער מילנער א װוּנק געגעבן צום מאיאָר, אז ער דארף אים
עפּעס דערציילן. ער איז מיט אים אָפּגעגאנגען א ביסל הינטער דער מיל און אױסגעלאָשן דעם
לאמטערן. זי זײַנען געבליבן שטיין אויג-אף-אויג בא דער וואנט פון דער מיל, װאָס האָט
שטילערהייט ניט אופגעהערט צו סקריפּען.

דער שניי האָט אלץ געשאָטן, פינצטער מאכנדיק נאָך מער דעם ארום.

-- שוין פון א געוויסער צײַט אָן, -- האָט דער מילנער אָנגעהױבן, -- קומט אהער איינער
און פרעגט זיך נאָך אף פּארטיזאנער. ,דו, -- זאָגט ער צו מיר, -- דארפסט ויסן, װוּ זניגען
דאַ ערגעץ פּארטיזאנער":

-- איז װאָס ענטפערסטו איםד

-- װאָס זאָל איך אים ענטפערן? פארשטייסט דאָך אליין. ,פונוואנען זאָל איך וויסן, װוּ
זײַנען ערגעץ פאראן פארטיזאנער!"

-- זאָל עס ניט זײַן עפעס א שמעקערד

-- ניין, ס'איז א ייֵד. ער איז אנטלאָפֿן פונעם טאָרף..

-- אזוי גאַרז

-- אנטאָן, -- זאָגט ער, -- האָט אים אָנגעװיזן דעם וועג אהער.

-- װער האָט עס אים געבעטן, דײַן אנטאָנען?

-- דאָס װעסטו אים שוין אליין פרעגן. מײַן זאך איז דערציילן דיר אזוֹי וי עס איז. כ'ווייס,
עפשער מעג מען אים גלייבן, אז ער מיינט גאָרניט קיין שלעכטס, אָט דער ייַד.. אז ער איז
אנטלאָפן פונעם טאָרף, דאָס האָב איך זיך שוין דערװוּסט אקוראט.

-- קורץ, װאָס וויל ער+

-- פאר א פּארטיזאנער, וויל ער, זאָל מען אים נעמען.

-- געווער איז בא אים פאראן?

-- ניין. קיין געווער האָט ער ניט.

-- נו אָט, וויבאלד ער האָט ניט קיין געװער, קאָנען מיר אים מיט גאָרנישט ניט העלפן --
און דער מאיאָר האָט זיך אָנגעכמורעט.

אויסער דעם, װאָס דער מאיאָר איז ביכלאל ניט געווען קיין גרויסער באלן צו אייסעקן
זיך מיט ציווילע לײַט און, שוין, אַפּגערעדט, מיט א מענטשן אָן געװער, פון ועמען מע האָט
ניט גֶעקאָנט האָבן קיין שום נוצן, איז איצט בא אים פּאָשעט ניט געווען קיין צײַט צו פאר"
געמען זיך מיט אזוינע זאכן. און דעריבער האָט ער, פּיאָטער טראָפימאָװיטש, ניט ארויסגעוויזן
קיין כיישעק לענגער צו פארצזען דעם געשפּרעך מיטן אלטן, ער האָט שוין געװאָלט אוועק-
גיין. דער מילנער איז דאַך געגאנגען נאָך אים,

-- איז װאָס ענטפערט מען אים, טאָמער קומט ער ווידער צו גיין! -- האָט דער אלטער גע-
פרעגט און אין זײַן שטימע האַבן זיך דערפילט אנגסטן. -- ס'איז אן אײַגעגעסענער יונג. ער
טרעט פון מיר ניט אָפּ. ,אנטאָן, -- האלט ער אין איין טײַנען -- האָט מיך געשיקט צו דיר
און שוֹין. פארװאָס ווילסטו מיר ניט העלפן:"

-- אַן געװער קאָן קיין שום רייד ניט זײַן. װעט ער קריגן געווער, דעמלט װעט מען זען.

-- וען מע העלפט אים, זאָגט ער, װאָלט ער זיך אונטערגענומען צו קריגן געווער. ניט
גאָר פאר זיך אליין, מע קאָן, זאָגט ער, צונעמען דאָס געװער בא דער וואך, װאָס באגלייט
דעם טאָרף צו דער סטאנציע. די יידן. וועלכע פאָרן מיטן טאַרף, װאָלטן אויך מיטגעהאָלפן.
ער האָט צווישן זיי גוטע-ברידער, וועלכע ווארטן נאָר אף זײַן װוּנק.

גאָר אויך דאָס האָט דער מאיאָר דורכגעלאָזט פארבלי די אויערן, װי ער װאָלט גאָרניט
געהערט. בלויז וי אף צו בארוזקן דעם אלטן, האָט ער א פרעג געגעבן:

-- אז מע װעט דארפן, ווייסטו כאָטש, װוּ ער געפינט זיך, דער ייַדו

-- זיכער. ער איז ניט װײַט פונדאנען. אפן סמאָלעקורנעם זאװאָדל. איך האָב געפּרוװוט

97

א פרעג געבן דעם, בא וועמען ער איז, װאָס איז עס פאר א מענטש. זאָגט ער אויך, אז עס איז
א גוטער יאט.

-- לאדנאָ. דו זאָג אים, פונדעסטוועגן, גאָרנישט ניט צו. מע דארף ניט. -- און דער מאיאָר
איז אוועקגעגאנגען נאָך די פארטיזאנער.

איצט, ווען מע איז שוין אריבערגעגאנגען דעם טײַך און ערגעץ װײַט הינטער זי איז
איבערגעבליבן די מיל מיט די עטלעכע אויסגעשפּאנטע פורן בא דער כאטקע, זײַנען די פאר"
טיזאנער דאָך ניט אימשטאנד געווען באלד צו פארגעסן אָט דאָס אָרט, װוּ זי האָבן זיך קורץ!
בלויז אף געציילטע מינוטן פארהאלטן. די מיל מיט דעם אלטן מילנער, פון וועלכן עס האָט
געשמעקט מיט עפּעס א זיסלעך-צוגעלעגערטן רייעך פון טװוּע, די אויסגעשפּאנטע פערד, וועל-
כע האָבן זיך אומרויֵק צעהירזשעט בייס זי האָבן פלוצעם דערזען ארויסקומען פון דער פינצן
טערניש באװאָפנטע מענטשן, אלץ האָט דערמאָנט אינעם פארגאנגענעם לעבן, און בא א טייל
פון די פארטיזאנער, אליין אויך געוועזענע פּערים, דערוועקט דערמאָנונגען פון דער קינדי
הײַט, ווען מע איז אליין געפאָרן אין מיל עפעס אָפּמאָלן, אליין אָדער מיטן פאַטער

די דאָזיקע דערינערונגען זײַנען געווען אזוי טײַער, אז קיינער האָט זיך ניט געװאָלט מיט
זי שיידן. דאָס ווארעמע געפיל האָט אויך שפעטער קיינעם ניט פארלאָזט, ווען נאַך איינעם
א פּריוואל, װאָס מע האָט געמאכט אין עפּעס א האלב כאַרעװן שײַער אינמיטן פעלד, האָט
דער מאיאָר אלע פארטיזאנער צעטיילט אין צויי גרופעס און מע איז װײַטער אוועקגעגאני
גען אין פארשיידענע ריכטונגען: איין גרופּע מיט לוקאשעוויטשן צום ועג, װאָס האָט געפירט
אין אָלקאָװיטשי, און די צװייטע -- מיטן מאיאָר און מיטן קאָמיסאר צום אָרט, װוּ עס איז
אָנגעמערקט געװאָרן דורכצופירן די אַפּעראציע.

אין דרויסן איז פינצטערער געװאָרן. פון ערגעץ ניט װײַט האָט זיך דערטראָגן דאָס
גראגערן פוֹן גענדז. עס האָט זיך געפילט, אז אָטיאָט װעט אָנהײבן גראָען אף טאָג. און די
פּארטיזאנער האָבן נאָך מער גענומען אײַלן

4

אױסגעשפּרײט אין דער פֿרימאָרגנדיקער בלאסער שײַן, איז זיך די הרעבליע געלעגן א
פארווייטע אונטערן נידעריקן הימל און זיך צוגעהערט דערצו, װי עס רוישן די ביימער אינעם
וואלד ארום. דער שניי האָט אופגעהערט צו שיטן. קיין גרויסער װינט איז אויך ניט געװען
עס איז בעפיירעש שטילער געװאָרן. דאָך האָט מען ניט געזען, אז עס זאָל זיך אױסלײַטערן
וי פר;ער, איז געווען כמארנע, די װײַט פארצויגן און טריב. פון צײַט צו צײַט האַט זיך פון
וואלד דערטראָגן א טעמפּ געהילך, װי עס װאָלט דאָרט עפּעס אראָפּגעפאלן. אזוי איז געוען
דעמלט, װען פון א צװײַג האָט זיך אראָפּגעריסן א פײַכטער שטיק שניי און אונטער דער
שװערקײַט פון דער אייגענער װאָג א זעץ געגעבן אין דער ערד ארײַן. עס האָט געסקריפעט
און געקרעכצט אן אלטער אויסגעהוילטער שטאם פון א בוים. לױט דעם, װאָס פאר א נודנע
קלאנגען דער ווינט האָט ארויסבאקומען פון אָט דער שיוורע-קיילע, האָט מען זיך געקאָנט
מעשײַער זײַן, אז קיין שיינע טעג איז דערװײל ניטאָ װאָס צו דערווארטן. דער װינטער האָט
זיך ערשט אָנגעהױיבּן און עס װעט נאָך אלץ זײַן -- אי שנייען, אי ווינטן

אף דער הרעבליע איז געווען שטיל און װיסט. מע האָט קיינעם ניט געזען ניט גיין און
ניט פאָרן. און עס איז אפילע קיין כידעש ניט געווען, פארװאָס מע האָט ניט באמערקט קיין
שפור פוֹן א שליטן אָדער גלאט טריט. די צײַט איז געווען אזא, אז זעלטן װער עס האָט גע-
וואגט ארויסצוגיין פון שטוב, שוין אָפּגערעדט צו פאָרן ערגעץ. עס איז אזוי שטארק געוען
פארווייט דער ארוֹם, אז ווען פוּן אונטערן שניי, לענגויס דער הרעבליע, זאָלן זיך ניט געווען
ארויסזען די שפּיצן פון קוסטעס, װאָלט קיינער אפילע ניט געװוּסט, װוּ איז דאָ ערגעץ דער
וועג. דער איינציקער סימען, אז דערבײַ איז א דאָרף, איז געווען דאָס בילן פון הינט, װאָס
האָט זיך דערטראָגן פֿון הינטער א זײַט וואלד. עס איז שווער געװוען צו גלייבן, אז עס װעט
לאנג ניט געדויערן, װי א שיסערײַ פון ביקסן און קוילנווארפערס װעט אופרודערן דעם ארום.

אין אָט דער װיסטער שטילקײַט איז פוּן עפּעס א לאָך ארויסגעקראָכן א האָז און גיך"גיך,
װי א קנײַלכל, זיך אװעקגעלאָזט צו דער פּראָסעקע, וועלכע עס האָבן אויסגעבילדעט הויכע,
מעכטיקע, הונדערטיאָריקע סאָסנעס מיט סומנע רוישנדיקע קרוינען, װאָס האָבן זיך געצויגן
אין מײַרעװ-זײַט פון דער הרעבליע.

98

דער האָז איז געשפּרונגען און געשפּרונגען אינעם טיפן און פרישן שניי, אונטערווארפנ-
דיק שווערלעך זײַן הינטערכיילעק, און נאָך אים האָט זיך אוועקגעצויגן א לאנגער שפּור, װי
אן אופגעאקערטע מעזשע. מיטאמאַל איז דאָס כײַעלע פארגליווערט געװאָרן, האָט ציטעריק
און פלינק א שמאַרע געגעבן מיט דער נאַז אהער-און-אהין, גלײַך עס װאָלט דערשמעקט װוער
ווייסט װאָס. א רעגע איז עס אזוי געשטאנען געפּלעפט, ניט באנעמענדיק, פאר װאָס האָט זיך
עס דערשראָקן, דערנאָך ראפּטום זיך געגעבן א ריס אין א זײַט און גענומען מאכן פּלײטע
אזוי שנעל און פלינק, אז מע האָט בלויז געזען, וי עס פאָכעט מיט די לאנגע אױערן.

װײַזט אויס, אז די אָרעמע באשעפעניש האָט זיך פּאַטעט איבערגעשראָקן פאר דעם מאיאָר
און דעם קאָמיסאר, וועלכע האָבן איבערגעלאַזט די פּארטיזאנער אין וואלד הינטערן בערגל
און זײַנען אליין ארויסגעקומען צו דער הרעבליע, א קוק געבן, װוּ עס איז בעסער צו מאכן
די באהעלטעניש.

זעלבסטפארשטענדלעך, אז ניט דעם קאַמיסאר און ניט דעם מאיאָר איז איצט געלעגן
אינזינען דער האָז, װאָס האָט זיך געלאָזט לויפן פון זיי אין גרויס בעהאָלע און וועלכער װאָלט
אין אן אנדער צײַט אָן שום סאַפּעק ארויסגערופן בא זי א אינטערעס, לעכאָלהאפּאָכעס דעם
ווילן אָנצושרעקן א ביסל דעם פּאכדן, אזויווי מע איז זיך נויהעג שטענדיק אין אזא פאל. זי
זײַנען געווען פארנומען מיט בילכערע זאכן. פון דער אָפּעראציע, וועלכע איז פאָרגעשטאנען,
פון דעם, ווזאזוי זי װעט דורכגיין, איז געווען אָפּהענגיק דער װײַטערדיקער קאמף קעגן סוינע,
און זי האָבן, נאטירלעך, געװאָלט אלץ װי געהעריק איז באװאָרענען און פארזיכערן,

שטייענדיק צוישן די ביימער אזוי, אז קיינער זאָל זיי ניט באמערקן, האָבן ביידע אָנפי-
רער איינמאָל און נאָכאמאָל באטראכט די הרעבליע, וועלכע איז געלעגן פאר זיי, באמ:ענדיק
זיך צו באשליסן, וויפל אן ערעך קאָן זײַן ביזן צווייטן ברעג וואלד, װוּ עס זעט זיך עפּעס א
געבײידע -- עפשער א וועכטער-שטיבל, װאָס מע האָט שוין לאנג פארלאָזט, אָדער א הויז. װאָס
עמעץ האָט דאַ באלעבאטיש ניט געײַלט אופגעשטעלט, ארומטעסנדיק א קלאָץ נאָך א קלאַץ,
און ווען עס װעט זיך אוועקלייגן א גוטער שליטוועגס, צענעמען עס אף באזונדערע בערווע-
נעס און אריבערפירן אהין, װוּהין מע דארף. דאָס אַרט האַט בא ביידן אויסגענומען. עס איז
אקוראט געווען דאָס, װאָס מע האָט באדארפט. ניט קעדײַ גאָר צו זוכן עפּעס אנדערס. די הרע-
בליע איז געלעגן פאר זיי, װי אף דער דלאָניע. װוּהין אויסצובאהאלטן זיך האַט דער סוינע
ניט געהאט. סײַדן ער זאָל אָפּטרעטן צוריק אין וואלד. דאָס איבעריקע איז שוין אָפּהענגיק
געווען פון די פארטיזאנער. מע האָט זיך באדארפט גוט פארטײַען אפן בערגל צװוישן די ביי-
מער, װוּ זיי זײַנען איצט געשטאנען, צולאַזן צו זיך די מערדער װאָס נעענטער און דערלאג-
גען פלוצעם אזא מין קנאק, אז עס זאָל זי פארשפּאַרט זײַן ערגעץ אנטלויפן. דער מאיאַר
האָט אופגעהויבן א האנט, א רוף געטאָן צו זיך די פּארטיזאנער. אלע האָבן זיך א לאָז געטאָן
צו אים און אָנגעהױבן פארנעמען ערטער, פארמאסקירנדיק זיך מיט װאָס נאָר מעגלעך -=
מיט שטיקער קאָרע, מיט צװײַגן, מיט שניי..

לױיטן צייכְן פונעם מאיאָר, וועלכער האַט אכטונג געגעבן דערוף, װיאזוי יעדערער האָט
זיך אײַנגעאָרדנט, האָבן זיך אלע באלד אופגעהויבן און שטילערהייט זיך אומגעקערט אהין,
װוּ מע איז פרזער געווען. אף דעם אָרט פון דער באהעלטעניש זײַנען איבערגעבליבן בלויז
צווייען, זייער זאך איז געװען אכטונג צו געבן אף דער הרעבליע און טאָמער װעלן זיך
נאָר באװײַזן די שליטנס, אָנזאָגן, אז מע פאָרט.

נאָך עטלעכע פארטיזאנער האַט דער מאיאָר אוועקגעשיקט צום װועג, װאָס האָט געפירט
צום הויפטיטראקט דורך דער פּראַסעקע, אז די דײַטשן זאָלן די גרופע ניט ארומגיין פון
הינטן.

איצט, ווען אלץ, װאָס איז נייטיק געווען צו טאַן, האָט מען באװאָרנט און מע איז גרייט
געווען צו דער פאַרשטײענדיקער באגעגעניש מיטן סוינע, איז בלויז איבערגעבליבן, אז די
פּאָליצײַען זאָלן זיך באװײַזן מיט די שליטנס. די גאנצע מענזע איז געווען אין זיי. און אויב
עמעצער האָט אין אָט דער װײַלע נאַך וועגן עפעס געטראכט, אויסער דעם; איז עס קלאל ניט
געווען וועגן דעם, װאָס מע איז הונגעריק אָדער ניט אױסגעשלאַפן. אלע געדאנקען האָבן זיך
דעריקער געדרייט ארום די דײַטשן, ארוֹם דער פּאַליצײ -- דער רועך װייסט זי דאָרטן, ווער
דאָס װעט זײַ זי זאָלן כאָטש ניט איבערקלערן און ניט אָפּלײגן די רײַזע קיין װילײיקע אף
א צווייט מאָל, װאָרעם ווען עס קומט אויס אוועקגיין פונדאנען מיט גאָרניט,. װאָלט עס געווען
די הארבסטע שטראָף. מע װאָלט זיך עס קיינמאָל גאַר גיט מויכל געװוען. און דערפילנדיק,
וויאזוי ניט נאָר אלע איבעריקע, --- אויך ער אליין וֹערט װאָס װײַטער מיט א דעגע אלץ אומ-
געדולדיקער, האָט דער מאיאַר באשלאָסן: קאַלומאן עס איז נאָך דאָ צײַט. זיך דורכריידן מיט
די יאטן. ער האָט אלעמען פארזאמלט ארום זיך.

99

-- לאָמיר, כאוויירים, זיך צונויפריידן אָט וועגן װאָס, -- האָט פּיאָטער טראָפימאָװיטש אָנ"
געהויבן, זיך צוזעצנדיק אף א ליגנדיקן בוים, װאָס דער װינט האַט, ער װוייסט ווען, ארויס-
געריסן מיט די װאָרצלען אזוי, אז אונטער אים האַט זיך געשאפן א הייל, אין וועלכער אייניקע
פון די פארטיזאנער האָבן זיך פארקליבן און זײַנען דאָרטן געזעסן און געשטאנען מיט די
ביקסן אין די הענט. -- פריער פון אלץ זאָלט איר זיך צוהערן צו מײַן קאָמאנדע. איך װעל
אײַך זאָגן, ווען אָנצוהײבן שיסן, שיסט ניט גלאט אין דער וועלט ארײַן. איר װייסט דאָך אז
מיר פארמאָגן ניט קיין סאך קוילן און מיר האָבן זיי ניט װוּ צו נעמען. מע דארף די פאשיסטן
צולאָזן װאָס נעענטער און געבן אזא מין קלאפּ, אז זי זאָלן ניט וויסן, פונוואנען דאָס קומטי
אײַך איז אלץ פארשטענדלעךד

-- פארשטענדלעך. נו, װי דעד

-- װײַטער: זײַט ניט זשעדנע נאָך שמאטעס אַדער פּראָדוקטן, וועלכע זי קאָנען פירן מיט
זיך. דער איקער איז פארניכטן די גאזלאָנים און צונעמען בא זיי דאָס געװער. װער עס איז
אָן געװוער, דער האָטֹ איצט א מעגלעכקײַט זיך צו באװאָפּענען. איך גיב אײַך א װאָרט, אז
דאָס, װאָס יעדערער פון אײַך װעט זיך דאָביווען פון געװער, װעט עס זײַן זײַנס און קיינעם
װועט ניט דערלויבט װוערן דאָס אוועקצונעמען. און דאָס לעצטע: טאָמער מאכט זיך, אז מע
פארווונדעט עמעצן און עס װערט א טומל, -- ניט איבערלאָזן דעם פארװוּנדעטן. הײַנט װעסטו
העלפן דײַן כאווער און מאָרגן קאָנסטו זיך אליין אויך נייטיקן אין זײַן הילף.. עמעס, זאָג איף?

אלע האָבן צוגעשאָקלט: װאָס דען, מע פארשטייט עס אליין ניט! דאָס לעבן האָט שוין
באוויזן, אז עס איז בעפיירעש אזוי. װאָס איז דאַ צו ברײַען וועגן דעם, װאָס עס קאָן פארלויפן,
װוען מע איז פארװװונדעט, אז בייס מע איז אפילע געזונט, װערט אויך גוט קאלעמוטנע אפן
הארצן יעדעס מאָל, ווען מע דערמאַנט זיך, אז מע קאָן איבערבלײבן אליין.. װי שווער דאָס
לעבן זאָל ניט זײַן, איז דאָך אלץ ניט שרעקלעך, װוען מע איז צוזאמען מיט אלעמען.

דער מאיאָר האָט א בליק געגעבן צוֹם קאָמיסאר. יענער איז געשטאנען צװישן די פּארטי-
זאנער און מיט קיין זאך זיך ניט אונטערשיידט פון אלע איבעריקע. ער איז, װי אלע, געװען
פארזאָרגט און פול מיט ווארטעניש. ער האָט אים געװאָלט פרעגן, צי װיל ער עפּעס ניט צוד
געבן צו דעם, װאָס ער האָט געזאָגט. דער קאָמיסאר האָט אָבער מיט א װוּנק געגעבן צו
וויסן, אז ער געפינט ניט פאר נייטיק עס צו טאָן. אלץ, װאָס מע האָט באדארפט, האָט שוין
דער מאיאָר געזאָגט, און גלאט אבי ריידן האָט ער ניט ליב געהאט. ער האָט געקלערט וועגן
דעם, צי איז לוקאשעוויטש מיט זײַן גרופּע שוין געקומען אפן אָרט. מע האָט מיט לוקאשע-
וויטשן אָפּגערעדט, אז ס'איז ניט זײַן זאך זיך פארטשעפּען מיט די פּאָליצײַען, אז אויב ער
װועט זי דערזען פּאָרן, זאָל ער זיך מאכן ניט וויסנדיק און זי דורכלאָזן. זײַן זאך איז דעריי
קער פארהאלטן יענע, װאָס װעלן זיך לאָזן פונעם גארניזאָן צו הילף די פּאָליצײַען, ווען דאַ
װעט זיך עפּעס פארקאַכן. דער קאָמיסאר האָט אָבער געװוּסט, אז לוקאשעוויטש איז א היציי
קער און ער איז דעריבער ניט פולקוֹם רויִק געווען.

פון א צװײַג האָט זיך אראָפּגעריסן א הויפן שניי. און וייך א פאל געטאָן צו דער ערדי
אײינצײַטיק דערמיט איז אינדערלופטן אַנגעוואקסן עפּעס א גערויש. עס האָט זיך ארויסגעוויזן,
אז דאָס הודען מאשינעס. און ניט איינעם פון די פארטיזאנער האָט בייסמסע א טיאַכקע
געטאָן דאָס הארץ: עס האָט מער ניט געפעלט, אז עס זאָלן איצט פון ערגעץ א שפּאר געבן
דײַטשן.

אין סטארינקי האָבן גענומען בילן הינט. זאָל דאָס באטײַטן, אז דאָרט האָבן זיך באוויזן די
פּאָליצײַען? אן עק, װאָלטן זי שׁוֹין געקומען װאָס גיכער... יפל איז דער שיר צו ווארטן? נאָר
ניין, אויך די בילערײַ הערט באלד אוֹף און אפסנש שטעלט זיך אײַן א שטילקײַט, א מאטערני
דיקע שטילקײַט, װאָס ציט ארויס דעם קליאָק פון די ביינער. עס װײַזט זיך ארויס, אז כוץ מוט
און געוואגטקשט באדארף א פארטיזאנער אויך פארמאָגן אויסערגעויינלעכן געדולד. און קעריי
עס זאָל ניט זײַן אזוי אומדערטרעגלעך שער צו ווארטן, פארייכערט עמעצער א ציגאר.
דער ציגאר גייט אוועק איבער די הענט. פונעם טראָפן ביטערניש װערט, דוכט זיך, א האָר
ווארעמער און פריילעכער אפן הארצן.

די הייסע ערשטע מינוט פון דער אויסערגעוויינלעכער ווארטעניש אפן סוינע גייט אָבער
דורך. אן אומעט קלײַבט זיך ארײַן אינעם הארצן. די פײַכטקײַט נעמט אלץ מער און מער
דורך די אייוורים, דרינגט ארײַן אינעם לײַב דורך די שפּיץ פינגער פון די פיס, כאָטש אין
דרויסן איז בעפיירעש ווארעמער געװאָרן און די זון פּרוּווט זיך קלוימערשט אפילע באװײַזן,
א בלענד געבנדיק אף א קורצער װײַלע אינעם פרישן, נאָרװאָס ארויסגעפאלענעם שניי.
עמעצער קלאפּט שוין א פוס אין א פוס. ווער-ניטיווער הייבט זיך אָן שטילערהייט צו ראנג"
לען זיך מיט א כאווער, קעדיי דערווארעמען די פארקליאקנעטע גלידער. אַבער אויך אַט די

100

ראנגלעניש פארמאָגט איצט ניט קיין איבעריקן טאם. דער קאָפּ איז בא אלעמען פארנומען
מיט עפּעס אנדערש. ביסלעכװײַז הייבט מען אָן קווענקלען, צי עס װעט הײַנט ביכלאל צו
עפּעס דערגיין.

ווען מע דערזעט, ענדלעך, לויפן אָנגעבױגענערהייט צװישן די ביימער און מאכן מיט די
הענט: ,גיכער! גיכער!" איינעם פון די צוויי, װאָס מע האָט איבערגעלאָזט בא דער הרעבליע,
גלייבט מען זיך אליין ניט, אז דאָס פאָרן שוין די, אף וועמען מע האָט די גאנצע צײַט ארויס-
געקוקט. אלע שפּרינגען אוף פון די ערטער און לאָזן זיך אויך אָנגעבױגענערהײט לויפן צו
דער הרעבליע. עס בלײַבט קוים איבער צײַט צו פארנעמען די ערטער, וועלכע מע האָט פרזער
צוגעגרייט, און זיך אָנהײבן צילן אינעם שליטן, װאָס מע דערזעט ארויסקומען פון צווישן די
ביימער אפן ברעג וואלד.

פון דער רעגע אַן זײַנען אלעמענס אויגן צוגעשמידט צום שליטן, און עפשער ניט אזוי
צום שליטן, װי צו דעם װעג, מיט וועלכן מע דערווארט דעם איבעריקן טראנספּאָרט. פאר
גרויס אופרעגונג װערט אייניקע באלד הייס און מע צעשפּיליעט אף זיך די פּעלצלעך, עס איז
ניט אײַנצוהאלטן דעם אימפעט, מיט וועלכן די פינגער צוען זיך צום צינגל פון דער ביקס,
פונעם אומגעהייערן אומגעדולד ציטערן די הענט. אָט נאָך א װײַלע און פונעם וואלד װעלן,
איינער נאָכן אנדערן, ארויסקומען די פּאָליצײַען און די דײַטשן, מיט דער וואלקע שווערגע-
לאָדענע פורן. מע שטעלט זיך עס שוין פאָר אזוי בוילעט, אז באלד הייבט זיך אויך אָן צו
דאכטן, אז מע הערט, װי די שליטגס סקריפּען איבערן שניי, װי עס פירשקען די פערד.

אָט איז שוין דער שליטן ארויסגעקומען פון צוישן די ביימער, האָט דורכגעמאכט דאָס
שטיקל מעהאלעך, װאָס צווישן דעם וואלד און דער הרעבליע. מער קיין שליטגס זעט מען
ניט. מע זעט אויך ניט קיינעם פון די, וועלכע דארפן זי באגלייטן. און די פּארטיזאנער װערן
בייז, הייבן זיך אָן צו זידלען. אן אומגליק זאָל טרעפן די מערדער! װאַס זאמען זיי זיך אזוי?
זאָל זײַן, אז זי זײַנען קלאל ניט קיין גרויסע באלאָנים צו שלעפּן זיך קיין װוילייקע מיט אזא
שווערן, פארווייטן װעגז צי עפשער האָבן זי שוין עפּעס דערשמעקט און בעקיוון ארויס-
געשיקט פאָרויס אָט דעם שליטן!.. ויבאלד אזוי, אויב דאָ גייט אין דעם, װער װועמען װעט
איבערכיטרעווען, זײַנען שוין די פּארטיזאנער אויך ניט אַן קעפּ. װעלן זי גראָד דורכלאָזן די
פור, קעדיי זען, װאָס װײַטער װעט זײַן. זאָל זי זיך גיין, װי זי גייט, עלעהיי זי פארשטייען
שוין גאָרניט. איבעריקנס זײַנען זײ עס גערן צו טאַן דערפאר, װײַל װעדליק עס דוכט זיך
זי אויס. האָבן די פּאָליצײַען געצװווּנגען עמעצן פוֹן דאָרף דורכפאָרן זיך מיט דעם דאָזיקן וועג,

װײַזט זיך אָבער ארויס, אז די דאָזיקע סװאָרע איז אויך ניט קיין סװאָרע, װאָרעם, ניט
דערפאַרנדיק א ביסל צו דער הרעבליע, פארקערעוועט דער פּױער אף רעכטס און, ניאָקענדיק
גאנץ היימישלעך אף זײַן פערדל און אונטערהוסטנדיק, לאָזט ער זיך פאמעלעך אוועק פאזע
דעם ברעג וואלד און הייבט זיך אָן צו דערװײַטערן. גיכער פון אלץ דארף עס מאשמאָעס זײַן
ניט אנדערש װי עפּעס א מעשוגענער פּױער, וועלכער האַט אין אזא מין צײַט געוואגט צו
לאָזן זיך נאָך א ביסל האָלץ אָדער נאָך א זשמעניע היי, װאָס ער האָט זומער-צײַט ערגעץ
פארגרייט אין וואלד.

דער פּױער פארט זיך אוועק, ניט פילנדיק אפילע, װאָס אים האָט דאָ נאָרװאָס געדראָעט
און װי נאָענט ער איז געווען פונעם טויט.

איצט פארשטייען שוין די פּארטיזאנער לאכלוטן גאָרניט. װי מע ליגט זיך אזוי אפן שניי
מיטן געװוער אין די הענט, דרייט אויס איינער און א צווייטער דעם קאָפּ צום מאיאָר, וועלכער
שטייט דערבײ הינטער א בוים און נעמט אויך, װי אלע, זײַנע אויגן ניט אראָפּ פון דער הרע-
בליע, דער מאיאָר לייגט צו די פינגער צו די ליפּן, הייסט מאכן א שװײַג. די פארטיזאנער
רירן זיך ניט פונעם אָרט. שװײַגנדיקערהײט קוקן אלע נאָך, ווזאזוי די פור פארשווינדט. נאָך
א װײַלע, און עס װעט פון איר קיין סימען ניט איבערבלניבן. עס איז קיין אנדער בריירע ניט
פאראן, וי ליגן אפן שניי און געדולדיק ווארטן.

וויפל מאָל דער מאיאַר האָט דערנאָך זיך ניט געבראַכן דעם קאַפּ. האָט ער פאר זיך
ניט געקאָנט קלאָר מאכן, מיט װאָס האָבן זי דאַ געהאט צו טאָן, -- מיט עפעס א שפיצל פונעם
סוינע, וועלכער האָט זיך באמיט אָפּטעמפן די וואכזאמקײַט פון די פארטיזאנער, אָדער מיט א
פּאָשעטן צופאל, ועלכער האָט אין א געוויסער מאָס מיטגעהאַלפן אָפּצוּווענדן די אופמערק-
זאמקײט פון דעם איקער און געבראכט דערצו, אז ווען די פּאַליצײַען מיט די שליטנס האָבן
זיך באוויזן פונעם וואלד, איז עס געווען פאר אלעמען א ביסל אומגעריכט.

די שליטנס זײַנען ארויסגעקומען פונעם וואלד ניט אין דעם אָרט, פונוואנען מע האָט זי
דערווארט, נאָר עטװאָס לינקער. נאָך אייניקע שליטנס זײַנען נאָכגעגאנגען בעהיימעס און
אומרוק געמוקעט, וי זי װאָלטן געפילט, אין װאָס פאר א מיעסע הענט זי זײַנען ארײַנגע-

101

פאלן. דערבלי האָבן מיט די ביקסן אף די אקסל געשפאנט די פּאַליצײַען. אויסער די פּאָליצײַען
אין די שווארצע שינעלן, וועלכע האָבן זיך נאָך בוילעטער אויסגעטיילט אפן בלאנקענדיקן
פרישן שניי, זײַנען, רייטנדיק אף פערד, געפאָרן עטלעכע דײַטשן און צווישן זיי נארוסעוויטש,
וועמען בוהײַ האָט, ליגנדיק אין דער באהעלטעניש, באלך דערקענט. ער האָט זיך שוין מער
ניט געקאָנט באהערשן און האָט שטילערהייט א זאָג געטאַן צום מאיאָר:

-- אָזאָ איז ער, דער פּאסקודניאק... דער, װאָס אפן װײַסן פערד, אין דער קובאנקע.

די שליטנס זײַנען צוגעקומען אלץ נעענטער און נעענטער. מע האָט שוין געהערט, װי די
פּאָליצײַען ריידן זיך דורך צװישן זיך, און געווען איז אזוי, װי עס טרעפט זיך אין כאָלעם,
בייס מע זעט עפּעס שרעקלעכס -- מע װיל מאכן א גוואלד, רופן צו הילף, נאָר אלץ איז
אינעם מענטשן געהאמעוועט פאר איימע, מע קאָן זיך קיין ריר ניט געבן מיט קיין אייווער. עס
איז שווער געווען צו זאָגן, װאָס אזעלכעס האָט אין דער רעגע אמשארפסטן באהערשט די
פּארטיזאנער, וועלכע זײַנען מיט א פארהאלטענעם אָטעם געלעגן אף זייערע ערטער און געד
קוקט, װי די פּאָליצײַען מיט די דײַטשן דערנעענטערן זיך.-- א שרעק פאר דעם, װאָס װאָלט
געווען, ווען זי פאלן ארײַן אין די באנדיטישע הענט, אָדער א ווילדע פײַנטשאפט, אן אויסער-
געוויינלעכער האס דערפאר, װאָס זי קאַנען טייקעף ניט אופהייבן א שיסערט, װי זי האָט
זיך געװאָלט.

עס זײַנען אָנגעקומען אזוינע מינוטן, אז מע האָט בעפיירעש באדארפט זײַן פון אײַזן
קעדיי ניט אויסצושיסן פאר דער צײַט. עמעצער פון די פארטיזאנער האָט דעם שווערן פּרוּו
דאָך ניט אויסגעהאלטן. עס האָט זיך אין אים דערוועקט אן אומגעדולדיקער, הייסער פארלאנג
צו שנײַדן פון די סאָנים שטיקער פאר אלץ, װאָס זי האָבן אָפּגעטאָן אף דער װעלט, און ער
האָט אױסגעשאָסן עפשער מיט א רעגע פריער, איידער דער מאיאָר האָט באוויזן א געשריי
צו טאָן ;פּײַער!", און אליין אויך גענומען שיסן פונעם מאוזער.

ביים דעם דאָזיקן קנאל, אין וועלכן עס האַט זיך צוזאמענגעגאָסן א שיסערײַ פון עטלעכע
צענדליק ביקסן און צוויי האנט-קוילנווארפערס; האַט קיינער געוויס ניט באמערקט, װי עמע-
צער האָטׂ אױסגעשאָסן פאר דער צײַט. און, בעעמעס געזאָגט, איז שוין אפילע אלציינס געווען,
צי מע האָט א ביסל פּריער אױסגעשאָסן אָדער שפּעטער. דער איקער איז געװען: דערלאנגען
אזוי, װי מע דארף. דער. מאיאָר האָט װידער גענומען קאָמאנדעווען, מע זאָל געבן פּײַער.

אף דער הרעבליע איז געװאָרן א בעהאָלע-

דעם ערשטן קלאפּ האָבן געכאפּט די פּאָליצײַען; וועלכע זײַנען געגאנגען בא די פאָד
דערשטע שליטנס, מיט אן איימעדיקן געשריי, וי פארן טויט, זײַנען עטלעכע פון זיי אומגע-
פאלן, ניט באװײַזנדיק אפילע אראָפּצוכאפּן פון זיך די ביקסן און אויסשיסן. דערזען, װאָס עס
איז געשען,. האָבן זיך די איבעריקע א לאָז געגעבן אף צוריק. פאר שרעק האָט א פערד זיך
א װאָרף געטאָן אין א זײַט, זיך פארטשעפעט אין א צווייטן שליטן מיט טװוּע און אים איבערי
געקערט. די פּאָליצײַען האָבן גענומען שפּרינגען איבער די זעק. אויך די רײַטער האָבן אלץ
איבערגעלאָזט. זיי האָבן שנעל, שלאַגנדיק די פערד, אויסגעקערעװועט אף צוריק, און ערשט
דעמלט, וען זי האָבן זיך ארײַנגעכאפט אין וואלד, אונטער דער שוץ פון די ביימער, גענוי
מען פון דאָרטן ענטפערן מיט א שיסערלל. אינעם געהילך פון דער שיסער, אינעם קוויטשען
פון די כאזיירים, האָט זיך ארײַנגעריסן דאָס מוקען פון א בעהיימע, װאָס האָט זיך אָפּגעריסן
פון דער שטריק און פארקראַכן אין דער בלאָטע, געבליבן דאָרט שטעקן ניט אהער אוּן ניט
אֹהין. באפליגלט פונעם ערשטן דערפּאָלג, דערפון, װאָס מע האָט דערזען, ווואזוי די פאשיסטן
אנטלויפן, האָבן די פּארטיזאנער אַנגעהױבן פײַפן און שרײַען:

-- דערלאנגט, יאטן!

-- שטיקער שנײַדט פון זייז

עמעצער פון די פּארטיזאנער איז ארײַן אין גרויס קוראזש און האָט געװאָרפן א גראנאטע,
כאָטש דאָס איז בעפיירעש געווען איבעריק. די גראנאטע האָט סנװיסײַ ניט דערגרייכט צו די
אין וועמען זי איז געווען געצילט. א הילך האָט דאָך געגעבן מוירעדיק. מע האָט דעם אופרײַס
געקאָנט דערהערן אפילע אין דאָרף. און דערפון האָבן אלע שטארק האנאָע געהאט. עס האָט זיך
געװאָלט, אז די גאנצע וועלט זאָל הערן, װי מע שלאָגט די פאשיסטן.

ניט קאָנענדיק דערלאנגען די, וועלכע האָבן זיך באוויזן ארײַנצוכאפּן אין וואלד, האָבן
די פארטיזאנער אריבערגעטראָגן דאָס פּײַער אף יענע פּאָליצלַען; װאָס זײַנען פארװוּנדעט
געװאָרן אָדער זײַנען פּאָשעט פאר שרעק אומגעפאלן און האָבן ליגנדיק אף דער ערד גענומען
צוביסלעכּװײַז ארויסבאװײַזן סימאָנים פון לעבן, -- פּױזען; שיסן. עס איז געװאָרן א געיעג
נאָך יעדן איינציקן באזונדער.

109

א גרויסע פרייד איז געווען צו זען, װיאזוי די פּאַליצײַען לויפן איבער פון בוים צו בוים
און האָבן מוירע ארויסצוגיין פונעם וואלד. די פּארטיזאנער האָבן אָבער פארשטאנען, אז דער-
װײַל האָבן זי ערשט באוויזן אָפּצוטאָן א האלבע ארבעט. מע האָט, װי לעבן אף דער וועלט,
געמוזט ארומגיין די פּאַליצײַען פון א זײַט און ארויסיאָגן זי פונעם וואלד. מע האָט עס בא-
דארפט טאָן באלד, ניט פאטערנדיק קיין איבעריקע צײַט און ניט ווארטנדיק, ביזוואנען די
פארעטער װעלן קומען צו"זיך.

אָט אין דער דאָזיקער רעגע, װען עס איז ניט לײַכט געווען צו באשליסן, ווזאזוי װעלן
זיך די געשעענישן אנטוויקלען װײַטער און װאָס. אשטייגער, קלערט צו טאָן דער מאיאָר, האָט
זיך איבער די הויכע סאַסנעס, אונטער וועלכע עס זײַנען געלעגן די פּארטיזאנער, דורכגעטראָגן
א קלאנג, װי מע װאָלט צעשאָטן שרויט. אינעם ארומיקן טומל איז דאָך ניט לײַכט געווען
פאנאנדערצוקלײיבן זיך, פונוואנען נעמט זיך דער דאָזיקער קלאנג און װאָס דאָס באטײַט.
אלעמענס אופמערקזאמקײַט איז דעריקער געווען צוגעשמידט צו דעם, װאָס עס איז פאָרגע-
קומען אף דער הרעבליע. די פרייד פונעם ערשטן דערפאָלג האָט אײַנגעשלעפערט, צוגעטויבט
דאָס געפיל פון וואכזאמקײַט.

דעם גרעסטן טייל פון די פּארטיזאנער האָט זיך אויסגעוויזן, אז דאָס הילכט אזוי אי-
דערלופטן דער אָפּקלאנג פון דער אייגענער שיסערײי,

דער גרילצנדיקער קלאנג איז דאָך ניט פארשווונדן געװאָרן אויך דעמלט, װען דער
מאיאָר האָט באפוילן אופהערן שיסן. אלע האָבן דײַטלעך דערהערט, װי הינטער זײי, דאָרט,
װוּ ס'איז געלעגן דער הויפּטיטראקט, שיסט מען פון שװוערע קוילנווארפערס,

דער קאָמיסאר איז צוגעלאָפן. ער האָט דעם מאיאַר גאַרנישט ניט געזאָגט. אין זײַנע
אויגן איז געווען איין פראגע: צי האָט עמעצער פון דער באפעלקערונג ניט איבערגעגעבן
װוּהין מע דארף, אז פּארטיזאנער זײַנען געקומען אהער.

אינעם זעלבן אױיגנבליק, װאָס דער קאָמיסאר האָט אזוי א טראכט געגעבן, האָט מען
דערזען לויפן די צוויי פארטיזאנער, וועלכע האָבן באוואכט דעם וועג. און דערפילנדיק. אז
דערמיט האָט זיך דאָס מאָל די אָפּעראציע פארענדיקט און ער קאַן דאַ גאָרניט מאכן, אז דער
אײינציקער אויסוועג איז איצט, אויב ער וויל ניט. מע זאָל זי דאַ ארומרינגלען, אָפּטרעטן, און
װאָס גיכער מע װעט עס טאַן אלץ גלײַכער װעט זײַן, האַט דער מאיאָר טייקעף אלעמען
אופגעהויבן פון די ערטער. עס האָט לאנג ניט געדויערט און אפן בערגל, װוּ מע איז נאָרװאָס
געלעגן, איז קיינער ניש איבערגעבליבן. עס האָט זיך:בלויז געהערט, וי עס טרישטשעט דער
וואלד אין יענער זײַט, װויהין אלע זײַנען פארשווונדן.

לויפנדיק האָט מען געהערט די שיסערײַ פון שווערע קוילנווארפערס. די שיסערש האָט
זי אָט דערגעעגטערט, אָט דערװײַטערט. װוער דאָס שיסט, צי דאָס זײַנען וירקלעך פאנצערד
מאשינעס, וי די צוויי פארטיזאנער האָבן געמאָלדן, אָדער עמעצער אנדערש, אין דעם האָט
מען איצט זיך ניט געקאָנט פאנאנדערקלײַבן -- עס איז פּאַשעט ניט געווען קיין צעַט דערוף

עס האָט אויך קיינער ניט פארשטאנען, פונוואנען עס האָבן זיך פּלוצעם גענומען אהער
די מאשינעס -- צי איז דאָס ניט מער װי א צופאל, אָדער מע האָט זי ספּעצ;על אונטערגעהיט,

ערשט דאן, װען עס איז אויסגעקומען איבערגיין פון איין וואלד-מאסיוו אין דעם אנדערן
און ווען מע האָט באדאָרפט איבערלויפן א שטיק פרײַ פעלד, פונוואנען עס האָט זיך גוט געזען
דער טראקט, האָט מען דערזען א פאנצער-מאשין, ניט קיין צװויי; נאָר איין פאנצער-מאשין.

איבער דעם טיפן שניי האָט די מאשין ניט געקאָנט צוקומען צו די פארטיזאנער. דערזען
װי זיי גײען איינער נאָכן אנדערן, האָט זי זיך אַפּגעשטעלט און פון עטלעכע קוילנווארפער
גענומען זי שטארק באשיסן.

איצט, וויבאלד עס איז קלאָר געװאָרן, אז דאָס מאָל האָט זיך די אָפּעראציע אף דעם פא-
רענדיקט, איז שוין קלאל מער ניט נייטיק געווען זיך אויסצובאהאלטן. מע האָט מער ניט
געלייגט קיין שום אכט אפן טומל, אף די שפּורן, װאָס מע האַט נאַך זיך איבערגעלאָזט אינעם
שניי. און כאָטש עס איז אויסגעקומען זיך אומצוקערן אין לאגער מיט גאָרניט און אפן הארצן
איז ניט איבעריקס פריילעך געווען, פונדעסטוועגן האָבן זיך אלע דערפילט א סאך פּרײַער.
ווער-ניט-ווער האָט אפילע געפּרוּווט דראָען פונדערװײַטן צו דער פאנצער-מאשין מיטן פויסט,
װי איינער זאָגט: ,ווארט נאָר! ס'איז ניט דאָס לעצטע מאָל, װאָס מיר טרעפן זיך מיט דיר.
װעסט נאָך האָבּן א װיסטן סאָף!" עמעס, דער מאיאָר האָט ניט ליב געהאט קיין פוסטע בארי-
מערײ, ער האַט געהאלטן, אז אויך איצט דארף מען זײַן זייער און זייער פאָרזיכטיק. ער
האָט אלעמען געצווונגען דורכצומאכן א געויסן מעהאלעך מיט די פענעמער אויסגעדרייט אף
צוריק און מיט די פּלײצעס פאָרויס, קעדיי אָפּנארן די, וועלכע װעלן פּרוּוון זיך לאָזן נאָך זיי,
סײַװיסײַ האָט זיך דאָך געפילט, אז דאָס אלץ איז שוין ניט אזוי נייטיק.

108

די גאנצע צײַט איז מען געגאנגען מיטן ברעג וואלד, װוּהין די דײַטשן האָבן ניט ליב

צו קריכּן. אזוי איז מען ארויסגעקומען צו עפעס א דערפל און דאָ באשלאָסן איבערכאפן דעם
אָטעם. אויסער דעם, װאָס פון נעכטן אפדערנאכט אָן האָט קיינער גאַרנישט ניט געהאט אין
מויל, האָט מען אויך באדארפט זיך דערוויסן, צי מעג מען גיין װײַטער. דער מאיאָר האָט באלד
ארויסגעשיקט מענטשן אין עטלעכע ריכטונגען, קעדיי פאר דער צײַט, װאָס מע װעט זײַן
אין דאָרף, זיך גענוי דערוויסן, װוּ מע האלט אין דער וועלט.

די אויסשפּירער זײַנען אוועקגעגאנגען און האָבן זיך צוריק אומגעקערט פריער איידער
מע האָט זי דערווארט; אין א ריי דערפער האָבן זיך באוויזן דײַטשן. װאָס האָט זי פּלוצעם
אהין געבראכט, האָט קיינער ניט געקאַנט זאָגן. דער מאיאָר איז געווען אין פארלעגנהײט.
לוט אלע האשאָרעס איז אויסגעקומען, אז מע האָט שוין באוויזן איבערגעבן אויך װײַטער
וועגן דעם, אז פארטיזאנער באוועגן זיך און מע וֶועט זי פריער אָדער שפּעטער ערגעץ אונד
טערהיטן.

עס האָט זיך קלאל ניט געגלייבט, אז נאָך דעם װי מע האָט זיי באשאָסן פון דער פּאני
צער-מאשין זאָל מען זיך אָפּזאָגן זי װײַטער צו פארפאָלגן און לאָזן פרײַ אוועקגיין אהין,
וווהין זי דארפן. לױט א ריי טײַמים האָט דער מאיאַר אויסגעפונען, אז גלײַכער פון אלץ
װאָלט געווען, מע זאָל באצײַטנס אוועק פונדאנען, װי װײַט עס איז נאָר מעגלעך.

זאָל דאָס אלץ געווען פאָרקומען באנאכט, װאָלט דער מאיאָר קיין סאך ניט איבערגע-
טראכט און אזוי טאקע געטאָן. זיך לאָזן אָבער איצט ערגעץ גיין, בייס עס איז גרויסער טאַג,
ווען אומעטום זײַנען מענטשן, װאָלט געווען אן אומזין. איין אויסוועג איז געווען: זיך פאר-
קלײַבן ערגעץ אין א שטיל ערטל און איבערזיצן דאָרטן, ביזוואנען עס װעט ניט ווערן פינצטער
און מע וועט קאָנען לאָזז זיך װײַטער גיין.

דער דאָזיקער פלאן האָט אויסגעזען צו זײַן דער סאמע רעאלער אויך דערפאר, װײַל אלע
זײַנען געווען זייער מיד. דער אומרו, װאָס איז זיי די גאנצע צײַט נאַכגעגאנגען פוסיטריט,
דאָס, װאָס מע האָט דורכגעלעבט בייס דער זאסאדע,--אלץ האָט זיך איצט געלאָזט פילן, און
איידער זיך לאָזן גײין װײַטער, האָט מען זיך פּאַשעט געמוזט א ביסל אויסרוען.

דער מאיאַר האָט זיך געהאלטן אן אייצע מיטן קאָמיסאר און, ניט אָפּלײגנדיק עס אף
לאנג, האָט מען באשטימט זוכן אן אנדער אָרט.

מע איז ארומגעגאנגען עטװאָס דאָס דערפל, אז קיינער זאָל זיך ניט אָנשטױסן, װוּהין מע
איז אוועקגעגאנגען. דערנאָך איז מען צוגעקומען צום זעלבן טײַך, װעלכן מע איז בא דער
נאכט דורכגעגאנגען. דאָס מאָל האָט מען אָבער אויסגעמיטן דעם באקאנטן װעג. מע איז
פארבײַגעגאנגען די וואסערמיל, איבערגעלאָזט הינטער זיך אויך דעם סמאָלעקורנעם זאװאָד,
און ערשט דעמלט, ווען מע האָט זיך שטילערהייט אריבערגעקליבן מיט א שיפל אפן צווייטן
ברעג, איז מען ארײַנגעקומען אין ניט קיין גרויסן וועלדל, װאָס האָט זיך געפונען ניט װײַט
פון דער בריק, און דאָ, וו קיינעם האָט גאָרניט געקענט אײַנפאלן צו זוכן פּארטיזאנער, האָט
מען באשלאָסן איבערזײַן דעם טאָג.

אינדערעמעסן איז דָאָס ניט געווען דאָס פאסיקסטע אַרט, װױּ מע זאָל געווען זײַן גאָר
רווק. קיין אנדער אויסוואל איז אָבער ניט געווען. אוועקגעשטעלט א וואך, װאָס זאָל אכטונג
געבן, װוען די איבעריקע װעלן אָפּרוען, האָט מען הינטער די שטאבעלן האָלץ, װאָס זײַנען
דאָ געשטאנען, פארגרייט פון זומער אָן, אײַנגעטראַטן דעם שניי און געמאכט א געלעגער
פון יעלןדלאפקעס. פארשפּרייט דאָס דאָזיקע העסעבעט מיט עטלעכע פעלצלעך, האָט מען זיך,
אויסגעלייגט, פעסט זיך צוגעדריקט איינער צום אנדערן. קיין בעסערן געלעגער האָט מען זיך,
כלעבן, גאָר אפילע ניט געװוּנטשן.

קורץ איז א װינטערדיקער טאָג, בייס מע געפינט זיך אין דער ווארעם בא זיך אין דער
היים, מיטן װײַב און מיט די קינדער. גאנץ אנדערש האָט עס אויסגעזען דאָ, װען עס איז
אויסגעקומען צו ליגן האלב-הונגעריק אין דרויסן. דאָס, װאָס מע האָט איבערגעכאפט אפדער-
גיך, בייס מע איז געווען אינעם דערפל, האָט קיין זעט ניט געבראכט. אפן ליידיקן מאָגן
האָט ניט אלעמען גענומען דער שלאָף. שווער איז אויך געווען אײַנליגן דערפאר, װײַל מע
האָט געװוּסט, אז דערבש געפינט זיך דער סוינע און יעדע קלײניקײַט קאַן זיי אויסגעבן.
פון דעם אלעמען האָט זיך די צײַט געצויגן, וי פון פּעך, עס האָט זיך געדוכט, אז דער טאָג
װעט זיך גאָר קײינמאָל ניט ענדיקן.

און דאָך זײַנען די אלע יעסורים קלאל גאָרניט ווערט געווען אין פארגלײַך דערמיט, װאָס
מע האָט איבערגעלעבט, בייס מע האָט דערהערט, וי מיט דער בריק באוועגן זיך מאשינעס
און מע האָט באדארפט ליגן און שװײַגן, זיך מאכן, אז מע הערט גאָרניט. דער געדאנק,
אז מע פארמאָגט מיט זיך עטלעכע מינעס און מע קאַן זיי ניט אָנװענדן, ניט אונטערלייגן

104

ערגעץ אפן ועג אזוי, אז עס זאָלן ארופליען אין דער לופט די מאשינעס צוזאמען מיט די,
װאָס פאָרן אף זיי, -- דער דאָזיקער געדאנק האָט אלעמען פארומערט דאָס לעבן.

עטלעכע מאָל אין מעשעך פון טאָג האָט די וואך אלעמען אופגעוועקט: דאָ האָט נאָענט
אָנגעהױבן בוקסעווען א מאשין און מע האַט געהאט א כשאד, אז דאָס פאָרט מען צו די
שטאבעלן האָלץ, הינטער וועלכע מע איז געלעגן, און דאָ האָט זיך פארבלי געשלעפּט ערגעץ
א פּױער מיט א בעהיימע אוֹן מע האָט ניט געדארפט, אז ער זאָל זי דערזען. דער טאָג איז
דורך אזוי ניט רווק, אז מע האָט שוין געטרוימט וועגן דער מינוט, ווען מע װעט זיך סאַפקאָל-
סאָף אופהייבן און אוועקגיין פונדאנען.

זייער ניט צופרידן איז געווען אויך דער מאיאָר אליין. ער האָט שארפער פון אלעמען
געליטן דערפון, װאָס די אָפּעראציע האָט זיך ניט אײַנגעגעבן.

פּיאָטער טראָפימאָװיטש האָט פארשטאנען, אז ער מיט זײַן גרופּע קאָן זיך פאר קיין
פאל ניט פארגלײַכן צו קיין רעגולערן ארמייישן טייל אוֹן אז קיינער װעט פון אים ניט
פאָדערן, ער זאָל דאָ פירן א לאנג-דויערנדיקע שלאכט, אזוי װי דאָס װערט געטאָן אפן
פראַנט. ער האָט געװוּסט, אז איין זאך איז א רעגולערער טייל און גאָר אן אנדער זאך
זײַנען זײ, די, װאָס זײַנען איבערגעבליבן אף די אַקופּירטע ערטער. איז דען אינעם קאמף
פון די פארטיזאנער ניט דעריקער די פּלוצעמדיקײַט, מיט וועלכער עס גיט זיך זיי אײַן באפאלן
דעם סוינע, א צופ געבן אים, װען ער דערווארט עס ניט, אָנווארפֿן אף אים אן איימע און
דערנאָך װי א װינט נעלעם װערן, פארשווינדן, קעדיי ערגעץ אין א צווייט אָרט ווידער
ארויסשווימען אף דער העלער שײַן און אפסנטי דאָס זעלבע איבערכאזערן. און פונדעסטוועגן,
ניט געקוקט דערוף, װאָס ער האָט עס אלץ זייער גוט געװוּסט, האָט דער מאיאָר שטארק
געליטן. און יפל ער האָט זיך ניט אײַנגערעדט, אז אין דעם, װאָס די אָפּעראציע איז ניט
געלונגען, איז קיינער ניט שולדיק, אז דאָס איז בלויז א פּױעל-יויצע פונעם לעבן, וועלכן זי
קומט אויס צו פירן, האָט עס אים ניט געהאַלפן. עס אין שער געווען צו מאסקים זײַן
דערמיט, װאָס די פֿאָליצײַען האָבן געליטן א נישטיקן פארלוסט און נארוסעוויטש וװועט זיך
איצט קאַנען בארימען, אז ער מיט זײַנע פּאָליצײַען האָבן א קוועטש געטאָן די פּארטיזאנער.
עס איז אים פּריקרע געווען דער געדאנק, אז אים װעט אויסקומען זיך פארענטפערן פאר
לוקאשעוויטשן, פארװאָס עס האָט זיך ניט באקומען אזוי. װי זי האָבן זיך פאָרגעשטעלט.,

געפינענדיק זיך איצט צוזאמען מיט אלע פּארטיזאנער איגעם וועלדל, ניט װײַט פון דער
בריק, און הערנדיק דאָס הודען פון די פארבײפאָרנדיקע מאשינעס, איז דעם מאיאָר צוגע-
קומען נײַע זאָרגן: עס האָט אים געקימערט דאָס, װאָס אין די ארומיקע דערפער האָבן זיך
גענומען זאמלען דײַטשן. שוין זשע קלײַבן זיך די דײַטשן פארלויפן זיי דעם וועג? און פאר
אים איז אופגעקומען א פראגע, צי טוט ער גוט, װאָס זי זיצן דאָ, צי װאָלט ניט בעסער
געווען, ווען אין דער זעלבער צײַט, װאָס די דײַטשן גרייטן עפּעס, זאָל ער גאָר ארויסשיקן
ניט קיין גרויסע גרופּע אונטערלייגן ערגעץ אפן וועג עטלעכע מינעס... צי װאָלט ער דערמיט
פארהאלטן דעם סוינע, איז שווער צו זאָגן, נאָר א ביסל צאָרעס װאָלט מען דאָך אים דערמיט
פארשאפט.. ווען עס קומט אום א גרופּע דײַטשן, װאָלט עס אליין און פאר זיך שוין געווען
א זאך. מע װאָלט מיט א גרינגער הארץ זיך געקאַָנט אומקערן אין לאגער, לעכאָלהאפּאָכעס
ניט מיט קיין ליידיקע הענט.

ער האָט דאָך דעם דאָזיקן געדאנק באלד אָפּגעװאָרפן. שיקן מענטשן אינמיטן העלן טאָג
אונטערלייגן א מינע װאָלט געהייסן שיקן זי אף א זיכערן טױט, און אף דעם האָט ער זיך
ניט געקאָנט באשליסן.

עס איז נייטיק געווען צוטראכטן עפּעס אנדערש, ניט דערלאָזן די דײַטשן זיך אריבער-
קלײַבן איבערן טײַך און ארײַנדרינגען אין דעם ראיאָן, װוּ עס האָט זיך געפונען דער פאר-
טיזאנישער לאגער. און דאן איז דעם מאיאָר אײַנגעפאלן, אז ווען אים גיט זיך אײַן אופרײַסן
אָדער פארברענען די בריק, װאָלט מען בעסערס זיך ניט דארפן ווינטשן. מע װאָלט דערמיט
אופגעטאָן עטלעכע זאכן פאראמאָל: ערשטנס, װאָלט מען געשטערט די דײַטשן צו פארפאָלגן
זיי, און, צווייטנס, -- עפשער דאָס סאמע װיכטיקסטע, --װאָלט דאן אף לאנג איבערגעריסן
געװאָרן דער פארקער צווישן װילייקע, װוּ עס געפינט זיך די געגנטלעכע מאכט, מיט די
גארניזאָנען פון די שטעטלעך, פונוואנען עס װערן ארויסגעשיקט שטראָף-עקספעדיציעס קעגן
די פארטיזאנער.

אויב אים האָט איצט נאָך עפּעס באומרונקט און געצוווּנגען זיך צו פארטראכטן, איז עס
געווען בלויז דאָס. װאָס די בריק איז געווען באוואכט, און כוץ דעם האָט זיך אינעם געווע-
זענעם פריצישן מאיאָנטעק פון סערוויטשי געפונען א פּאַליצײישער באטאליאָן.

און דאָך האָט דער מאיאָר באשלאָסן ניט אוועקגיין פונדאנען, ביז מע װעט ניט כאָרעו

108

מאכן די בריק. ער האָט װעגן זײַן פּלאן אויך צו װיסן געגעבן דעם קאָמיסאר. יענער האָט
אים אונטערגעהאלטן. עס איז בלויז ניט אינגאנצן קלאָר געווען, וולאזוי מע פארווירקלעכט
דעם פארטראכט, די בריק איז א הילצערנע. זיך פארלאָזן אף דעם, אז קעדיי זי אופּרײַסן
זאָל גענוג זײַן איין מינע, האָט מען ניט געקאָנט. מע האָט געמוזט האָבן ברענשטאָף, לעכאָלי
האפּאָכעס עטלעכע פורן שטרוי.

שטײַף צוגעטוליעט איינער צום אנדערן, זײַנען געשלאָפן די פארטיזאנער אף דער ערד,
און זיי, דער מאיאָר מיטן קאַמיסאר, זײַנען געזעסן הינטער די שטאבעלן האָלץ און האָבן
זיך געייצעט, ולאזוי בעסער אלץ דורכצופירן.

אזוי זײַנען זי געזעסן ביז די זון האָט גענומען פארגיין, די מאשינעס האָבן אופגעהערט
צו פאָרן, און אף דער בריק איז שטיל געװאָרן. דעמלט האָט זיך דער מאיאָר אופגעהויבן
און א זאָג געגעבן צום קאָמיסאר:

-- מע דארף זיך דורכגיין אף דעם סמאָלעקורנעם זאװאָדל. עפשער איז דאָרט פאראן
װאָסיניט-איז פון ברענשטאָף. מע דארף אויך דעביווען שטרוי. -- און ער האָט באפוילן אופ-
וועקן עטלעכע פּארטיזאנער.

עס פלאמט דער הימל אינעם אָפּשײַן פונעם פײַער, װאָס האָט אלץ מער און מער ארומ-
געכאפּט די בריק. מיט א רויטער, רוגזעדיקער שײַן איז אויך באגאָסן דער ברעג וואלד, פונד
וואנען די פארטיזאנער זײַנען ארויסגעקומען, שטילערהייט אראָפּגענומען די וואך און זיך גענוד
מען פאר זייער ארבעט. שטיקער ברעטער פּליען, ברענענדיק אין דער לופט. עס קנאקט און
טרישטשעט דאָס פּײַער. א װוּנדערלעכער פייערווערק האַט זיך אָנגעצונדן אין דער נאכט. עס
איז ליכטיק; װי באטאָג. אזוי, אז אין דעם פּאַליצײַנשן באטאליאָן האָט מען געוויס דערזען, אז
עס ברענט די בריק. דאָרט האָט זיך פארפרי אופגעהויבן א שיסערײַ. עס װעט לאנג ניט
דויערן,. און די פּאַליצײַען װעלן קומען אהער. נאָר די פארטיזאנער ארט עס איצט ניט. זי
האָבן. זייער זאך אָפּגעטאָן, די בריק ברענט, און ביזוואנען די פּאַליצײַען װועלן זיך אריבערי
קלײַבן איבערן טײַך, װעלן זי שוין זײַן װײַט. זי זעצן זיך אוועק אף די פורלעך, מיט וועלכע
מע האָט געבראכט צו פירן צו דער בריק ברענשטאָף און שטרוי, און מע לאָזט זיך אוועק אף
מיִזרעֶך; אהִין, אין וואלד, װוּ עס געפינט זיך זייַער לאגער. אף איינעם פון די פורלעך זיצט
אויך. דעת מאיאַר.

יעה פאָרט, דער מאיאָר, און טראכט. אז ניט געקוקט דערוף, װאָס ניט אלץ האָט זיך באקו-
מען אזוי, וי ער האָט זיך געהאט פאָרגעשטעלט, איז דאָך דער מעסלעס צײַט, פון זינט זײ
האָבן פארלאָזט דעם לאגער, ניט אוועק אומזיסט. שוין דאָס אליין, װאָס די פארטיזאנער האָבן
זיך באגֶעגנט מיטן סוֹינֶע פּאָנעמיעליפּאָנעם, איז זייער פיל די ווערט. פאר דעם דאָזיקן מעסלעס
זע די פארטיזאנער גאָר האָפּערדיקער געװאָרן, אָן אן ערעך האָפּערדיקער, וי זיי זײַנען
גֶעווען; פַיֶער..- יעדער איינציקער פון זי האָט דערזען. אז אלץ איז גאָר ניט אזוי שרעקלער,
װי מע האַט זִיך פאָרגעשטעלט. עס האָט זיך ארויסגעוויזן, אז אויך דאַ, אינעם הינטערלאנה,
קאַן מען שלאָגן דִי פאשיסטן. און אויך ער, דער מאיאָר, האָט זיך מיטאמאָל דערפילט אזוי, וי
דאָס אלץ, װאָס זי האָבן באוויזן אופצוטאָן, װאָלט געווען ניט מער, װוי א פּרוּו, א רעפּעטיציע,
נאָך וועלכער עס דארף ערשט קומען די עכטע ארבעט... און ער האָט פרײַער אָפּגעעטעמט.
ער איז ווידער, וי טאָמיד, געווען גרייט צום װײַטערדיקן קאמף.

אװראַם קאצעװ 3:

מיניאטיורן
ליבע

איך ווייס, אז באשרענקט איז דער סייכל, צי װאָלט זיך דאָס אליזן געצויגן,
באנארישן קען זיך א קאָפּ. ווען ס'װאָלט ניט געווען קיין מאגניט!
א הארץ אָבער -- כ'פיל מיטן הארצן:

אנ צי עפּעס א קוק, צי א שמייכל,
א הארץ נארט זיך קיינמאָל ניט אָפּ. א:שװאגן אע צי א זאָגז
עס קען אין דער וועלט ניט געמאָלט זײַן, פונוואנען זשע קום איך וויסן
אז ליב האָבן זאָלסטו מיך ניטוּ אזא מין פארבאָרגענעם סאָד

אלטע פעסער -- נײַער װײַז

װי שטארק ס'איז דער װײַן,. איז ער שטארק ביז א צײַט.
דער גוירל פון װײַן, װי דער גוירל פון לפַט.

א גיבער דער מענטש איז, אַ ריז איז דער מאן --
דער װײַן ווערט גערונען, עס גייט אויס דער זמאן.

און ס'ברומען די פעסער, זיי מאָנען מיט קראפט
פארפולן די 'פּוסטקײַט מיט זיכערן זאפט.

פון געטען

װאָס פאר א מיידל וילסטו? איך וויל אָט אזא, װי איך האָב.

ס'איז װײיניק מיר זייער געגעבן, נאָר גרויס אומגעהייער די גאָב.

כ'האָב שטיינדלעך געקליבן באם יאם-ברעג, און פּלוצעם אזוי אומדערווארט
געקומען אין האנט איז א פּערל. איז בלײַבן ער זאָל בא מײַן הארץ.

א דאנק

א דאנק, מײַן פרײַנט, דערפילט האָסט מײַן באקאָשע.
געשיקט דאָס לידער"בוך. ס'האָט מיך גענומען שטארק.
ניין, ניט קיין פײַנקוכן, ס'איז עפשער ברויט נאַר פּאַטעטס;
נאָר היימיש ברויט. ס'איז פּעכקע און געשמאק.

107

וועגן די לידעלער
דער לאָשעק דער יונגער, ער הירזשעט, ער שפּרינגט:
ער זאָגט, אז די לידעלעך שרײַבן זיך גרינג.

איך זיץ, א פארוועבטער אין װינקל, און קלער:
זיי שרײַבן זיך גרינג, נאָר זי שלײַפן זיך שווער.

דאָס העזעלע
איך בין דאָס העזעלע -- ביטער איז מיר.
קומט אָן דער װוינטער -- ניטאָ קיין קווארטיר.

גרויס איז דער שניי -- און ניטאָ קיין קווארטיר,
זעט מיך דער יעגער און יאָגט זיך נאָך מיר.

כאפּט מיך און שנײַדט מיר דאָס בײַכעלע אײַן,
קאָכט מיך, און עסט, און פארטרינקט מיך מיט װײַן.

טרינקט ער דעם װײַן, און ער זינגט נאָך א ליד:
-- העזעלע טײַערס, אוי, האָב איך דיך ליבו

דער קרעפּס און זײַן פאַטער

דער קרעפּס זאָגט דעם זון: ;װאָס איז דאָס פאר א שטיקזו
דו דארפסט גיין פאָרויס און דו גייסט אף צוריק!"

-- מײַן פּאָטער מײַן הארציקער, שרײַ ניט אף מיר--
איך קוק, װוּהין דו גײיסט, און גי נאָך נאָך דיר.

רעצענזיע אף א ליד

געלויבט איז גאָט, פון הונדערט שורעס
געראָטן זײַנען צוויי צעזורעס.

טעװיע גען

לאנג און קורץ, װי דאָס לעבן

א קליינער ארנינפיר

אין איינעם א טאָג, װען דער שרײַבער אריע כאיט איז ארײַנגעקומען אין רעדאקציע
פונעם זשורנאל ,לעבן און שאפן", האָט דער קריטיקער ז. זיך דערפרייט מיט אים, וי זעלטן-
ווען א קריטיקער פרייט זיך מיט א שרייבער. אינעם גערוימען און באלעבטן פּאָדערצימער
פון רעדאקציע קלאפּן מאשינקעס, און עס קלינגט דער טעלעפאָן, און יעדעס מאָל עפנט זיך
די דרויסנדיקע טיר און ס'קומט ארײַן א גאסט---א באקאנטער אװטאָר, אָדער אן אװטאָר,
װאָס װיל װערן באקאנט. בא דער שװעל טרעפט ער זיך מיט נאָך א מעכאבער און ביידע
נעמען מיט גרויס פלײַס זיך דורכריידן, און צו די ביידע קומט אונטער א דריטער. עס ווערט
א רעדל, און צום רעדל פארייניקט זיך א כאַשעװער פילאָלאָג און שפּראכקענער. וועמען
ער זעט נאָר, דער פילאָלאָג, בעט ער העלפן אויסטײַטשן, פאָרמולירן דעם באטײט פון אזא
און אזא װאָרט, געבן אן אדעקוואט, א סינאָנים -- איין סינאָנים, צוויי סינאָנימען, דרל סינאָד
נימען. װאָס מער איז בעסער.

-- װי װעט איר, אשטייגער, איבערזעצן דאָס װאָרט געדאָטיאַפּאז---טוט ער פּלוצעם
א פרעג באם גאנצן רעדל מיטאמאָל. און ייִדן, װאָס האָבן אַקאָרשט געקלערט און גערעדט
גאָר וועגן עפּעס אנדערש, הייבן אָן קלערן וועגן דעם, װי ס'וועט זײַן נעדאָטיאָפּא אף יודיש:

-- שלימאזל... כניאָק... קונילעמל... געליימטער גוֹילעם... לוייוצלעך... פּעטעלעלע... ניט
געראָטענער... ניט דערטראָגענער..

-- נאָך, נאָך, --- פאָדערט דער פילאָלאָג און שפּראכקענער. -- ס'איז ניט שלעכט, נאָר איך
דארף נאָך. איר ווייסט דאָך, אז די ייִדישע שפּראך איז זייער א רײַכע, איינע פון די רײַכסטע
אין דער װועלט, זי האָט פאר יעדן װאָרט אויצרעס שאטירונגען, ניואנסן..

דאָס מילדע פּאָנעם פון דער סעקרעטארשע, וועלכע זיצט אין צימער אױבנאָן, בא איר
גרויסן טיש, מינעט זיך און קנייטשט זיך, איר אײדלקײט אוֹן טאקטישקײַט שטערן איר און
האלטן זי אָפּ א קלאפּ צו טאָן מיטן פויסטל איבערן טיש, זי בעט נאַר שטומערהייט ראכמים
עס זאָל זײַן שטיל.

אינעם דאָזיקן באלעבטן, טומלדיקן פּאָדערצימער, צװישן די ,גוטמאָרגנס" און .שאָלעם-
אלייכעמס" פון מענטשן, װאָס קומען ארײַן, און .גוט-העלפס" און ,זײַט מיר געזונט" פון די,
װאָס גייען אועק, אין גערויש פון שטילער ריידערש, הויכער שעפּטשערײַ, אין װאָרט-
געפליסטער אף פארשיידענע דואלעקטן, װאָס אלע צוזאמען האָבן זי איין ווארעמען און
טײַערן נאָמען -- מאמע-לאָשן, אינעם דאָזיקן טומלדיקן צימער האָט דער ליבער קריטיקער ז,
װי נאָר אריע איז ארײַנגעקומען, ארויסגעכאפּט אים פונעם איבעריקן אוילעם, װי דאָס אייג-
ציקע טײַערע פישל, אף װעלכן ער האָט ארויסגעקוקט און װאָס ער האָט דאן, אין יענעם
טאָג, אומבאדינגט געדארפט פַּאקְן. ער האָט אים אוועקגעפירט אין א שטילערן ווינקל און,
גלאנצנדיק מיט די גרויסע, קײַלעכיקע, אויסדריקלעכע אויגן, געזאָגט צו אים אָן איבעריקע
האקדאָמעס:

109

== = איך דארף דײַן אװטאָב;אָגראפיע:

-- אװטאָבזאַגראפיעס, -- האָט כאוט אים געענטפערט, ---האָב איך אף מײַן לעבן אָנגעי
שריבן ניט װינציק. די ערשטע אװטאָביאָגראפיע האָב איך געשריבן מיט פינף און פערציק
יאָר צוריק, ווען כ'בין אָנגעקומען לערנען אין פּראַפּטעכשול, די צווייטע -- ווען כ'בין אָנגע-
קומען אין אינסטיטוט, די דריטע האָב איך געשריבן אין ביראָבידזשאן, די פערטעיי.

-- מענטש איינער, איך דארף דען אזא בואָגראפיע-- טרוקענע יעדעס אף איין זײַ-
טעלע!--האָט דער קריטיקער אים איבערגעשלאָגן --װוען דו ביסט געבוירן געװאָרן און
דײַן סאָצזאלע אָפּשטאמונג וייס איך אזוי אויך, פון דער קורצער ליטערארישער ענציקלאָר
פעדיע. אגעוו, דאָס ארטיקעלע װעגן דיר האָב איך טאקע אליין אָנגעשריבן. כ'ווייס, אז דו
ביסט געווען א פּראָנטאָװיק און האָסט מעדאלן.. אָבער ניט דאָס דארף איך.. איך דארף ניט
קיין אנקעטעס, איך דארף א ברייטערע, א מער-װייניקער פאנאנדערגעוויקלטע קינסטלערישע
אָדער לעכאָלהאפּאָכעס האלב-קינסטלערישע לעבנס-באשרײיבונג. כ'האָב פארקלערט צוזאמענד
שטעלן א גרויסן באָקריטישן זאמלבוך פון הײַנטצײַטיקע ייִדישע שרײַבער. די בזאַגראפיעס
פון די, װאָס זײַנען אוועק פון אונדז, װעל איך מוזן אליין אָנשרײַבן, אָבער די, װאָס לעבן
נאָך, דארפן זיך מאטרנעך זײַן און זיך ניט פארלאָזן אף מיר. אײַל זשע זיך צו, ליבער מײַך
נער, לייג ניט אָפּ אין דער לאנגער באנק, עס זאָל מיר דערנאָך טאקע ניט אויסקומען שרײַבן
וועגן דיר אויך, פארשפּאָר מיר די ארבעט,-- ער האָט זיך צעלאכט מיט זײַן קלינגענדיקן
פריילעכן געלעכטער, א געלעכטער, װאָס כוואליעט זיך אלץ הילכיקער אוֹן הילכיקער ארויס
בא אים פון האלדז, בי עס באװײַזן זיך טרערן אף זײַנע אויגן. יעדער שרײַבער װאָלט
געדארפט אזא געלעכטער פארשרײַבן אף א מאגניטאָפאָן, ער זאָל אָפּטער אים הילכן אין
די אויערן, דערמונטערנדיק צו שאפן לעבנס-פריידיקע, אָפּטימיסטישע װערקי

-- וויפל אנערעך דארף האלטן די אװטאָביַאָגראפיע! -- האָט כאיט געפרעגט.

-- איך באגרענעץ ניט. שרײַב, יפל דו װילסט, יפל עס לאָזט זיך. אב מע װעט
דארפן, װעלן מיר דערנאָך צוזאמען קירצן.

-- אָבער פאַרט! -- האָט אריע געװאָלט װיסן, --א בויגן, צוויי בוגנס, צען בויגנסז
וי לאנג דארף זי זײַן, די אווטאָבזאַגראפיעד

דער קריטיקער האָט זיך פארטראכט. אריע האָט זיך אַנגעבױיגן צו אים, קעדיי בעסער
הערן, װאָס יענער װעט זאָגן, אריע כאיט איז שטענדיק אין א געויסער פארלעגנהײַט און
פילט זיך אומבאקוועם, ווען אים קומט אויס ריידן מיט א מענטשן, װאָס איז נידעריק אין
װוּקס און ער דארף אף אים קוקן פון אויבן אראָפּ, דערהויפט נאָך, ווען ער האָט צו טאָן
מיט א קריטיקער. ער אליין איז ניט העכער פון מיטלװוּקס. גאָר װי אפצולאָכעס זײַנען א
סאך קריטיקער נידערװווּקסיקע און עס פלאמט אים דאָס פאַנעם, װען זיי דארפן הייבן צו
אִים דעם קאָפּ.

-- דו פרעגסט, װי לאנג דארף עס זײַן?--האָט דער קלייניטשקער ז. אופגעהויבן דעם
קְאָפּ צו אים:---עס דארף זײַן לאנג און קורץ, װי דאָס לעבן. און נעם, טײַערער, זיך ניט
צום הארצן, אויב עס ווֶעט זיך בא דיר באקומען א ביסל שוואכער, װי די אװטאַבואָגראפישע
ווערק בא טאָלסטאָיען, בא גאָרקין, בא שאָלעם-אלייכעמען. זייער מאדרייגע האַבן מיר דער-
װײַל נאָך ניט דערגרייכט. -- און ער האָט זיך װידער צעלאכט מיט זײַן קלינגעוודיק-הויכן,
אופמונטערנדיקן געלעכטער.

אריע האָט א קלער געטאָן; פארװאָס טאקע ניט? פארװאָס ניט אָנהײבן שרײַבן אן אייגעד
נעם ,פונעם יאריד". אָן שאָלעם-אלייכעמס געניאלקײַט, אָן שפּרודלדיקן הומאָר. װוּ נעמט
מען עסז מע דארף זיך באנוגענען מיט דעם, װאָס מע פאַרמאָגט אלײן ס'איז פאראן א
ווערטל -- קאָל האסכאָלויס קאָשױס. יעדער אַנהײב איז שווער. אָבער אן אָנהײב האָט ער שוין
געמאכט, ער האָט שוין א .דערציילונג פון דער קינדהט". איז קום, אריע, לאָמיר זיך אוני
טערגארטלען אוֹן שפּאנען װײַטער...

איז שִטעטל א גאסט

מיט אייניקע יאָרן צוריק האָט אריע כאוט זיך אראָפּגעכאפּט' אין זײַן געבורטישטעטל,
חוּ ער-איז ניט געווען העכער א האלבן יאָרהונדערט -- זינט דער ערשטער וועלט-מילכאָמע,
װען מע האָט די יודן פון די ליטווישע שטעטלעך אוֹן ייִשוּוים אין מעשעך פֿון איין מעסלעס
אלעמען ביז איינעם ארויסגעטריבן אלס פארדעכטיקע פּארשוינען, װאָס דינען דעם דײַטשישן

7+ 110

אימפּעראטאָר װילהעלם דעם צווייטן צוֹם שאָדן דעם רוסישן קייסער ניקאָלײַ דעם צװייטן.
דאָס שטעטעלע, װוּ אריע האָט אמאָל זויכע געװען צו דערזען די ליכטיקע שײַן פון דער
װעלט, האָט ער לאכלוטן ניט געדענקט און זייער מעטושטעשדיק זיך פאָרגעשטעלט, ווואזוי
עס זעט אויס. די גאנצע צײַט, אין פארלויף פון די פיל דורכגעגאנגענע יאָרן, האָט זיך אים
אין זײַן דימיען געזען פאר די אויגן א קעלער מיט א מעשופּעדיקיליגנדיק טירל, װאָס בא-
שטייט פון צוויי האלבע טירלעך מיט א שװערן שלאָס אינמיטן. ארקע ליגט אף איין העלפט
פון דעם טירל, ער װאָלט זיך צעלייגט אף ביידע העלפטן, שטערט דער שלאָס, אָבער אזוי
איז אויך גוט צו ליגן. עס ווארעמט די זון. אין שטוב טוט זיך עפּעס, ס'איז דאָרט א שטילער,
אײַנגעהאלטענער טומל. א פרעמדע אלטע באָבע, װאָס ארקע האָט פריער קײינמאָל זי ניט
געזען, באלעבאטעוועט אין שטוב, גייט ארײַן און גײט ארויס, און אלע מאכן פאר איר א
וועג, טרעטן אָפּ, ניט צו שטערן, ניט צו פּלאָנטערן זיך אונטער די פיס;

די מאמע זעט מען ניט, צו דער מאמען לאָזט מען קיינעם ניט צו, אפילע דעם טאטן,
פאר דער פרעמדער באָבען האָט דער טאטע מױרע, ער שפארט זיך צו מיטן רוקן צו א
וואנט, װען זי גייט פארבײ. דערנאָך געדענקט אריע, װוי זייער א הויכער מאנצבל, אויך
אינגאנצן א פרעמדער פאַר אים, האָט ארױיסגעטראָגן פון שטוב עפּעס אײַנגעװיקלטס אין א
פּאָלע פונעם לאנגן מאנטל. מער געדענקט ער גאָרניט פון זײַן שטעטלשער היים, מער טױיכט
גאָרניט אוף אין זײַן זיקאָרן.

וויפל איז ער דאן אלט געװען? ער איז געבוירן געװאָרן.. ווען ער איז געבוירן געװאָרן,
ווייסט ער ניט. אין זײַנער א דערציילונג האַט ער שוין אמאָל געשריבן, אז קיין אומגליקלע-
כערע געפאשעס, װי די בעזשענצעס, זײַנען ניט געווען אף דער וועלט. אלץ האָבן זי פאר-
לאָרן, אפילע דעם געבוֹרטסטאָג. פריַער האָבן זיי פארלאָרן זייער היים, דערנאַך אין שווערן,
װוײַטן װאָגלעניש-וועג אַלדאָס איבעריקע, דאָס גאנצע ביסל פארמעגן, צוזאמען מיט די
מעטריקעס...

איצט איז אריע געפאָרן שליסן מיטן געבורטישטעטעלע באקאנטשאפט. ער איז אראָפּי
געשטיגן פון צוג אין א סענטיאבערדיקן פרימאָרגן, ווען אין ליטע לאָזט צומאָל שוין גוט זיך
פילן דער אַנגעקומענער הארבסט, אלץ אָפּטער בלאָזן פונעם באלטישן יאם קאלטע וינטן
און װישן אֶפּ די שפּורן פוֹן דעם פארגאנגענעם זומער, אין א העל-גרויער הוט מיט קליינע
ראנדן לוט דער מאָדע נאָך, אין א גרינגן לאווסאנאָוון, קורצן ביז די קני, אויך לוט דער
מאָדע, מאנטעלע, אין וועלכן אריע האָט געכאפּט א גוטן ציטער אף דער סטאנציע שאולײי,
װוּ ער האָט זיך געדארפט איבערזעצן אף אן אנדער צוג. ווען סװואָלט ניט געווען האלבע
נאכט, טיר-און-טויער פארשלאָסן, װאָלט ער, איידער זיצן אפן וואקזאל, געלאָזט זיך אַנקוקן
די שטאָט שאוול, װאָס איז קימאט בישכיינעס מיט זײַן שטעטל. ער האַָט נאָך אויך געהערט,
אז שאוול איז אײַנגעװיקלט אין װאָל, מע װעבט דאָרט און מע שטריקט, די זאכן, װאָס עס
פארטיקט אויס די שאוולער פאבריק, האָט א שעם אין גאנץ באלטיק, װאָלט ער געקויפט א
ווארעמע זאך, א װאָלענעם סוויטער...

ווארטנדיק אין קימאט פּוסטן װאָקזאל, װאָס װוּ מע זעצט זיך ניט, איז ניט װײַט פון
דער טיר, וועלכע קלאפּט נאָכאנאנך, ארײַנברענגענדיק און ארױיסלאַזנדי איינצלגע שפּעט-
נאכטיקע פּאסאזשירן, האָט אריע געקלערט: אייגנטלעך, צוליב װאָס איז ביכלאל די דאָזיקע
יאזדע זײַנעז אזויפיל יאָרן ניט געזען דאָס אייגענע שטעטעלע, ---איז א סימען, אז ס'האָט
ניט אזוי שטארק געצויגן א קוק טאָן אף דעם, אניט װאָלט ער שוין לאנג צוגעפאָרן אהין.
וועמען האָט ער דאָרט איצט, צי איז דען דאָרטן פאראן כאָטשבי איין מענטש, וועלכן ער זאָל
קענען און יענער זאָל קענען אים? עס איז גרינג צו פאָרן אומעטום, אין יעטווידער שטאָט
און אין יעטווידן שטעטל, נאָר ניט אהין, װוּ דו ביסְט געבאָרן געװאָרן און אלץ דאָרט פאר-
לאָרן. ער אִיז ניט קיין סענטימענטאלער מענטש, און דאָס אָרט, װוּ סאיז אמאָל געשטאנען
זײַן ויגל, רופט בא אים ניט ארויס קיין גרויסע עמאָציעס. א נאפקעמינע, װױּ עס איז גע-
שטאנען? און דאָך--

א דורכגענומענער פון דִי צוגװינטן, מיט א שווערן, ניט-אויסגעשלאָפענעם קאָפּ: מיט א
הודערט אִין די אויערן, איז אריע ארײַן אין וואגאַן פונעם לאנג-דערווארטן צוג. עס האָט
שוין געשפּראָצט אף טאָג. פארבײ דעם וואגאָןפענצטער האַבן זיך געטראָגן בלויע ציכטיקע
דערפער און דערפלעך, פּאראלעל צום אײַזנבאן"וועג האָבן זיך. געצויגן אספאלטירטע ועגן
מיט װעגװײַזערס, דאָ און דאָרטן איז אָנגעלאָפּן א וועלדל, א טײַך. קיינע זיכרוינעס האָבן די
דאָזיקע ערטער בא אריען ניט ארויסגערופן. עס איז נאָר געווען אומעטיקלעך אפן הארצן,
און װאָס מער די באן האָט אים דערנעענטערט צוֹ זײַן שטעטל, אלץ מער האָט ער געפילט
די יאָרן, װאָס דריקן אף אים.

11

די קליינינקע סטאנציע שטייט אינמיטן פעלד אכט קילאָמעטער פונעם שטעטל. לעבן
װאָקזאל איז פאראן נאָך א געבײַדע, א גרעסערע, װוּ עס װױינען מיט די מישפּאָכעט דער שעף
פון דער סטאנציע, דער דיספעטשער, דער קאסירער און דער טעלעגראפיסט. אריע האָט
איבערגעלאָזן זײַן טשעמאָדאן אין דער דירע פונעם קאסירער און פּאװאָליע, מיט דער בריי
טער, אײַנגעטראָטעגער סטעזשקע, װאָס איז דורכגעלייגט צװישן א קארטאָפליפעלה,---די
קארטאָפליעס האָט מען שוין אױסגעגראָבן, עס איז געלעגן צעװאָרפן די הוילע באָטװע,--
האָט ער זיך געלאָזט גיין צופוס.

עס איז געווען א שטילער, רוקער פרימאָרגן, די זון האָט ניט העל געשמנט און גיט
שטארק געווארעמט, א ליטווישע זון, װאָס בלענדט ניט, היצט ניט, איז אײַנגעהאלטן און
פול מיט צנועסדיקן כיין, װי די איינפאכע סטעפישע גרויערדיקע לאנדשאפט, וועלכע זי
באשטראלט מיט איר שײַן. ניטיגעײַלט, טראָט נאָך טראָט, האָט אריע זיך דערנעענטערט צום
שטעטל. פונדערװײַטנס האָט ער געזען אײינשטאָקיקע הײַזער און אויך צװיישטאָקיקע. אָט איז
אפילע א דרײַשטאָקיקער ביניען. דערנאָך האָט ער זיך דערװוּסט, אז דאָס שטעטל איז שוין
ניט קיין שטעטל, נאָר א שטאָט, א ראיאָנער צענטער. די שילדלעך אף די טירן הייבן זי
אָן מיט ,ראי" און מיט .נאָר". ,ויַאזוי האָב איך עס ניט געװוּסט, -- האָט אריע בא זיך
געפרעגט און געהאט צו זיך א טײַנע.-- אז מײַן געבורטישטעטל איז שוין א שטאָטז גיט
וויסן אפילע אזא זאך!"

עס קומען אָן אנטקעגן היגע טוישווים, יונגע און אלטע, אלע בלוי-אויגיקע, און אריע
הערט א שפּראך, װאָס ער קען זי ניט. ,פונדעסטוועגן,-- האַט ער געהאט װידער צו זיך א
= ;--וויבאלד איך בין דאַ געבוירן געװאָרן, װאָלט איך יאַ געמעגט קענען א ביסל
יטוויש".

װאָס װוײַטער ער גייט איבער דער לאנגער שטאָטישער גאס, וועלכע הייבט זיך אָן גלײַך
פונעם סטעפּ און אין סטעפּ פארענדיקט זי זיך, אלץ מער פארלאנגזאמערט ער דעם טראָט,
קוקט זיך אײַן אין די מענטשן, קוקט אף די שטיבער, כאפּט א קוק ארײַן אפילע אין די
פענצטער. נײַע און אלטע הײַזער זײַנען האלב אף האלב -- קימאט לעבן יעדער אלטער שטוב
שטייט א נײַע, מיט גרעסערע פענצטער, נאָר שוין מיט װייניקער שניצערײַען אף די קארניזן
אָט איז גאָר א פארלאָזט פארצײַטיק שטיבל. די וענט אויסגעקרימט, די פאקליע פון צווישן
די קלעצער איז ארױסגעקראָכן און זי הענגט אראָפּ מיט לאנגע פעדעמער, צעפעכערטע פוד
נעם װינטל, װאָס האָט געפונען מיט װאָס זיך צו שפּילן. די פענצטערלעך ---א פּאָר ווערשקעס
פון דער ערד--זײַנען פארמאכט מיט טונקעלע לאָדנס. אריע האָט אָפּגעשטעלט אן אל-
טיטשקע, װאָס איז געגאנגען מיט א גרויסן קוש אין דער האנט, און זי געפרעגט. עפשער
װייסט זי, װױּ עס האָט דאָ אמאָל געװווינט די מישפּאַכע כאוט? זי האָט אַנגעקוקט אים א ביסל
דערשראַקן אוּן געשאָקלט מיטן קאָפּ אף ניין. זי איז ניט קיין היגע, זי איז ניט לאנג געקומען
פון דאָרף. ער האָט אָפּנעשטעלט א מאנצבל--יענעך האָט געײיצעט ארײַנגײן אין ראי"
אױיספירקאָם, אין קאָמונאלן אָפּטײל, דאָרטן ווייסט מען אלץ:

אריע איז ארומגעגאנגען איבער די גאסן און געסלעך, ארײַנגעקומען אין א מאגאזין און
געקויפט א סווועניר -- א פּײַןגעשניצטע פיפקע, ער רייכערט ניט, נאָר זאָל זײַן אן אָנדענק
פונעם שטעטל; ער איז ארײַן אין דער פּאַליקליניק -- צו א דאָקטער האָט ער ניט באדארפט,
נאָר ער מעג דאָך א קוק טאָן אף דער היגער פּאַליקליניק, אף אירע דאַקטױרים און אף אירע
כאלאָלם. ער האָט זיך א ביסל ארומגעדרייט אפן מארק, װוּ פּיערטעס האַבן געהאנדלט מיט
גרויסע עמערס עפּל, פלוימען און מיט זעק קארטאָפּל.

הינטערן מארק, אף דער געגוזשעסיגאס, האָט ער אָנגעטראָפּן אפן הויז, װוּ ס'געפינט
זיך די רעדאקציע פון דער ראיאָנער צײַטונג. ס'איז אן אײנשטאָקיקע שטוב מיט א הילצער-
נעם פּלוֹיט און מיט א סעדל, װאָס צייכנט זיך ניט אס פון די איבעריקע שטיבער און
סעדלעך אף דער גאס, עס בלאנקט נאָר דאָס שילדל אף דער טיר פונעם הויז, גלײַך אנטקעגן
דער קאליטקע.

נאָך א נאכט ניט שלאָפן און נאָכן אומבלאַנקען איבערן שטעטל, װוּ ער האָט קיינעם
ניט און ווייסט קיינעם ניט, איז בא אריען דאָס פּאָנעם געווען בלאס, קימאט גרין, אן אויס-
דרוק פון מידקײַט איז געלעגן אף דעם. די שמאָלע אויגן אונטער די געדיכטע ברעמען, אזוי
אויך זייער שווארצע, זײַנען געווען נאַך שווארצער אין זייער פארומערטקײַט. א יונגער
בלאַנדהאָריקער און בלוי-אויגיקער ליטװוינער, װאָס איז געזעסן בא איינעם פון די טישלעך
אין פאַדערשטן צימער פון רעדאקציע, האָט א קוק געטאָן אף אים און מיט א רופנדיקן בליק
אײַנגעלאדן אים צוגיין צו זײַן טישל, װי ער װאַלט געזאָגט: ,כ'זע דאָך גלײַך, אז דו דארפסט
צו מיר און מער צו קיינעם ניט". דעם ליטװישן אוֹפשריפט אף דער וואנט איבערן טישל האַט

7--134 112

אריע ניט פארשטאנען, נאַר לוט די קאָנװערטן און די בלעטלעך, ארויסגעריסענע פון שי-
לערישע העפטן, װאָס זײַנען אפן טישל געלעגן, האָט ער געקאָנט זיך אָנשטױסן, אז דער
יונגערמאן איז, מיסטאמע, פארוואלטער פונעם בריװו-אָפּטײל. אין א װײַלע ארום האָט ער זיך
דערװוּסט, אז אזוי איז עס טאקע.

-- איך בין פארוואלטער פונעם בריװו-אַפּטײל, --האָט יענער געזאָגט צו אים, װי דער-
מאָנענדיק, אז דער אוירעך דארף שוין גיכער ארויסנעמען פון בוזעםיקעשענע דעם כיבער,
װאָס ער האָט געבראכט, אָדער דערציילן מינדלעך, װאָס עס האָט געטראָפן. אריע האָט
געשוויגן, ער האָט ניט געװוּסט פון װאָס אָנצוהײבן, און דער פארוואלטער האָט אלץ גע-
ווארט, אז דער פּארשוין, װאָס האָט זיך אוועקגעזעצט אנטקעגן אים, זאָל שוין גיכער ארויס-
קומען מיט איינער פון די אָנקלאָגעס, מיט וועלכע מע קומט, געוויינלעך, צו אים אין רעראק-
ציע אויסגיסן דאָס הארץ און פאָדערן גערעכטיקײַט, װי דעהײַנע, אז עס רינט דער דאך און
די הויז"פארוואלטונג ויל ניט פאריכטן, אָדער אז ס'איז פאָרגעקומען א נײַער סיכסעך מיט
א שאַכ, װאָס דערגיײיט די יאָרן, אָדער, אז מע האָט באאוולט אין קראָם-- ניט דערווויגן,
ניט דערמאָסטן..

-- איר זײַט א היגער?--האָט ער געפרעגט, װוּנדערנדיק זיך, װאָס דער אָנקלאַגער
שווניגט,

בא אריען האָט זיך ניט גערירט די צונג צו זאָגן, אז ער איז ניט קיין היגער. װאָס הייסט,
ניט קיין היגער, אז ער איז דאַ געבוירן געװאָרן, אז דאָ האָבן געלעבט זײַנע עלטערן, זײַנע
זיידעס און באָבעס:

-- אף וועלכער גאס װוינט איר?-- פרעגט דער יונגערמאן זיך נאָך בא אים.

אריע שװײַגט. עס האָט אים פארכאפּט דער אָטעם, און ער ענטפערט ניט.

-- איך בין דאָ פופציק יאָר ניט געװען, -- זאָגט ער נאָך דער לאנגער שווליגעניש,--
און כ'קען דאָ קיינעם ניט. נאָר איך בין א היגער. איך בין דאָ געבוירן געװאָרן.

-- װוּ װווינט איר איצטז

-- אין מאָסקװע. -- אריע נעמט ארויס דעם פּאס צו װײַזן, אז שווארץ אף װײַס איז
דאָרט פארשריבן: דער נאָמען פונעם שטעטל, און דער פּאנעוועזשער אויעזד, קאָװונער גו-
בערניע. אריע וואקסט אויס אין די אויגן פונעם מיטארבעטער. נִיט אלע טאָג פארפאָרט אין
שטעטל א גאסט פון מאַסקװע. יענער האָט זיך אופגעהויבן גלײַך ארײַנצופירן אים צום רצ-
דאקטאָר, און דורכגייענדיק מיט אים פארבײַ די טישלעך, האָט ער אים פאריינוועגס באקאנט
מיט זײַנע קאָלעגן.

-- געקומען צו פאָרן צו אונדז פון מאָסקװע.

איצט איז אריע שוין געווען ניט אליין. ער איז געגאנגען איבערן שטעטל מיט באגליי-
טער פון רעדאקציע. זי האָבן אים אלץ באוויזן, אלץ דערציילט.

אין שטעטל איז פאראן א גרויסער פּארק, װאָס מע האלט אים נאָך אין פארברייטערן,
מע פארזעצט א סאך יונגע ביימלעך.

-- ער װעט זײַן קימאט אזוי שיין, װי דער פארק אין פאלאנגע. איר זײַט געויס דאָך
געווען אין פּאלאנגעל..

מע האָט אריען באוויזן די אלטע הילצערנע מיל. אינװײיניק און אינדרויסן ארום איר
האָט מען זיך געײסעקט, עס זײַנען געלעגן נײַע בערווענעס, אף א מאשין האָט מען געבראכט
צו פירן זעק מיט צעמענט.

-- װאָס װעט דאָ זײַן?-- האָט אריע געפרעגט.

-- דאַ װעט זײַן אן אנטיק,---האָט מען אים געענטפערט. ---פון גאנץ ליטע. װעט מען
קומען אהער. אין דער אלטער פארװאָרפענער מיל װעט זײַן א ליוקס"רעסטאָראן.. מע װעט
זיצן און עסן ניט בא טישן, נאָר בא די מילשטיינער. און אין אונדזער אלטן רעסטאָראן זײַט
איר שוין געװען?

-- דאָס שטעטל דארף צוויי רעסטאָראנען?-- האָט אריע זיך געװווּנדערט,

-- פֿארװאָס ניטז דער איצטיקער איז א גאנץ געװײינלעכער. יענער װעט זײַן אן אויס-
נאם, װאָס אפילע אין וילנע איז אזעלכער ניטאָ,

דער .געוויינלעכער" רעסטאָראן האָט די פאָרם פון א האלבקײַלעך. ער פארמאָגט א
גרויסן וועסטיביול, אזוי וי אין א טעאטער, װוּ הינטערן פינקלענדיקן באריער פון גארדעראָב
זיצט גרױיסשטאָטישיכשיװועסדיק א בלויאויגיקע באדינערן.

דער עסזאל איז אפן צווייטן שטאָק. עס פירן צו אים פײן-געשניצטע פּאַרענטשעס און
ברייטע טרעפּ. דאָ, אין זאל, בא א מאַדערנעם נידעריקן גרינגיטשקן טישל, האָט. אריע

113

געלאָזט זיך װוױילגיין. וי אן עמעסער ליטוואק אין ער געווען באנײַסטערט פון די בולבענע
מײַכאָלים, װאָס האָבן געװעלטיקט אין דער שפּײַזיקארטע: בולבענע לאטקעס און בולבענע
.באָמבעס", בולבע מיט סמעטענע און בולבע מיט מילך, בולבע אף פוטער און בולבע אף
בוימל, און בולבענע פּירעשקעס און בולבענע קניידעלעך, און גלאט בולבע, געקאַכטע און
געבראָטענע, געשיילטע און אין העמדלעך--

די טאם-גאניידנדיקע בולבע-מײַכאָלים האָט אונטערגעטראָגן א שיין ייִדיש מיידל--
שווארצע אויגן, שווארצע האָר, און א שטילע ראַזקײַט אף די באקן.

-- װאָס װאָלט איר נאָך געװאָלט! ---האָט זי ליבלעך געפרעגט בא אריען -- עס איז נאַך
פאראן פיש מיט בולבע, בולבע מיט פלייש, און עפשער װוילט איר בולבענע פּיורע אף פּוטער.

-- א דאנק, -- האָט אריע געענטפערט, -- איר האָט מיך זייער גוט אָנגעהאָדעװעט. אוב
איר װעט דערלויבן, װעל איך די שפּײַזדקארטע נעמען מיט זיך, אלס אָנדענק פון אײַער
רעסטאָראן,

-- ביטע. אָבער ניט שוין, נאָר נאָך װעטשערע, וען מע װעט די קארטעס שוין ניט
דארפן. איר װעט דאָך קומען עסן וועטשערעד

-- אוואדע... אוב כזועל ניט אװעקפאָרן.. זעצט זיך צו אף א װײַל, -- האָט אריע א בעט
געטאָן.

דאָס מיידל האָט געװאָרפן א באלעבאטישן בליק אף דער העלפט זאל, װאָס זי באדיגט,
די אנדערע העלפט האָט באדינט א צווייט מיידל, א בלאָנדהאָריקע ליטװוינערן, און זי האָט
זיך צוגעזעצט לעבן אריען, אפן פרײַען בענקל.

-- איר װוינט שוין דאָ לאנג?-- האָט אריע געפרעגט.

-- קימאט א יאָר.

-- מיט די עלטערן?

-- ניין, קיין עלטערן האָב איך ניט.

-- וי לעבט זיך אײַך דאָז

-- אזוי זיך. זאט בין איך. געקומען בין איך אהער פון װילנע.. ניט אליין. נאָר איצט
בין איך אליין..

-- כוץ אײַך זײַנען פאראן נאָך ייִדן אין שטעטל?

-- גענוי ווייס איך ניט, נאָר מיר דוֹכט, אז נאָך איין ייַד און מער קיינער ניט. ער
ארבעט דאָ אין ראיפּאָ אף דער באזע אלס א טרעגער. נאָר ער איז אויך ניט קיין היגער.
איך שטאם פון ווילישקיס, און פונוואנען ער איז, ווײיס איך ניט, אָבער כ'ווייס, אז ער איז
ניט קיין היגער.

דאָס מיידל האָט אװעקגעײַלט צום טישל, װוּ ס'האָבן זיך געזעצט נײַע פארשוינען. אריע
איז געזעסן און געווארט, זי זאָל װידער צוגיין צו אים, נאָר זי איז אלץ געווען פארנומען.

אין אָװנט איז אריע געווען אף א יאָמטעװ פון עלטערן און קינדער אין דער שול, װאָס
מע האָט צום נײַעם לערן-יאָר אויסגעבויט אין שטעטל. מע האָט אים אײַנגעלאדן, אלס גאסט
פון מאָסקװע, אין פרעזידיום און געגעבן א װאַרט צום ארויסטרעטן. דער איבערפולטער
ליכטיקער און פינקלענדיקער אקטאָװער זאל מיט די צעעפנטע טירן, װױּ עס האָט זיך אַנגעד
פּראָפּט דער אוילעם, וועלכער איז אין זאל ניט ארײַן, האָט אָנגעשפּיצט די אויערן צו הערן,
װאָס עס װעט זאָגן דער מאָסקװער אוירעך, און אריע האָט גערעדט, און ער האָט ניט גע-
װוּסט, פונוואנען האָט זיך מיטאמאָל גענומען צו אים א קויעך-האדיבער? צום סאָף פון זײַן
רעדע האָט ער געזאָגט, אז זײַנע אײַנדרוקן פונעם שטעטל װעט ער אָנשרײַבן

-- איך כאפּ אײַך אפן װאָרט,---האָט דער רעדאקטאָר א שעפּטשע געטאָן צו אריען, ווען
יענער האָט נאָך דער רעדע אוועקגעזעצט זיך אף אן אָרט.-- שרײַבט אַן פאר אונדזער
צײַטונג א פארצייכענונג. מאכט א פארגלײַך צװישן דעם, ווַאזֹי דאָס שטעטל האָט אויסגע-
זען פרוער, אמאָל, און װי עס זעט איצט אויס, װי ס'איז אויסגעוואקסן, געװאָרן א שטאָטו

-- איך װעל נאָר פּרוּוון אָנשרײַבן, ווואזוי עס זעט איצט אויס. איר ווייסט דאָך שויף
אז װי ס'האָט אויסגעזען אמאָל, געדענק איך ניט..---האָט אריע געענטפערט.

-- נו, יאָ. איר געדענקט טאקע ניט, אָבער איר קענט זיך לײַכט פּאָרשטעלן. ס'איז געווען
פּונקט אזא, װי אלע אנדערע שטעטלעך בא אונדז אין ליטע:

אריע האָט צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ און שװײַגנדיק מאסקים געווען.

אוואדע קאָן ער זיך פאָרשטעלן, אז ס'איז דאַ געווען פונקט אזוי, װי אין אלע אנדערע
שטעטלעך. ער שטעלט זיך פאָר דאָס נידעריקע שטיבל, װוּ די מישפּאָכע כאיט. א געזינד
פון עלף נעפאשעס, האָט זיך געמאטערט, ניט געהאט צום לעבן, ער שטעלט זיך פּאָר די
נויט און די געפאלנקײַט, װאָס האָט דאָ שטענדיק געהאלטן אין קלעם די אָרעמע מענטשן:

14

און ער שטעלט זיך אויך פאָר, ווזאזוי אין 1939 יאַר, בייס די סאָוועטישע ארמיי איז ארײַן
אין ליטע, האָט מען דאָ, אין שטעטל, געעפנט א שול פאר קינדער, און אף דער עפענונג פון
דער שול, ניט אין אזא גרויסארטיקן זאל, װי דער, אין וועלכן מע זיצט הײַנט, נאַר אין א
קלענערן, זײַנען אויך געזעסן עלטערן און קינדער, און טאטישע און מאמישע און קינדערשע
פּענעמער האָבן געשײַנט פון פרייד און פוֹן גליק. איצט זעט ער ניט קיין איין יידיש קינד
אין זײַן געבורטישטעטל. שוין אין די ערשטע שאָען, װען די מילכאָמע האָט זיך אָנגעהױבן,
האָבן די פאשיסטן בלוטיק א הוליע געטאָן אינעם בײַגרענעץישטעטעלע.

אריע כאוט פארשטייט זײער גוט דעם שרײַבער איציק קיפּניס, װאָס האָט אין ,מײַן
שטעטעלע סלאָװועשנע" באמיט זיך צו באשרײַבן אלץ און אלעמען, מיט דער גרעסטער גע-
נױקײַט, ניט דורכגעלאָזט קיין איינציק שטיבל, קיין איינציקע סטרעכע, ארײַנגעגומען אינעם
בוך אלע סלאָוועשנער טוישוים, קליין און גרויס, מיט זייערע װאָכיקע אויסקומענישן
און יאָמטעװדיקע דערהױבנקײַטן, מיטן שטייגער, מיט די מינהאָגים, מיטן ארט ריידן, מיט
דעם, ויאזוי מע האָט געטרויערט און ויאזוי מע האָט זיך געפרייט, וויאזוי מע האָט געפּרא-
װעט כאסענעס און ויַאזוי מע איז געגאנגען אף לעװײַעס. .עס איז א סומבורנע ווערק"--
האָבן קריטיקער באצייכנט , מײַן שטעטעלע סלאָוועשנע". אָבער ס'איז שװער ניט זײַן ,סומ-
בורנע", טראכטן וועגן קאָמפּאָזיציע, געצױמטקײַט, ווען מע האלט די פּען אין האנט און מע
זעט די גאנצע צײַט אין געדאנק פארשװװוּנדענע, פארשניטענע, אומגעבראכטע לעבנס. און
האָט דען די שרײַבערן שירע גאַרשמאן ניט געזען דאָס זעלבע פאר די אויגן, ווען זי האָט
באשריבן יעדן טוישעוו פון איר שטעטעלע קראָקוּ

אריע כאיט ווייסט ניט דאָס אמאָליקע שטעטעלע. ער האָט קינדװײַז ניט געשפּילט דאָרטן
מיט קינדער און ניט געגאנגען צוגאסט צו דערוואקסענע, אין זײַן זיקאָרן איז גיט פארקריצט
קיין איין שטעטלש געשטאלט, ער איז געוואקסן װײַט פון זײַן היים, אין אן אנדער קאנט,
אין א װײַטן דאָרעמדיקן ווינקל אף אוקראונע, באם ברעג פונעם ווארעמען אזאָווער יאם..

אין פּערעץ-הויז

די שטאָט מארלופּאַל איז אין 1915 יאָר, נאַכן אָנגעלאָף פון די מילכאָמע-פּלײטים, די בע-
זשענצעס, געװאָרן קימאט א ייִדישע שטאַט. אין א סאך שטיבער און אף די גאסן, אפן מארק
האַט זיך געלאָזט הערן דאָס געשמאקע ליטװישע לאָשן מיטן ,שין" אנשטאָט דעם סאמעך
און מיטן ,יע* אנשטאָט .יאָ". פול זײַנען געװאָרן די שולן -- די שנײַדערשע שול, די כאבאד-
שול. בעזשענסקע אלטע פארגעלטע טאלייסים מיט ציצעס, װאָס באָמבלען זיך ביז צום דיל
זײַנען איצט געווען א סאך מער איידער די ציכטיקע, קורצינקע, עלעגאנט ארופגעװאָרפענע אף
די אקסל זײַדענע טאלייסימלעך פון די היגע ייִדן.

שפּעטער האָט מען געעפנט א גאָרקיך פאר די בעזשענצעס, א יידישן שפּיטאָל און צוויי
ייִדישע קינדערהיימען. איין קינדערהיים האָט געטראָגן דעם נאָמען פון י."ל. פּערעץ, דער
אנדערער-- פון הירש לעקערט. ארקען האָט מען אײַנגעאָרדנט אין פּערעץ-הויז, װוּ ס'האָבן
זיך אופגעהאלטן קינדער פון פאָרשול-עלטער און פון די ערשטע שוליגרופּעס. דאָס הויז---אן
אײינשטאָקיק רויטיגעפארבט שיין מױערל --האָט זיך געפונען אין בארגיקן טייל שטאָט, אף
א שטילער גרינער גאס, פונוואנען מע זעט דעם יאם. דאָס מױערל האָט פארמאָגט א סאך
טירן --א פאראדנע טיר פון פאָרנט, א קיך-טיר פון הינטן, זי גײט ארויס אין דער טיף פון
הוֹיף. און טירן בא די זײַטן.

דאָס מויערל איז א שיינס, א געמיטלעכס, נאַר נאָך שענער איז דער פּלױט, װאָס איז
אויסגעלייגט פון פארשיידענע ציגל -- ציגל מיט כאַלעלס, אין וועלכע מע קאָן קוֹקן, װי דורך
א שפאקטיוו, ציגל---האלב-קײַלעכיקע, ציגל שפיציקע-- זײיער שיינע ציגל און זייער א שיי-
נער פּלויט. איבערן הויף, אָפּטער פון אנדערע פונעם קינדערהיים-פּערסאָנאל, זעט מען ארומ-
גיין די הויזיווירטן, די .עקאָנאָמקע", מע רופט זי מומע דינע, א מיטליאָריקע דארע פרוי מיט
זײער א שטרענג פּאָנעם. זי טראָגט עפעס גאָר מאָדנע ברילן, הוילע גלעזלעך אף א לאנג
שנירל, װאָס ציט זיך איבער דער לינקער באק. ארקע האָט זיך דערװוסט, אז אזעלכע
ברילן הייסן פענסנע. די מומע דינע האָט נאָך אויך א מאָדנעם האלדז---זייער א קורצן,
אייגנטלעך איז קיין האלדז קימאט װי ניטאָ, דער קאָפּ שטיצט זיך גלײַך אף די אקסל. ארקע
האַט פאר דער מומע דינע מוירע. ווען ער זעט דורכן פענצטער, אז זי לאָזט זיך גיין פון הויף
אין הויז ארײַן, אנטלויפט ער און באהאלט זיך. קיין שלעכטס האָט זי אים ניט געטאָן. נאָר

פו1

די פענסנע, דער קורצער האלדז און דער האסטיקער גאנג אירער שרעקן אים און ער האָט
מוירע. פאר וועמען האָט ער דען ניט מױירעז

ווען די מאמע האָט נאָך געלעבט, פלעגט זי זאָגן וועגן אים, אז ער איז אן אָנגעשראַר
קענער. דער כיידער, װווּ ארקע האָט באוויזן איין זמאן צו לערנען, איז געווען װײַט פון שטוב,
אזש לעבן דער עלעקטראָסטאנציע, און דעם גאנצן װעג ביזן כיידער האָט ער געהאלטן אין
איין ציטערן. יינגלעך פון דער גאס האָבן איינמאָל אים אָנגעשלאָגן, א צווייט מאָל האָבן זי
אָנגערײיצט אף אים א הונט, דאפקע ניט קיין גרויסן הונט, א קליין הינטל, נאָר א בייזס. ארקע
האָט ניט באוויזן אָפּצולױפן קיין צוויי שפּאן, װי ס'איז שוין געווען בא אים צעריסן א הויז
און ער האָט שוין דערפילט דעם ביס.

מע זאָל אים ניט זען און ניט באמערקן, האָט ארקע אופגעהערט גיין אף דער גאס איבערן
טראָטואר, ער האָט געשלײַכט צװוישן די ביימער, װאָס זײַנען פארזעצט בא די ראנדן לעבן
ברוק, געזוכט א שוץ אין דער טונקלקײַט פון די צװײַגן. אים האָט קעסיידער זיך אויסגעויזן,
אז אלע יונגלעך פון דער שטאָט לאַקערן נאָך אים, װילן אִים מיימעסן און אלע הינט וילן אים
א ביס טאָן.

דאָ, אין קינדערהיים, האָט ער ניט געהאט פאר װעמען זיך צו שרעקן און מוירע האָב;
די דערצ;ער און לערער זײַנען ניט קיין שלעכטע מענטשן, אָפּטמאָל שרײען זײי, אָבער זי
שלאָגן ניט. דעם לערער שימען האָט ארקע אפילע האָלט באקומען. ווען ארקע האָט איינמאָל
זיך געווענדט צו אים און געזאָגט .לערער סימען", האָט יענער זיך צעלאכט. ,אך, דו, ליטי
וועקל, -- האָט ער ארקען א קניפּ געטאָן אין באק, ---איך בין ניט סימען, נאַר שימען":

באם לערער שימען איז דאָס מויל שטענדיק א ביסל אַפן און ס'זעען זיך ארויס גרויסע
פעסטע ציין. ארקע שטעלט זיך פאָר, אז מיט אזעלכע ציין דארף מען גוט קענען קנאקן גיפי
און א טעווע האָט דער לערער שימען אזא, װאָס איז אויך ארקען געפעלן. ווען ער שפאצירט
מיט די קינדער, לויפט דער לערער שימען מיט די לאנגע פיס זײַנע אוועק אף א מעהאלעך
פאָרויס, און די קינדער מעגן דאן טאָן װאָס זי װילן. ערשט שפּעטער דערמאַנט ער זיך און
קערט זיך אום צוריק, גייט א װײַלע אין פוס מיט אלעמען און לויפט דערנאָך װײַטער
אוועק.
ארקען דוכט זיך, אז דער לערער שימען איז אויך א ביסל אן אָנגעשראָקענער. דערהױיפּט
האָט ער מוירע פאר די מומעס פון קינדערהויז---פאר דער פארוואלטערן מומע ליובע, װאָס
האָט זײיער א שטרענגן אויסזען און א הילכיק, שרײַענדיק קאָל, ער האָט מוירע פאר דער
ווירטן -- דער מומע דינע מיט די פענסנע און מיטן קורצן האלדז -- און פאר דער
דערציערן מומע כאנע, װאָס האָט אף דער רעכטער באק א שראם, ענלעך אף א שארפער
פּען- עם האָט זיך בא איר אײַנגעקריצט די .פען" אין דער הוט אזוי, װי עפּעס אן אייביקע
כסימע. ווען דער לערער שימען רעדט מיט דער מומע ליובע, אָדער מיט דער מומע דינע,
איז בא אים אזא אויסזען, וי ער װאָלט זיך געריכט און זיך געשראַקן, אז באלד װעלן זי אים
ארײַנגעבן די עמעסע גאָב, און ווען דער לערער שימען באגעגנט די מומע כאנע, איז בא אים
א שולדיקער שמייכל, װי ער װאַלט געבעטן אים מויכל זײַן, װאָס אָט איז ער געגאנגען און
ער האָט זי געטראָפן, ער איז אין דעם ניט שולדיק. בא דער מומע כאנע איז א שטאָלצער
אויסדרוק, אוֹן כאָטש זי ביידע זײַנען איין װוקס, דאכט זיך, אז זי קוקט אפן לערער שימען
פון זייער א גרויסער הייך:

װאָס עס קומט פאָר צװישן דעם לערער שימען און דער מומע כאנע, קאָן ארקע יט
פארשטיין, נאָר ער זעט באשײַמפערלעך, אז עס איז עפעס ניט גלאט בא זײי, און ער האָט
ראכמאָנעס אפן לערער שימען, ער האָט אים האָלט און ער װיל, אז אלץ זאָל בא אים זײַן
גלאט און גוט.

ארקע אין געווען זייער פרום. אין קינדערהיים האָט ער אויסגעזוכט ווינקעלעך, װוּ ער
פלענט שטילינקערהייט דאוונען, געמורמלט אינדערפרי אשריי יוישוויי בײיסעכאַ. געשטאנען
שמוינעעסרע, געזאָגט קאדעש, ניט דעם פּאָשעטן, נאָר ראבאַנאָן-קאדעש.

אין איינעם א פרימאָרגן, ווען אלע יונגלעך זײַנען שוין אופגעשטאנען און אוועק זיך
אײַנוואשן, האָט ארקע ארײַנגעגאנוועט זיך צוריק אין שלאָפּצימער און זיך געשטעלט דאווגען
באם צוקאָפּנס פון זײַן בעטל. אינעם היטעלע, װאָס ער האַט בעקיוון געהאלטן באהאלטן אונד
טערן קישן, קעדיי האָבן װאָס אָנצוטאָן אפן קאָפּ, האָט ארקע געבעטן בא גאָט, אז דער טאָג
זאָל דורכגיין גוט, קיינער זאָל אים ניט טשעפּען, די דאָקטערשע זאָל בא אים ניט געפינען
קיין לישײיעס און ניט אָפּשיקן אים אין איזאָליאטאָר, מע זאָל אופהערן צו געבן עסן כאזער,
װײַל כאזער עסט ער ניט און ער בלײַבט הונגעריק, עס זאָל קומען צו אים די שוועסטער --
דרײַ טעג איז זי שוין ניט געווען, ער בענקט נאָך איר, ער בענקט אהיים--

116

אין שלאָפּצימער איז ארײַנגעקומען דער לערער שימען. ;ער האָט געהערט, װוי איך האָב
געדאוונט", האָט ארקע א דערשראָקענער א טראכט געטאַן. --.באלד װעט ער נעמען לאכן פון
מיר, אלע ייַנגלעך װעט ער צונויפרופן אין שלאָפּצימער, זי זאָלן לאכן".

דער לערער שימען האָט אָבער ניט געלאכט. ער האָט גאָר אומגעריכט א פרעג געטאָן;

-- געדענקסט, ארעלע, דײַן טאטן?

ארקען האָט נאָך קיינער קיינמאָל ניט אָנגערופן ארעלע. ניט אין שטוב און אוואדע ניט
אין גאס. קיינער האָט קיינמאָל אויך בא אים ניט געפרעגט וועגן טאטן, און ארקע אליין האָט
אויך שוין פארגעסן, אז ער האָט געהאט אמאָל א טאטן. נאָכן טאטנס טוט זײַנען שוין געווען
אין שטוב נאָך דרײַ טױטן. ס'איז געשטאָרבן פון הונגער די מאמע, ס'זײַנען געשטאָרבן פון
הונגער די צוויי עלטערע ברידער.

-- איך האָב א ביסל געקענט דײַן טאטן, -- האָט דער לערער שימען געזאָגט, -- ער אין
געווען א גוטער אײַנבינדער... און א לערער װאַלט ער אויך געקאָנט זײַן. ער איז געווען זייער
אן אָנגעלײענטער און דעריקער איז ער געווען אן ערלעכער און אָרנטלעכער מענטש.. וועסט
אויך זײַן אן ערלעכער און אָרנטלעכער, איאָזּ

-- יע.. --ארקע האָט מוירע געהאט אופהיבן דעם קאָפּ אוֹן א קוק טאָן אפן לערער
שימען, ער האָט נאָך אלץ זיך געריכט, אז יענער װעט נעמען לאכן.

-- איצט גי אפגיך זיך אײַנוואשן..-- דער לערער האָט אים גענומען פאר א האנט. -- מע
גייט שוין באלד עסן פרישטיק.

אין קינדערהיים האָט מען אָנגעהױבן געבן געשמאקע זאכן צום עסן. מע גיסט ארײַן א
לעפעלע געדיכטע מילך אין א גלאָז טי און די טי װערט װײַס און זיס. און מע גיט נאַך צו
פרישטיק צוויי גאליעטן, װאָס זײַנען אויך זיסלעך. ארקע האָט געזען אין דער קלאדאָווקע פון
קיך א גאנצע מענגע פּושקעס מילך, און קעסטלעך גאליעטן, מיט אופגעקלעפּטע זייער שיינע
אופשריפטן. די אויס:עס זײַנען ניט קיין ייַדישע און קיין רוסישע זײַנען זי אויך ניט. דעם
רוסישן אלעפבייס ווייסט שוין ארקע.

ארקע האָט אײינמאָל אַנגענומען זיך מיט מוט און געפרעגט באם לערער שימען, װאָס אין
אזוינס אף די קעסטלעך און אף די פּושקעס אָנגעשריבןד

-- ס'איז אָנגעשריבן.,ארא"-- האַט דער לערער געענטפערט. -- די בוכשטאבן זײַנען לאד
טנַנישע.

פרעגן װײַטער, װאַס איז אזוינס ,ארא", װאָס באטײַט עס, האָט שוין קיין דרײסטקײַט
ניט געקלעקט בא ארקען. די פראגע האָט פארגעבן ריווקעלע. זייער אָפט וואקסט זי אויס
לעבן ארקען און העלפט אים ארויס מיט איר דרייסט צינגל, ווען ער אליין שעמט זיך עפענען
דאָס מויל.

-- אארא" הייסט... ,ארא" באטײַט..---דער לערער שימען האַט אליין אויך ניט געװוּסט,
וויאזוי מע פארטײַטשט עס אפדערעמעסן, ער האָט נאָר געהערט, װי מע שפּאסט וועגן דעם.

-- ארא הייסט --א ייד ראטעװעט א ייִדן, --האָט ער געענטפערט מיט א געלעכטער.

באם לאנגן עסטיש זיצט ארקע בישכיינעס פון איין זײַט מיט ריווקעלען, און פון דער
אנדערער זײַט מיט יעכזעלן. ריווקעלען קען ארקע נאָך פון אמאָל, נאָך פון דער היים, ווע זי
האָבן געלעבט אין איין הויף. דאן האָבן זי ניט געהויזט צווישן זיך, זי האָט אים גערייצט
מיטן נאָמען .בעזשענצל", אױסגעװאָרפן אים, אז ער איז שטענדיק שמוציק, וי א כאזער, און
ער האָט אלץ זיך געקליבן נויקעם זײַן זיך אין איר, אויסשמירן זי אין דער בלאָטע פון דער
גאנצער גאס. איצט, אין קינדערהיים, ווען ער זעט זי, דערפילט ער זיך אזוי, װי ער װאָלט
א רעגע ארײַנגעקוקט אין היימישן הויף, און באלד װעט עמעצער ארויסגיין פון שטוב און א
רוף טאָן אים:

-- ארקע, װוּ ביסטו פארפאלן געװאָרן?

די ריפטעלעך געפּרעגלטן כאזער, װאָס מע דערלאנגט צו פרישטיק, האָט ארקע אָפּגע-
געבן ריווקעלען. ער האָט אָפּגעגעבן ניט אומזיסט. פאר די ריפטלעך כאזער נעמט ער בא איר
גאלעטן. ריווקעלע װישט מיט דער האנט די פעטע טרייפע ליפלעך און פרעגט בא ארקען:

-- איך װעל שטארק ברענען אין גענעםז

-- שטארק, זייער שטארק, -- ענטפערט ארקע אָן ראכמאָנעס, -- װועסט פלאקערן דאָרט,
און קיינער װעט דיך ניט ראטעווען. עס איז די גרעסטע אוויירע, װען מע עסט כאזער.

-- אלע, װאָס עסן, וועלן ברענען?

-- אלע,

-- די מומע ליובע און די מוֹמע דינע אויך?

17

-- זי אויך, -- ענטפערט ארקע מיט גרויסער זיכערקשט.-- װאָס זײַנען זי פאר אז אויסי
נאם! גאָט שטראָפט אלעמען.

ריווקעלע בארויקט זיך. אוב זי אויך, איז שוין גרינגער. זי כאפט אריבער מיטן גאָפּל
דאָס לעצטע ריפטעלע, װאָס איז געבליבן אין ארקעס טעלער, און שארט אים צו א האלבן
גאלעט,

דרײַ מאָל אין װאָך באװײַזט זיך אין קינדערהיים די דאָקטערשע ליליע, און דאָס זײַנען
די אומרונקסטע, די ערגסטע טעג בא ארקען. א ליכטיקע, א יונגע, מיט שיינע געקרויזטע האָר
אפן קאָפּ, אין א װײַס-זױבערן כאלאט, גייט זי ארײַן אין צימער, װווּ עס זיצט געװיינלער די
פארוואלטערן, די מומע ליובע, און דאָס צימער װערט פארוואנדלט אין א דאָקטערשן קא-
בינעט. מע הייבט אָן אויסרופן די קינדער, וועלכע די דאָקטערשע ליליע דארף באטראכטן און
באקוקן. אוב ס'איז בא עמעצן א לישײַ אפן קאָפּ, אָדער קרעצלעך צװישן די פינגער פון די
הענט, פארנעמט מען אִים גלײך אין איזאָליאטאָר. װי נאָר ארקע דערהערט ועגן דער דאק
טערשע, אזוי נעמט בא אים געפערלעך בײַסן דער קאָפּ און דאָס לײַב. אים דוכט, אז ער איז
אינגאנצן באדעקט מיט פוכירלעך. מע וועט אים גלײַך פארשפארן אין איזאָליאטאַר, און עפשער
װעט זײַן נאָך ערגער---מע װעט אים אָפּטיקן אין .קאָלעקטאָר". הײַנט, האָט ארקע געהערט
זאָגן, װעט מען נאָך אויך מאכן .אוקאָלן". װעלנדיק זיך אויסבאהאלטן, איז ארקע צוערשט
ארײַנגעלאָפן אין שלאָפצימער, נאָר דאָרטן האַט אים גלײַך געפאקט די מומע דינע, זי איז
ארײַנגעקומען מיט א פּאק לײַלעכער און ציכלעך. זי האָט דעם פאק א װאָרף געטאַן אפן
עקסטן בעטל און איז ראשיק צוגעגאנגען צו ארקען, געקוקט אף אים דורך די פענסנע, און
דאָס שנירעלע האָט אזוי וי א לעבעדיקס הין און צוריק זיך באוועגט בא איר איבער דער באק:

-- װאָס טוסטו דאָ, אומווירדיקער קנאבע -- האָט זי אן אופגעבראכטע געפרעגט. די מומע
דינע רעדט שלעכט ייִדיש, זי מישט מיט דײַטש, זײַענדיק זיכער, אז די ביידע שפראכן זײַנען
אלציינס.

-- דו ביסט ניט געזונד!--זי האָט זיך בעסער אײַנגעקוקט אינעם יונגלס אומרווקע
אויגן.--גיי שנעל צו דער דאָקטאָרן. זי געמט אוף!

-- איך בין געזונט! איך בין געזונט! -- ארקע איז ארױסגעלאָפּן פון צימער אין הויף
ארײַן און דאָרטן זיך באהאלטן בא אן עק פּלויט הינטער דער קופע קוילן און די צעװאָרפענע
שײַטלעך האָלץ, װאָס מע האָט ניט לאנג צוריק געבראכט און נאָך ניט באוויזן צונויפלייגן.

-- אריע כאלט!-- טראָגט זיך דאָס שטרענגע און אומגעדולדיקע קאָל פון דער פארוואלי
טערן. ווען זי רופט א קינד ניט נאָר באם נאָמען, נאָר אויך בא דער פאמיליע, איז א סימען
אז זי איז גוט אין קאס אף אים.

-- ארטשיק, ארל! -- שרײַט דער לערער שימען.

-- װױ איז ער, דער קנאבע! נאָרװאָס איז ער געווען אין שלאָפּצימער, -- הערט זיך די
שטים פון דער מומע דינע:

ריווקעלע האָט זיך ארויסגערופן צו לויפן אופזוכן אים.

-- אָט איז עז -- האָט זי אױסגעשר;ען מיט פיל פרייד. -- איך האָב אים געפונעף!

א גליק, װאָס דאָס קעלכל אירס איז א שוואכס און מע האָט דעם אויסגעשריי ניט דער"
הערט. ארקע האָט אוועקגעלייגט א האנט אף אירע ליפּן, זי זאָל ניט שרײַען

-- איך װעל דיך מיימעסן, --האָט ער זי געװאָרנט.-- ריר זיך ניט פון אָרט און זאָג
קיינעם ניטו

-- האָסט מוירע פאר דער דאַקטערשעז-- האָט זי שטיל געפרעגט. -- זי איז דאָך גאָרניט
קיין בייזע. זי האָט מיר ארײַנגעשטעקט א לעפעלע טיף אין מויל און געהייסן זאָגן .איאיא",
דערנאָך האָט זי צוויי מאָל א קלאפ געטאָן מיט א העמערל איבער די קני, און געהייסן גיין.
די מיידלעך האָט זי שוין באטראכט, איצט באקוקט זי די יונגלעך-

ארקע האָט זיך באקלערט, אז אויב ריווקעלע װעט זיצן לעבן אים, װעט מען אים גיכער
געפיגען.

-- גיי, ריווקע, איך זאָג דיר---גיי, נאָר זאָג ניט אויס, אז דו האָסט מיך געפונען.

ריווקעלע רירט זיך ניט פון אָרט, און ארקע נעמט זי שטופּן-

-- שטופּ זיך ניט. איך קאָן זיך אויך שטופּן--- שטויסט זי אים צוריק מיט איר שארפן נא-
קעטן עלנבּויגן. ---עס איז דיר ניט דער קעלער בא אונדז אין הויף, װוּ דז פלעגסט אליין ליגן
און קיינעם ניט צולאָזן. דאָ איז אלץ אלעמענס:

-- איך זאָג דיר-- גיי אוועק!-- איז ארקע שוין אָנגעצונדן

-- טרײַב מיך ניט, איך װעל זיצן שטיל, -- װוערט בא ריווקעלען פּלוצעם א בעטנדיק
קאָל, -- מיר געפעלט דאָ.

118

זי רוקט זיך צו נעענטער צו ארקען, דאָס בלימלדיקע ציצענע קליידעלע איז שטײף אָנגע-
צויגן אף די קנעכלעך, װאָס שטארצן ארופצו, דערגרייכן קימאט ביז איר קין. עס געפעלט
ריווקעלען אָט אזוי"אָ זיצן, און זי װאָלט זייער װעלן, אז מע זאָל זי אויך זוכן.

-- מע גייט!-- ריווקעלע איז צוגעפאלן מיטן קאָפּ צו ארקען. די לאנגע האָר אירע האָט
מען אָפּגעשאָרן, און די קורצע הערעלעך שטעכן די באק זײַנע. ביידע זיצן פארטײַעט און
הערן זיך צו צו יעדן שאַרך.

מע האָט אָכער, װײַזט אויס, שוין גאָר פארגעסן ועגן ארקען און אויך וועגן ריווקעלען,
װאָס איז אוועק אים זוכן. עס איז שטיל, קיינער שרײַט ניט, קיינער רופט ניט. ארקע האָט א
ביסל זיך בארווקט, און ריווקעלע האָט אפילע שוין ארײַנגעלאָזן זיך אין פארשיידענע רייד,

-- הײַנט װעט די שוועסטער קוֹמען צו דיר! -- האָט זי געפרעגט.

-- אוואדע װעט זי קומען. הײַנט איז דאָך פרײַטיק, און אלע פרײַטיק קומט זי

-- זי ועט דיר װוידער ברענגען א גאנצן טאָפּז

-- דאָס איז שוין ניט דײַן דײַגע.

די דערמאָנונג וועגן טאָפּ איז פאר ארקען געווען ניט אָנגענעם. פאָריקן פרײַטיק, ווען
די עלטערע שװעסטער, ליקע, איז געקומען צו אים אין קינדערהיים, האָט זי, װי נאָר זי
איז ארײַן אין הויף, אָנגעטראָפן אף דער מומע ליובע.

-- צו װעמען ביסטו געקומען -- האַט די מומע ליובע געפרעגט בא איר.

-- צו ארקע כאיטן, מײַן ברודער...-- לייקע האָט מיט די פרענדזעלעך פון דער פא-
טשיילע געהאלטן פארדעקט דאָס טעפּל, װאָס זי האַט געבראכט, די מומע ליובע האָט אָבער
דערזען.

-- װאָס פאר א טעפּ שלעפּסטו אהער? דײַן ברודער דארף בויכווייטעקז און הײַנט לאָזט
מען ביכלאל בא אונדז ניט ארײַן צו די קינדער, װעסט קומען זונטיק, אָנעם טאָפּו

וונאזוי טראָגט מען אָבער אוועק אף צוריק דאָס טעפּעלע געקעכטס? אף דער ניייפאבריק,
װוּ לייקע איז אַנגעקומען ארבעטן, זי לערנט זיך דאָרטן גייען,. האַט מען אלס צוגאָב צום
פּאיאָק געגעבן פליישיקע ביינער און ס'האַט אָנגעצױגן א פעטע יויך, און גוטע שטיקלעך פלייש
ליגן אין אים.. זי האָט אָפּגעקאָכט א מײַכל, ארקע װאָלט זיך מעכײַע געווען. איז זי גע-
שטאנען, לייקע, אן ארויסגעשטופּטע, הינטערן טױער און ארײַנגעקוקט אין כאַלעל פון איינעם
פון די שיינע ציגל, מיט וועלכע דאָס קינדערהויז איז ארומגעצאמט. זי האַט געווארט, ביז די
מומע ליובע װעט פארשווינדן פון הויף. און אז יענע איז פארשווונדן, האָט זי אויסגעווארט
נאָך א ביסל און װידער זיך ארײַנגעגאנוועט אין דער קאליטקע. ארקע האָט שוין געװוּסט, אז
די שוועסטער איז געקומען צו אים, און ער איז ארויסגעלאָפּן איר אנטקעגן. די באגעגעניש
איז געווען א קורצע, אן אײַליקע, אין א ווינקעלע, אונטער א בוים, ניט װײַט פון טױער. ארקע
האָט ארומגעכאפט די שוועסטער און זיך צעוויינט. ער יל אהיים, ער װעט מיט איר צוזאמען
שוין גיין אהיים,

-- מיר האָבן דאָך שוין ניט קיין היים, איך װוין שוין ניט אין אונדזער שטוב, איך לעב
אין א באראק. נֹ

-- װאָס איז דאָס .באראק"1

-- ס'איז אויך א מין קינדערהיים, נאָר פאר דערוואקסענע. איך האָב דאָרטן א בעטל,

-- און מער גאָרניטוּ

-- מער גאָרניט. מיר לעבן אכצן מיידלעך אין איין צימער, נאָר דאָס צימער איז א גרויס.
און ס'איז פאראן א קיך מיט א פּליטע פאר אלעמען. אָט האָב איך אָפּגעקאָכט פאר דיר א
יויך. זי איז זײער געשמאק.. הירזש מיט פלייש. עס, ס'איז נאַך ווארעם!-- לייקע האָט א
באומרווקטע א קוק געטאָן אין די זײַטן און דערלאנגט ארקען דאָס טעפּל מיט א לעפל. אָבער
ארקע האָט ניט געגעסן, ניט פארזוכט אפילע. לייקע האָט פון פארדראָס אויך זיך צעוויינט,
זי איז זייער א געטרײַע, לייקע. אלץ שפּאַרט זי אָפּ פון זיך און ברענגט ארקען. א גאנצע װאָך
שפּאָרט זי, קעדיי האָבן װאָס צו ברענגען. אליין איז זי בלאס, די באקן אָפּגעצערט, נאָר אף
דער רעכטער באק נאָענט צו דער ליפּ ברענט א שטארק-רויטער כיין-פּינטל. א פארומערטע
איז זי אוועק מיטן טעפּל, און שוין זײַענדיק הינטערן טויער, האָט זי זיך דערמאַנט, אז ס'איז
בא איר געבליבן אין קעשענע א שטיקל ברויט און א צוקערקע. זי האָט זיך װידער אומגע-
קערט, איצט האָט זי אָנגעטראַפן אפן לערער שימען און אים ארײַנגערוקט אין האנט דאָס
פּענעצל ברויט מיט דער צוקערקע.

-- כ'בעט אײַך, גיט עס איבער מײַן ברודער, ארקע כאוטן.

און דער לערער שימען האָט גענומען. ער האָט נאָר אויך, אזוי װי פריער לייקע, א קוק

פו1

געטאָן אין הויף, צי עס גייט ניט די פארוואלטערן, דערנאָך האָט ער דאָס שטיקל ברויט און
דאָס קאָנפעטל שטילערהייט אָפּגעגעבן ארקען:

-- װילסט, לאָמיר דרוזשען און לאָמיר זיך טיילן, -- האָט ריווקעלע פאָרגעלייגט ארקען
זיצנדיק איצט מיט אים הינטער דער קופּע קוילן. -- אז מײַן מאמע װעט מיר עפּעס ברענגען,
װעל איך האלב אָפּגעבן דיר, א האָר ניט װײיניקער, און אז דײַן שוועסטער װעט דיר ברענגען
וועסטו מיר האלב אָפּגעבן.

-- מיט מיידלעך טיילט מען זיך ניט, --האָט ארקע אוועקגעמאכט מיט דער האנט ריווד
קעלעס פאָרשלאָג, -- מע װעט לאכן פון מיר.

-- קיינער װעט ניט זען, װי מיר טיילן זיך. מיר װעלן זיך אויסבאהאלטן פון אלעמען.

-- ניין, איך װעל בעסער דרוזשען מיט יעכזעלן, -- האָט ארקע ניט נאָכגעגעבן. -- כ'וועל
טיילן זיך מיט אים... ווען ער איז הונגעריק, וויינט ער.

-- און מיט מיר ניטד..

-- איך זאָג דאָך דיר, אז מיט דיר קען איך ניט, דו ביסט א מיידל.

-- אוב אזוי, װעל איך גלײַך אױסזאָגן, װוּ דז באהאלטסט זיך אויס פון דער דאָקטער-
שע, -- ריווקעלע האָט זיך א הייב אוף געטאָן פון אָרט, טייקעף אויסצופילן איר װאָרענונג.

-- זיץ, זאָג איך.---ארקע האָט זיך אויך אופגעהויבן. ער האָט אָנגעדריקט מיט די הענט
אף אירע אקסלען, זי זאָל זיך װידער אוועקזעצן. ריווקעלע איז אָבער געװוען ניט שוואכער
פון אים און ס'האָט זיך אָנגעהױבן א גלײַך געראנגל. אין א װײַלע ארום האָבן ביידע זיך געי
קײַקלט איבער די קוילן, און דער ניצאָכן איז געווען דאַ אף ארקעס זײַט, דאָ אף ריווקעסי
אָט איז ער געלעגן מיטן רוקן אף די קוילן, און ס'איז געווען זײַן טריומף, אָט איז זי געלעגן,
און ס'איז געווען ריווקעלעס אויבערהאנט.

אין סאמע קאָך פון געפעכט האָט זיך באוויזן די מומע ליובע. זי איז געווען גיט אליין,
נאָר מיט איר קליין טעכטערל עלאָטשקען, װאָס פארברענגט זייער אָפּט אין קינדערהיים. עלאָ-
טשקע טיילט זיך אויס פון די איבעריקע מיידעלעך אין קינדערהיים מיט אירע ניט-אָפּגעשױ-
רענע צעפּלעך און גרויסן באנט אפן קאָפּ, און כוץ דעם, אויך נאָך דערמיט, װאָס זי איינע האָט
ניט מוירע פאר דער בייזער און שטרענגער מומע ליובע. אויב ארקע איז עמעצן מעקאנע אף
דער וועלט---איז עס עלאָטשקע... איצט האָט די מומע ליובע פארנומען עלאָטשקען הינטער
זיך, הינטער איר רוקן, דאָס קינד זאָל ניט זען די אױסגעקײַקלטע אין קוילן שווארצע און צעד
פּאָלאָכעטע ריווקען און ארקען, װאָס װער װײסט, צוליב װאָס זי האָבן זיך פארקליבן אהער
און װאָס זי האָבן דאָ געטאָן?

-- עלאַטשקע, דו דארפסט דאָ ניט שטיין, גיי ארײַן צו מיר אין קאבינעט, -- האָט די
מומע ליובע אָפּגעשיקט די טאָכטער. --װאָס טוט איר דאָ ביידע צוזאמען! -- האָט זי אײַנגע-
האלטן, ניט צו שרײַען אפן גאנצן הויף, געפרעגט.

-- מיר זיצן, ---האַט ריווקעלע געענטפערט.

-- מיר זייזיצן, ---האָט אויך באשטעטיקט ארקע.

-- אן אומגליק, אלץ טרעפט נאָר דאן, ווען עס דעזשורעט שימען, ער קוקט גאָר ניט.. --
האָט זי אן אופגעבראכטע געזאָגט. -- דו הייסט, דוכט מיר, כאוטז-- די מומע ליובע האָט זיך
אײַנגעקוקט אין ארקען.-- אזוי אויסגעשמירט, אז מע קאָן ניט דערקענען. גיי, וואש זיך אײַן
און קום גלײַך צו דער דאָקטערשע. דערנאָך װעל איך מיט אײַך ביידן א רעד טאַן-

צו דער דאָקטערשע ליליע איז ארקע ארײַנגעגאנגען, ווען זי האָט שוין אלע מיידלעך און
אלע ייַנגלעך געהאט באטראכט. בא ארקען האָט זיך פארגאנוועט א האָפענונג, אז זי װעט
לאנג ניט אייסעקן זיך מיט אים, זי איז שוין פארמאטערט און װעט אים באקוקן אבייוויי
אויבנופיק, עפשער וועט זי ניט באמערקן די לישײעס, אויב ער האַט זיי.

און די דאָקטערשע האָט טאקע ניט געכאפט זיך גלײַך צום טרײַבעלע און צום העמערל,
װאָס איז געלעגן בא איר אפן טיש. זי האָט אוועקגעזעצט ארקען באם טישל, אנטקעגן זיך,
און גענומען פרעגן זײַטיקע זאכן, װאָס האָבן, דוכט זיך, צו א דאָקטערשע און צו קראנקע קיין
שום שײַכעס ניט.

-- דו ביסט א בעזשענעצל! -- האָט זי אים געפרעגט.

-- יע, א בעזשענעץ... -- האָט ארקע שיר זיך ניט צעויינט, ער ווייסט אליין ניט פון
װאָס.

-- בארויק זיך, ייַנגעלע. דו ביסט פון עפּעסיװאָס אָנגעשראָקן, נאָר פאר מיר דארפסטו
זיך ניט שרעקן, און פאר קיינעם ניט. זאָג מיר נאָר, בא אײַך אין שטוב, אין דער היים, האָט
מען אמאָל געפּראוועט דײַנע אימענינעס+

-- װאָסזּ -- האָט ארקע ניט פארשטאנען.

120

-- אימענינעס... דאָס הייסט מע מאכט אין שטוב א יאַמטעו, מע מערקט אָפּ דעם גע-
בורטסטאָג, מע פרייט זיך, װאָס מע איז געבוירן געװאָרן, נאָר מיסטאמע האָסטו ניט געהערט,
מע האָט בא אײַך ניט געפּראװעט... אוואדע האָט מען ניט געפּראװעט, -- האָט די דאָקטערשע
שוין אזוי װי כאראָטע געהאט, װאָס זי האָט גאָר געשטעלט אזא פראגע.--אָבער עפשער
געדענקסטו, עפשער האָט מען אמאָל בא אײַך אין שטוב דיר געזאָגט, ווען דו ביסט געבוירן
געװאָרן, כ'מיין, וויפל דו ביסט אלט.. כ'דארף עס וויסן.. כ'דארף פעסטשטעלן דײַגע יאָרן-.

-- דאָס ווייסט די שוועסטער לייקע, -- האָט ארקע געזאָגט.

-- האָסט א שװועסטערד

-- יע..

-- וועסטו בא איר פרעגן, ווען זי װעט קומען צו דיר און װעסט מיר דערנאָך זאָגן. גוט?

-- גויוט... -- ארקען איז גרינגער געװאָרן אפן הארצן, ער האָט זיך אופגעהויבן פונעם
בענקל, מיינענדיק, אז ער מעג שוין אוועקגיין.

-- איצט טו זיך אויס, כ'וועל דיך אויסהערן, ---די דאָקטערשע האָט גענומען וואשן אירע
ציכטיקע װײַסע הענט אונטערן קראן אין דער האנטפאס. ארקע האָט זיך געכידעשט, װאָס זי
וואשט אזעלכע ריינע הענט.

-- איז טו זשע זיך, ילנגעלע, אויס, -- האָט זי נאָכאמאָל געזאָגט.

ארקע האָט זיך אױסגעטאָן.

עס איז ניט געווען, דוכט זיך, די אַנשיקעניש, די קרענק, װאָס די דאָקטערשע זאָל בא
אים ניט האָבן געפונען. קראנקע ציין, א ראכיטנע בײַכל, לישײַעס אפן קאָפּ, טשעסאָטקע אף
די הענט. קיינער האָט די טשעסאָטקע פריער ניט באמערקט, װײַל זי איז צווישן די פינגער.

-- ס'וועט דורכגיין, -- האָט אים געטרייסט די דאָקטערשע. -- ס'איז פון אויסגעצערטקמט,
װועסט טרינקען פיש-אייל... צוויי װאַכן וועסטו זײַן אין איזאָליאטאַר...

עס האָט דער רעגן אופגעהערט...

אינעם איזאָליאטאָר---א צימער מיט דרײַ בעטלעך --איז ארקע געווען אליין, די אנדערע
צוויי בעטלעך האָבן געפּוסטעװעט. מע טראָגט אים ארײַן דאָס עסן, און אין אַװגט, פארן
שלאָפן גיין, שמירט מען אים אויס דעם קאָפּ מיט א שווארצער, געפערלעך שמעקנדיקער
שמירעכץ, די הענט וואשט ער מיט גרינער זייף ---,זעליאַנקע".

עס זאָל אים ניט זײַן אומעטיק, האָט דער לערער שימען אים געגעבן א העפט מיט א
בלײַער, ער זאָל מאָלן, און הילצערנע קוביקעס, ער זאָל בויען. װאָס קאַן מען דען ניט אויסי
בויען פון קוביקעס? ער האָט זיי נאָר װינציק, ווען ער זאָל האָבן א מעסער און א ברעטל,
װאָלט ער אויסגעשניצט נאָך העלצלעך. ארקע האָט ליב צו שניצן, נאָר קיין. מעסער גיט מען
אים ניט, מע האָט מוירע, אז פר װעט זיך צעשנײַדן:

רווקעלע איז צוגעגאנגען צום פענצטער, ארקע האָט אָנגעװיזן מיט דער האנט, זי זאָל
ארינגיין אינװייניק. רִיווקעלע האָט זיך ארײַנגעגאנוועט.

-- אף איין װײַלע,--איז זי געבליבן שטיין בא דער טיר, -- איך האָב מוירע זיך אָנצוי
שטעקן. אך, וי דז שמעקסט ניט גוט.

-- איך שמעק זייער גוט;-- האָט ארקע זיך באליידיקט. -- װוילסט, װעל איך דיך אויך
אַנשמירן?

-- האָסט א סאךד

-- איך האָב, -- ארקע נעמט ארויס פונעם װײַסן קעסטעלע, װאָס הענגט אף דער וואנט
בא דער טיר, א גאנצן אויצער גרינע זייף און נעמט זיך אויסשמירן מיט אים. דער גרינער
ארקע געפעלט ריווקעלען, זי לאכט, זי קװיקט זיך, זי נעמט אויך א ביסל זייף אֹף א פינגער
און טוט א פיר מיט דעם איבער איר באק.

-- נאָך, -- אייצעט איר ארקע. -- שמיר אָן די ליפּן.

-- ניין, די ליפּן וויל איך ניט.

-- פארװאָס ווילסטו ניט -- װוּנדערט זיך ארקע. -- האָסט מוירע1

ריווקעלע האלט ניט אויס דעם ניסאָיען און שמירט זיך אָן די ליפּן, זי פארקרימט זיך
פונעם ביטערן טאם, װאָס זי דערפילט אף זיי, װיל אָפּוװישן, און די ביטערקײַט קריכט נאַך
מער אין מויל ארײַן.

121

-- פו, פו, -- שפּײַט זי.

-- גײי, וואש זיך אײַן.-- זאָגט צו איר ארקע,-- און קום װידער. ברענג מיר א מעסער.

-- א מעסער? אף װאָס דארפסטו א מעסער? -- שטעלט אָן אף אים ריווקעלע אירע גרויסע
אויגן.

-- איך דארף.

-- ווילסט זיך שטעכן? אזוי שלעכט איז דאָ-- פרעגט ריווקעלע מיט ראכמאָנעס:

-- ברענג מיר א מעסער מיט א ברעטל. איך װעל אויסבויען א גרויסן טורעם-

-- א ברעטל װעל איך קריגן,--זאָגט ריווקעלע צו,--נאָר א מעסער..-- קווענקלט
זי זיך. -- װווּ װעל איך עס נעמעןד

ריווקעלע אנטלויפט, און ארקע זעט דורכן פענצטער, װי א סאך קינדער לויפן איר נאָך-
צװישן זי זײַנען געוויס פאראן באלאָנים, װאָס װאָלטן אויך װעלן זיך אויסשמירן. ארקע זעט
אויך, װי עס כאפּט ריווקעלען פאר א האנט די מומע דינע און פירט זי אוועק, מיסטאמע צו
דער מומע ליובע, און ביידע װועלן איר געבן דעם עמעסן פּסאקי

אין אָװנט האָט ארקע געהאט אן אנדער גאסְט בא זיך, א מער געהויבענעם. די מומע
כאנע. זי האָט זיך אוועקגעזעצט אפן בענקל לעבן ארקעס בעטל און ניט געײַלט זיך אוועקצו-
גיין. זי האָט ניט מוירע אָנצושטעקן זיך פון אים. בא איר איז אזא געדיכטער וואלד האָר אפן
קאָפּ, אז די לישײַעס װעלן אהין ניט קאָנען ארײַנקריכן. אזוי מיינט ארקעי

-- עס איז דיר דאַ אומעטיקז---האָט זי אים געפרעגט.-- אויב דו װילסט, װעל איך דיר
עפּעס דערציילן--

די מומע כאנע רעדט אזוי גוט, אזוי שיין, אז ארקע איז גרייט הערן און הערן. זי האָט
גענומען אױסמאָלן, ווזאזוי עס װעט זײַן אין א סאך יאָרן ארום, װען ארקע און אלע אנדערע
קינדער, װאָס לעבן איצט אין קינדערהיים, װעלן שוין זײַן דערוואקסענע, גרויסע מענטשן און
זי, די מומע כאנע, װעט דאן זײַן גאר אן אלטיטשקע, נאָר זי װעט נאָך אלץ זײַן א דערצזערן-

-- שטעל זיך פאָר, --דערציילט זי, --איך גי אזוי מיט מײַנע קינדערלעך שפּאצירף
כ'פיר זי צום יאם, און זע פּלוצעם -- עס פאַרט דורך א פאעטאָן. און װער מיינסטו זיצט
דאָרטן? דו זיצסט, ארקע כאלט, א מיטליאָריקער מאן, א דיקלעכער, אין א בלויען קאַסטיום.
דו באגריסט זיך מיט מיר פונדערװײַטנס, טוסט נאָר א שאַקל צו מיר מיטן קאָפּי

ארקען איז זייער געפעלן, װאָס ער פאָרט אף א פאעטאָן און װאָס ער איז שוין א מיטליאָר
דיקער דיקער מאנצבל. ער קאָן נאָר ניט פארשטיין, פארװאָס דארף ער זיך באגריסן מיט דער
מומע כאנע פונדערװײַטנס, ער קאָן דאָך זייער גרינג אראַפּשפּרינגען פון דער דראָזשקע און
צוגיין צו איר און זי בעטן, זי זאָל ניט גיין צופוס, נאָר זיך ארײַנזעצן און פאָרן מיט אים.

-- ניין, וועסט קיין צײַט ניט האָבן, -- זאָגט זי, --עס קאָן זײַן אפילע, אז דו ועסט פאר-
בײַפאָרן אזוי גיך, אז דו וועסט מיך ניט באמערקן:-

-- כיוועל באמערקן! כ'וועל באמערקף און כ'װועל גלײַך אָפּשטעלן די פערד!--פארזיי
כערט זי ארקע כְאיִט. ער האָט גרויס ראכמאָנעס אף דער מומע כאנע.

און אָט מאָלט זי אויס א פריילעך בילד:

-- ווען איר װעט אויסוואקסן, װעלן קיין קינדערהיימען שׁוֹין ניט זײַן, ס'וועלן ניט זײַן
קיין יעסוימים, יעדעס קינד װעט האָבן אן אייגענעם טאטן און אן אייגענע מאמע. סוועלן
ניט זײַן קיין מילכאָמעס אף דער װעלט, ס'וועלן ניט זײַן קיין בעזשענצעס..

ווען אין איזאָליאטאָר קומט ארײַן דער לערער שימען און ער דערזעט די מומע כאנע,
לײַכט אוף א שמייכל אף זײַן לאנג, טונקל פּאַנעם. עס דוכט, אז געקומען איז ער ניט צום
כוילע ארקען, נאָר צו איר, ער האָט זי געזוכט, און ער איז צופרידן, װאָס ער האָט זי געפונען

-- איר זײַט גאָר דאָז --פרעגט ער א פריילעך-פארכידעשטער און שטעלט זיך אװעק
לעבן איר בענקל אזוי װי א טרײַער דינער, װאָס האָט ליב צו שטיין, ווען די באלעבאָסטע זיצט.

אָבער װי עס זעט אויס, איז די מומע כאנע גאָר ניט אזוי שטארק דערפרייט פון דער
באגעגעניש.

-- אבי איר האָט מיך שוין געפונען, -- זאָגט זי און הייבט זיך אוף אף אוועקצוגיין. ---אין
זאל ברעכט מען, געוויס, די פּיאנינע, אין די שלאָפּצימערן גייט אלץ כאָדאָראַם..

-- און אין דער קלאדאָווקע האָבן זיך ארײַנגעגאנועט גאנאָװים און שלעפּן אלץ ארויס.---
גיט צו דער לערער שימען און לאכט. בא די ווינקלען פון די ליפּן באװײַזט זיך אפילע א ביסל
שוים פון פארגעניגנדיקן געלעכטער, נאַר די מומע כאנע טוט אפילע ניט קיין שמייכל, זי גײט
ארויס פונעם צימער און שענקט אים ניט א בליק. דער לערער שימען גייט ארויס נאָך איר, און
ארקע הערט, װי אין טונקעלן פירהויז ריידן זיי א ביסל זיך דורך, דער געשפּרעך צווישן זײ
ענדיקט זיך דערמיט, װאָס די מומע כאַנע זאָגט הויך אֹף א קאָל: ,רעדט ניט קיין נארישקײַטן":

122

זִי איז אװועק, און דער לערער שימען האָט זיך אומגעקערט צוריק. די אויגן זײַנע האָבן
פריילעך געגלאנצט, פּונקט וי אַקאָרשט האָט מען אים ניט געזאָגט, אז ער רעדט גארישקײַטן,
נאָר געלויבט פאר זײַן כאָכמע,

-- איאָ, זי איז א גוטע, די מומע כאנע:-- האָט ער געפרעגט בא ארקען:

-- יע, --- האָט ארקע געענטפערט.

-- ניט יע, נאָר יאָ,---האָט אים דער לערער שימען פאריכט.--נאָר אויב דו װילסט, איז
זאָל זײַן יע, אבי ס'איז עמעס...

דער לערער שימען האָט ארקען דערציילט, װער ס'איז געווען פּערעץ, װאָס דער קינדער-
היים טראָגט זײַן נאָמען.

-- ס'איז געווען אזא גרויסער שרײַבער ייצכאַקילײבוש פּערעץ. אינגיכן װעלן מיר אין
זאל אופהענגען זײַן פּאָרטרעט, מיר האָבן א קליין בילדל זײַנס און מע מאכט פון דעם א
גרוֹיס בילך. פּערעץ האָט געשריבן פאר דערוואקסענע און פאר קינדער.

עס האָט דער דעגן אופּגעהערט,
דער הימל איז שוין אויסגעקלערם,
רינען טײַכעלעך אין גאס,

רינען, רינען, רינעך.-

דער לערער שימען זינגט ניט, ער האָט ניט קיין שטים, נאָר ער ציט אויס די װוערטער
און ס'קומט אויס אזוי, װי ער װאָלט געזונגען. װען ער זאָגט .רינען טײַכעלעך אין גאס",
פירט ער מיט א האנט נידעריק, איבערן דיל, װי ער װאָלט זיי געטריבן, די טײַכעלעך, און
ארקען װײַזט זיך אויס, אז ער זעט טאקע באשײימפּערלעך, װי עס רעגנט אפן גאס, און ס'רינען
וואסערלעך, און ער יאָגט איבער זי א פאפירן שיפעלע, די פיס שווענקען זיך אין קאליוזשעס..

-- און געשטאָרבן איז פּערעץ, -- דערציילט דער לערער שימען װײַטער, ---ווען ער איז
געזעסן און געשריבן א נײַע ליד פאר קינדער, פאר אזעלכע בעזשענסקע קינדער, װי דו. ער
איז געזעסן באם שרײַבטיש אין דער שטאָט ווארשע, פאראן אזא גרויסע שטאָט -- ווארשע,
מיטאמאָל איז אים געװאָרן ניט גוט און אין איין אױגנבליק האָט בא אים געפּלאצט דאָס
הארץ. ער איז געשטאָרבן מיט דער פּען אין דער האנט. --און געבוירן געװאָרן איז ער אין
מײַ כוידעש, אינגיכן וועלן מיר מאכן אן אָװוגט..

ארקע פארשטייט ניט, ו:אזוי מען קאָן מאכן אן אָװנט. אן אָװונט מאכט מען דען? ער
קומט אליין. די זון פארגייט, דער הימל ווערט אלץ טונקעלער, עס באװײַזט זיך די לעװאָנע,
עס שיטן זיך אויס שטערן -- דאן איז אָװונט.

-- איך זע, אז דו ווייסט ניט, װאָס איך מיין, -- האָט געזאָגט דער לערער שימען. -- אן
אָװגט הייסט, ווען מענטשן נעמען זיך צונויף און מע פארברענגט צוזאמען. מיר וועלן אויך
זיך צונויפנעמען, די לערער מיט די קינדער, און מיר װעלן אײַנלאדן געסט. איך װעל דער-
ציילן ועגן פּערעצן, דער כאָר װעט זינגען לידער. נאָר איך דארף נאָך, אז עמעצער זאָל
ארויסטרעטן סאָלאָ. :

דער לערער שימען דערמאָנט זיך נאָכאמאָל, מיט וועמען ער האָט צו טאָן, און ער דער-

קלערט:

-- ארויסטרעטן סאָלאָ הייסט, ווען מע טרעט ארויס ניט מיט נאָך עמעצן, נאָר באזוג-
דער, אליין. מע הייבט זיך אוף אף דער בינע און איינער אליין, אָן קיינעם ניט, טרעט מען
ארויס. מע זאָגט עפעס, מע זינגט אויס א ליד, מע לייענט דורך אױסװײַניק א געדיכט אָדער
עפעס א מײַסעלע. דו װאָלסט עס אויך געקענט.. שטעל זיך פאָר, דו רעדסט, דו טרעטסט
ארויס, און דער אוילעם זיצט און הערט, און גאפט...

בא ארקען פאלט ארויס דאָס הארץ שוֹין נאָר פונעם געדאנק אליין, אז עס װעט אים
קאָנען אויסקומען ארויסטרעטן פאר אן אוילעם. דאָס װאָרט ,אוילעם" האָט זיך אײַנגעקריצט
אין ייַנגלשן זיקאָרן, װי עפעס זייער שלעכטס און בייזס, פאר װאָס מע דארף זיך זייער שטארק
היטן. ווען ער האָט נאָך געלעבט אין דער היים, מיט טאטע"מאמע, מיט די ברידער און שווע-
סטער, האָט אים איינמאַל דער עלטערער ברודער יאָסקע געלייענט א מײַסע-ביכל, װאָס האָט
זיך אָנגעהױבן מיט אזעלכע װערטער: ,דער אוילעם האָט צעעפנט די מײַלער און אָנגעשפּיצט
די אויערן". די דאָזיקע ווערטער האָבן געמאכט אף ארקען א מױירעדיקן אײַנדרוק. ער האָט
זיך פאָרגעשטעלט דעם אוילעם, װי א פילקעפּיקע כײַע, מיט א סאך מײַלער, װאָס װוילן אים
אײַנשלינגען. די אויערן זײַנען בא דער מעשונעדיקער כײַע אַנגעשפּיצט, קעדיי צו דערהערן
דעם מינדסטן ריר, װאָס ארקע װיל מאכן צו ראטעווען זיך פון איר און אנטלויפן.

128

-- איך װיל ניט ארויסטרעטן פאר... פאר אן אוילעם,--האַט ארקע גענומען בעטן, מע
זאָל אים לאָזן צורו.

-- פארװאָס, נארעלע, װילסטו ניט, װאָס האָסטו מױרע! -- האָט אים אײַנגערעדט דער
לערער שימען.---ביז ס'וועט פאָרקומען דער אָװנט, איז נאָך דאָ גענוג צײט.. דו װעסט זיר
אויסהיילן, מע װעט דיך ארױיסלאָזן פון איזאָליאטאָר, לאנג װעט מען דיך דאָ ניט האלטן.. און
דערװײַל װעל איך ארײַנקומען צו דיר, אמאָל װעט ארײַנגיין די מומע כאנע, און מיר װעלן
אויסלערנען מיט דיר פּערעצעס א ליד. אָדער עפשער װעסטו אליין צוטראכטן א לידל: דאן
װועסטו גאָר זײַן א יאט --א כוואט...

-- נו, נו, --האָט אים בארויקט דער לערער שימען, זעענדיק, אז דער כעוורעמאן איז
געװאָרן בלאס און די אויגן זײַנען בא אים פול מיט טרערן. -- אויב דו ווילסט ניט, איז ניטי-

אין דער שטילקײַט פון איזאַליאטאָר האָט ארקע כאוט געשאפן זײַן ערשט ,ווערק"--א
ליד, געווידמעט פּערעצן. די ערשטע דרײַ שורעס פונעם לידל זײַנען געווען אזעלכע:

דו ביסט געשטאָרבן, וי א העלד,
און קינדער, בעזשענצעס, אפן גרינעם פעלד
זינגען דײַנע לידער.

װי בא יעדן מעכאבער, דעם גרעסטן און דעם קלענסטן, האָט זיך בא ארקען טייקעף בא"
וויזן דאָס ווערעמל, װאָס הייסט שרײַבערישע אייגנליבע, ערנגײַץ. צװיי פארלאנגען האָבן
זיך געראנגלט אין זײַן קינדערשער נעשאַמע און מויעך. איין פארלאנג-- קיינעם גיט אויס-
זאָגן, קיינער זאָל אפילע זיך ניט אָנשטױסן, אז ער האָט אַנגעשריבן א ליד. א צווייטער פאר-
לאנג -- יאָ אױסזאָגן און זאָל מען זען, אף װאָס אזא ארקע כאיט איז פיייק.

נאָך א טאָג קווענקלעניש האָט ארקע ניט אויסגעהאלטן און איבערגעלייענט זײַן ליד דעם
לערער שימען, און דער לערער שימען איז געווען אזוי אנציקט, אז ער האָט געזאָגט, אז
ארקע מוז עס איבערלייענען אויך פאר דער מומע כאנע. דערנאָך האָבן ביידע -- דער לערער
שימען און די מומע כאנע אײַנגעטײַנעט מיט ארקען, אז ער דארף מיט דער ליד ארויסטרעטן
אפן אָװונט.

-- ס'איז גוט, ס'איז זייער גוט..

-- ס'וועט בא אלעמען אויסנעמען...-- האָבן זי אים אונטערגעמוטיקט, און אזוי װי מע
ווארפט זיך אין אן אָפּגרונט, האָט ארקע געגעבן זײַן האסקאָמע ארויסצוטרעטן-

אינעם גרעסטן און שענסטן צימער פוֹנעם קינדערהיים האָט מען אופגעהאנגען אין א
שיינער ראם פּערעצעס פּאָרטרעט. ער האָט אראָפּגעשײַנט פון דער וואנט, בא וועלכער עס
שטייט דער ראָיאל; דאָס שווארצע פּאַלירטע דעקל פון ראַיאל האָט אָפּגעשפּיגלט פּערעצעס
גרויסן קאָפּ מיט די געדיכטע האָר, פארקעמטע ארופצו, דעם ברייטן שטערן, די לאנגע ברער
מען איבער די ברייטיצעעפנטע קײַלעכיקע אויגן, און די װאַנצעס, װאָס פארדעקן ניט נאָר
די אייבערשטע ליפּ, נאָב פארשטעלן אויך גאנץ היפש די אונטערשטע לֵיפּ. קיין היטל טראָגט
ער ניט, און קיין באָרד האָט ער אויך ניט, דערפון האָט ארקע ארויסגעדרונגען, אז קיין
שטארק פרומער איז פּערעץ ניט געווען.

אינעם פאָדערשטן װוינקל פון זאל, בא דער וואנט מיט פערעצעס פּאָרטרעט, האָט מען
געמאכט א גאנצן געבײַ --אוועקגעשטעלט נידעריקע סטויפטשיקעס און ארופגעקלאפט אף
זײ ברעטער. דער לערער שימען רופט עס אָן ,בינע". אינעם אנדערן, גרעסערן טייל פון
זאל, האָט מען אויסגעשטעלט א סאך בענק. אין אָװנט האָבן אף די בענק זיך אוועקגעזעצט
די קינדער פון פּערעץ-הויז און אויך פרעמדע קינדער-- די לעקערטאָווצעס:

דער לערער שימען, אין א נײַ רעקל, א רײאָפּגעגאָלטער, א פארטאַנענער און פאר-
האוועטער אין ארײַנברענגען דעם יאָמטעװ, אין ,מאכן דעם אַװנט", האָט געשלעפּט די ,אר-
טיסטן" זײַנע אין א זײַטיק צימערל, פונוואנען זי װעלן דארפן ארויסגיין אף דער בינע. בא
ארקען האָט געגרוילט און געשוידערט דאָס לײַב. אין דער לעצטער מינוט פאר זײַן ארויסי
טרעטונג האָט ער געהאט נאָר איין אויסוועג -- אנטלויפן, פארשווינדן, האָט אָבער די אייג-
ציקע טיר פון צימערל געפירט נאָר אין זאל, צו דער בינע. דער לערער שימען האָט ארקען
לײַכט א שטופ געטאָן, און אָט שטייט שוין דער ארטיסט אף די ברעטער, ער דארף אָנהײבן
און קען ניט.

-- הייב אֶן!-- שעפּטשעט צו אים דער לערער שימען, װאָס האָט שוין געמאַלדן דעם
אוילעם, אז עס טרעט ארויס מיט זײַן אייגענעם שיר אריע כאוט, אָבער בא ארקען האָט
אָפּגענומען דאָס לאָשן. ער שטייט און שוושגט.

124

-- הייב אָף עס װעט זײַן גוט!---מונטערט אים אין דער שטיל דער לערער שימען--
נעענטער צום זאל! נעענטער צום אוילעם, מע זאָל בעסער הערף!--זאָגט ער אים אונטעה,
און ארקע שטייט אלץ, װי א צוגעשמידטער צוֹ דער ברעט, און שטומט.

-- הייב זשע אַן-- צישעט דער לערער שימען, װאָס האָט שוין פארלאָרן דעם געדולד,

דו ביסט געשטאָרבן, וי א העלד,
און זײַנע קינדער אפן גרינעם פּעלד
זינגען דײַנע לֵידֶער...

די דרײַ שורעלעך האָט ארקע ארויסגעשטויסן פונעם האלדז הילכיק, קוויטשיק, אזוי
װי עס שיסט אױס א קאַרעק, װאָס איז געווען גוט פארפּראָבקעװעט אין פלעשל. מער האָט
ארקע ניט אויסגעהאלטן דעם ניסאַיען, ער איז אראַפּגעשפּרונגען פון די ברעטער גלײַך אין
זאל ארײַן און געלאָזט זיך לויפן. ער האַט זיך דורכגעטראָגן דורכן זאל, אזוי װי א צעהיצט
פערדל, װאָס פליט אראָפּיבארג. דער זאל האָט געלאכט. עס האָט געדונערט א געלעכטעה.
און עפשער האָט גאָרניט אזוי געדונערט, װי ס'האַט זיך ארקען אויסגעוויזן. ער איז ארײַנ-
געלאָפן אין שלאָפּצימער, אײַנגענורעט דעם קאָפּ אין קישן. אין די אויערן האָט אלץ גע-
קלונגען דאָס געלעכטער.

ער איז געווען זיכער, אז פאר אזא מאפּאָלע, װאָס ער האָט נאָרװאָס געהאט, װעט מען
אים ווידער אָפּשיקן אין איזאָליאטאָר, אָדער אינגאנצן ארויסטרײַבן. פון קינדערהיים, אוועק-
נעמען אין ,קאָלעקטאָר", װוּ סאיז זייער שלעכט. ארקע איז געווען דאַרטן אוֹן ער װייסט..
א באזונדער געלעכטערל, א כיכיקערײַ האָט גערוישט אין ביידע אויערן ---ריווקעלעס כיי
כּיקערט, ריווקעלעס געלעכטערל. זי לאכט ניט, זי פארגייט זיך, עס בולקעט דאָס געלעכ-
טערל בא איר אין האלדז.

באלד װעלן ארײַנקומען די יינגלעך אין -שלאָפצימער און מע װעט נעמען כויזעקן פון
אים. ער מוז אנטלויפן, איידער זי האָבן זיך נאָך באויזן. ער װעט אנטלויפן צוֹ דער
שװעסטער, גיין, בעסער צום יאם, ער װעט אויסבאהאלטן זיך דאָרטן אפן ברעג, ארײַנקריכן
איבערנעכטיקן אין א שיפל.. מע װעט אים זוכן. דער לערער שימען װעט צו אלעמען האָבן
א טײַנע: ,אָט צו װאָס עס האָט דערפירט אײַער געלעכטער"..

ארקע הייבט אוף דעם קאָפּ פונעם קישן, ער טוט א קוק ארום זיך אין שלאָפצימער,
אף די פארבעטע געלעגערס, אף די בעשוטפעסדיקע טומבאָטשקעס---זײַן שוטעף איז יע-
כּיעל--א גראָבטשינק יינגעלע, װאָס װי נאָר ער װיל עסן, אז נעמט ער װינען. איצט
װעט אפילע יעכזעל, דער שטענדיקער װײינער, אויך לאכן פון אים.. אוואדע דארף ער
אנטלויפן, נאָר דער שװערער קאָפּ פאלט װידער אוועק אפן קישן.

אין א ביטערן געמיט איז ארקע אנשלאפן געװאָרן, און אין שלאָף איז אים געװאָרן גוט,
ער איז בא ויך אין שטוב, אין דער היים. ער זיצט לעבן דער מאמען, און דער טאטע
שטייט אָנגעבױגן באם טיש, ער בינדט אײַן אן אלטע צעפליקטע געמאָרע. ארקע טוט א
פיר מיטן פּענדזל איבערן רוקן פונעם אײַנבונה, א שמיר ארוף אף אים א סאך פאפּ, אָבער
דער טאטע שרײַט ניט, בייזערט זיך ניט, פארקערט, עס געפעלט אים די שטיפערני. מיטאמאָל
קומט ארײַן אין שטוב א מענטש מיט א גרויסן קאָפּ, גרויסע קײַלעכיקע אויגן און גרויסע
געדיכטע װאָנצעס. ער לייגט ארוף א װײיכע װײַסע האנט אף ארקעס אן אקסל און פרעגט:

-- דערקענסט מיך ניטןּ

...װער װייסט, עפשער איז אריע כאיט געװאָרן א שרײַבער דערפאר, װײַל ער האָט
זיך דערצויגן אין א קינדערהיים, װאָס האָט געטראָגן דעם נאָמען פון י"ל. פּערעץ, און װאָס
דאָס לידל, װאָס ער האָט אַנגעשריבן און װאָס האָט אים פארשאפט אזויפיל קינדערשע
איבערלעבונגען, איז געווען געווידמעט דעם גרויסן ייִדישן קלאסיקערז.

זאַלסט ניט גאנווענען

דער לערער שימען איז אין קינדערהיים געווען א דערציער און אין שול --א לערער,
צו די שילער, װאָס לעבן אין קינדערהיים, איז ער געווען באזונדערס פילבאר, אויב עמעצער
פון זי האָט אָפּגעטאַן עפּעס א שפיצל, האָט ער זיך באמיט צו געפינען פאר אים אװאָסער-
ניטיאיז זכוס. אז די שטראָף זאָל ניט זײַן קיין הארבע, אף די זיצונגען פון פּעדאגאָגישן
ראט האָט ער מיט די אנדערע לערער, זײַנע קאָלעגן, זייער אָפּט אײַנגעטײַנעט, אז די קינ-

128

דער פון קינדערהיים פאָדערן אן איידעלן צוגאנג צו זיך, זײי זײַנען טראוומירטע, זיי זײַנען
יעסוימים. א מאמע טוט א געשריי, דערנאָך גיט זי א גלעט. אָבער װער גלעט זייז דער
לערער שימען האָט ניט געקאָנט פארלײַדן דאָס װאָרט .פּרייוטסקע". אז ער האָט געהערט,
װוי עמעצער רופט אָן די קינדער ,פּר;יוטסקע", איז ער געװאָרן אופגעבראכט און דערצאָרנט,
פּונקט וי דאָס װאָלט געווען דאָס שרעקלעכסטע און מועסטע װאַרט אף דער װעלט, און
װי מע װאָלט אים פּערזענלעך דערמיט טיף באליידיקט.

-- ניטאָ בא אונדז קיין פּרניוטן און ניטאַ קיין פּרױיוטסקע קינדער, -- האָט ער געשריען
און די אויגן זײַנע האָבן בייז געפינקלט, -- פּרייוטן זײַנען געווען באם צארישן רעזשים,
פאר דער אָקטיאבערירעװאָליציע. בא אונדז האָבן אלע קינדער א היים.

אף דער גרויסער האפסאַקע אוֹן אָפּטמאָל אויך אף די קליינע האפסאָקעס נעמען זיך די
קינדער צום עסנווארג, װאָס זי האָבן געבראכט פון דער היים, נאָר זעקס שילער אין דער
גרופּע, װאָס זײַנען פון קינדערהיים, עסן ניט, זי האָבן ניט װאָס, זי האָבן זייערס אָפּגע
פרישטיקט פארן אוועקגיין אין שול. איצט װעלן זי עסן, ווען זי װעלן זיך אומקערן אהיים,
אין קינדערהויז.

ארקע זיצט אף איין פארטע מיט מאָטקען, און מאָטקעלע איז א ייַנגל, װאָס קאָן ניט
צוזען, װי יענער עסט, בייס ער אליין װיל אויך עסן. ער בײַסט מיט די ציין די אונטערשטע
ליפּ, קנייטשט די נאָז, מאכט פּיסקעס, אָטיאָט װעט ער זיך צעוויינען. אף דער פאָדערשטער
פארטע זיצט ביילקע--א מיידעלע מיט א סאך קלײַען אפן קײַלעכיקן פענעמל, און אליין
איז ביילקע אויך עפעס אזא װי א קלײַענדיקע, א פולינקע, א זאטע, א לאכערקע און אן
עסערקע -- צוויי מײַלעס, װאָס שאטן ניט צום געזונט.

געװיינלעך, הייבט ביילקע אָן שטילינקערהייט איר פרישטיק. בייס עס גייט נאָך דער
לימעד, א מינוט צען צי מער פארן גלעקל, בייגט זי שוין אלץ אָפּטער דעם קאָפּ מיט די
שיינע צעפּלעך און מיט די באנטיקעס נידעריק אראָפּיצו צו דער פּאָדלאָגע. און די הענט
אירע רוקט זי אינװײיניק אין דער פארטע, זי טשיפּעט דאָרט בלינדערהייט ארום דאָס פאר-
מעגן, װאָס זי האָט דאָרטן. יעדעס מאָל טוט זי א קנײפ אָפּ א שטיקל פון דער פראנצזאָלקע,
װאָס איז אײַנגעשניטן אינמיטן און ס'איז דאָרטן ארײַנגעלײגט א קאָטלעט, אָדער א ריפטל
װוּרשט, פון וועלכן עס שמעקט שטארק מיט קנאָבל. זי הייבט אוף אף א רעגע דעם קאָפּ
א קוק צו געבן, צי דער לערער זעט ניט, דערנאָך בײיגט זי זיך װידער אַן און שלינגט
אראָפּ דעם געשמאקן ביסן.

אין איינעם א טאָג, װען ארקע איז געווען דעזשורנע אין קלאס, די קינדער זײַנען אף
דער האפּסאָקע ארויס אין קאַרידאָר, און נאָר ער איינער איז געבליבן א באשעפטיקטער
מיט זײַן דעזשורגעיארבעט-- עפענען די פאַרטקע, אויסװישן דעם טאָװל, צוקערן די פּאָד-
לאָגע, איז ארײַנגעלאָפּן מאָטקע, א ראָיע זיך געטאַן אין זײַן פארטע, דערנאָך האָט ער פאר"
בּלאַנדזשעט און ארײַנגערוקט די הענט אין ביילקעלעס פּארטע.

-- װאָס טוסטו? װאָס קריכסטו צו פרעמדע:--איז ארקע צוגעלאָפן צו אים.

-- גאָרניט.. און ניט דײַן דײַגע.. -- איין האנט האָט מאָטקע געהאלטן אין דער אַפּי
שטארצנדיקער קעשענע פון די הױזן און מיט דער צווייטער האָט ער געמאכט א פויסטי

-- אוֹן איך זאָג דיר, לייג אוועק, װאָס דו האָסט גענומעף---איז ארקע געװאָרן אופ"
געבראכט;

-- נא דיר, אוב דו װילסט!-- מאָטקע האָט באוויזן א פײַג און ארויסגעלאָפן פון קלאס.
װען עס איז געווען דער קלונג, איז ער ארײַן אפן לימעד א שטילינקער, א צופרידענער.
פון זײַן מױיל האָט געשמעקט מיט קנאָבל.

בייסן לימעד האָט ביילקעלע אײַנגעבױגן זיך צו נעמען אין מויל ארײַן עפּעסיװאָס
פונעם אויצער, װאָס איז נאָך בא איר געבליבן. צוערשט האָט זי ארײַנגעשטעקט די רעכטע
האנט טיפער אין דער פארטע, דערנאַך איז געקומען צוהילף אויך די לינקע. ביידע הענט
האָבן גענישטערט אזוי לאנג, ביז ביילקע האַט באשלאָסן, אז זי האָט שוין אלץ אופגעגעסן
פרנער און זי האָט זיך בארונקט. באומרולקט איז זי געװאָרן ניט אף א קאטאָוועס, ווען אף
מאָרגן האָט זי װידער ניט געפונען איר שפּײַז. מאַטקען איז געפעלן געװאָרן, װאָס פאָריקן
מאָל איז אים גלאט אראָפּ דער אייסעק, און ער האָט װידער איבערגעכאזערט דעם זעלבן
קונץ. אן.איבעראשטע, האָט ביילקעלע צוערשט עפּעס א מורמל געטאָן מיט די גראָבינקע
ליפּן צו זיך אליין, דערנאָך האָט זי א שעפטשע געטאָן צו איר שכיינע, פייגעלען, מיט
וועלכער זי זיצט צוזאמען אף דער פּארטע. ביידע מיידלעך האָבן אויסגעדרייט די קעפּ און
א קוק געטאָן אף הינטן--אף ארקען און מאָטקען. ארקען האָט אויסגעדוכט, אז זי קוקן
נאָר אף אים.

6 156

באם לערער שימען איז אף די לימודים שטענדיק טומלדיק, ער רעדט און עס ריידן די
שילער, און ביידע צדאָדים האָבן ניט איינער צום אנדערן קיין גרויסע טײַנעס. הײַנט אין
דער לערער שימען אומגעגאנגען איבערן קלאס פון איין פּארטע צו דער צװוייטער און
דעקלאמירט א ליד, באזונדערס האָט ער אויסגעטיילט צוויי שורעס:

די בלעטער טראָגן זיך
און װײַזן א וועג דעם ווינט,

-- װאָס הייסט דאָס! --איז ער געבליבן שטיין אינמיטן קלאס און געפרעגט בא אלע-
מען. -- וואזוי קאָנען בלעטער װײַזן א וועג דעם ווינטו

און דער בעסטער טאלמיד, שלוימעלע, האָט מיט א פריילעך הילכיק קוויטשיקל געענט-
פערט פאר אלעמען:

-- דאָס הייסט, אז דער װינט טרײַבט די בלעטער און זי טראָגן זיך פאָרוֹיס, קומט
אויס, אז זיי װײַזן א וועג דעם װינט.

-- זייער גוט, ריכטיק!--איז געווען אנציקט דער לערער שימען, װאָס שלוימעלע
ווייסט. -- נו, און װאָס שװײַגט אירז זאָגט מיר אויך, וועגן װאָס איר שעפּטשעט זיך ביידע
די גאנצע צײַט?---ער איז צוגעגאנגען צו ביילקען און פייגעלען און געווארט אף אן ענטפעה.

-- גאָרניט... -- האָט פייגעלע געזאָגט.-- נאָר בא איר, -- זי האָט אָנגעװיזן אף ביילקען --
האָט מען צוגעשלעפּט איר פרישטיק.

-- און נעכטן אויך, -- האָט ביילקעלע שיר זיך ניט צעוויינט.

עס איז געווען טשיקאווע, װאָס בא ביילקען שלעפט מען צו שוין דעם צװײיטן טאָג
נאָכאנאנד איר עסנווארג. װער קאָן דאָס זײַן, װער איז דער גאנעוו? דער קינדערשער אוילעם
האָט זיך געשושקעט און זיך דורכגערעדט און מע איז, װײַזט אויס, געקומען צו דער מיי-
נונג. אז דאָס האָט אָפּגעטאָן עמעצער פון דער פּארטע, װאָס זיצט הינטער ביילקען, און
ס'קאָן זײיער זײַן, דאָס אין עפשער גיכער פון אלץ--ביידע צוזאמען. מאָטעלע האָט זיך
געמאכט ניט וויסנדיק, ער האָט מיט האסמאַדע ארײַנגעקוקט אין דער כרעסטאָמאטיע, װוּ
ס'איז געווען געדרוקט די ליד וועגן די בלעטער, װאָס װײַזן א װעג דעם װינט, און נאָר די
בלעטער און דער װוינט האָבן אים איצט אינטערעסירט. ס'איז געווען צו זען, אז אוב עס
פארדריסט אים עפּעס, איז נאָר דאָס, װאָס מע טומלט און מע לאָזט ניט לערנען.

ארקע איז געװען בלאס, עס האָט אים אזש געפרעסטלט, ער האָט ארײַנגענומען דעם
קאָפּ אין די פּלײצעס, געזעסן אײַנגעקאַרטשעט, ער האָט מורע געהאט א קוק טאָן אפן
לערער, אף עמעצן פון די שילער, באגעגענען זיך מיט זייערן א בליק. ער איז געווען זיכער,
אז אלע, דורכויס אלע, מיינען נאָר אף אים, האלטן אים פארן גאנעוו. ארקע האָט אַנגעדריקט
מיטן פוס מאָטקעס פוס, און װען א פוס װאָלט געקאַנט ריידן, װאָלטן אלע געהערט, װי
ארקעס פוס רעדט, װי ארקעס פוס בעט, פאַדערט: נו, זאָג זשע, הייב זיך אוף און זײַ זיך
מוידע, אניט מיינט מען דאַך אף מיר! כ'ווייס אליין ניט, װאָס איך װעל דאָ באלד מיט דיר
מאכן, אויב דו וועסט טייקעף נִיְט זאָגן. אָבער עס האָט ניט געהאָלפן די דריקעניש, די שטומע
ריידעניש. מאָטקע האָט א בריקעװע אָפּ געטאָן מיט זײַן פוס ארקעס פוס און נאָך מיטן
עלנבויגן א גוטן שטויס געטאָן אים אין דער זײַט.

-- אף דער האפסאָקע װעסטו מיט מיר ארויס אין הויף, -- האָט ארקע צווישן די ציין
ארויסגעמורמלט צו מאָטקען.

-- מיר װעלן זיך שלאָגן? -- האָט מאַטקע, װי מע װאָלט אים אָנגעזאָגט די בעסטע גײַס,
האסטיק אויסגעדרייט דעם קאָפּ צו ארקען.---גוט, גלײַך נאָכן קלונג, גײיען מיר, --איז ער
זייער גערן מאסקים געווען. -- איך װעל מאכן פון דיר א מאָטשינקע!

דער לערער שימען האָט פארשטאנען, אז מע איז כוישעד די קינדער פון קינדערהיים,
איז ער צוערשט געװאָרן שטארק אופגעטראָגן פונעם מיעסן כשאד, נאָר דערנאָך האָט דאָס
אים ארײַנגעבראכט אין א גרויסער פארלעגנהײַט. ער האָט א טראכט געטאָן, אז פארװאָס
ניט, פארװאָס קאָן זיך ניט מאכן, אז עמעצער פון די געוועזענע פארװאָרלאָזטע קינדער זאָל
נִיט אָפּטאַן אזא שפּיצלז

-- עס איז ניט פײַן, --האָט דער לערער שימען געזאָגט, --נאָר עפשער האָסטו, ביילי
קע, אופגעגעסן און פארגעסן?.. ס'טרעפט אזעלכעס..

-- איך האָב ניט פארגעסן.-

-- עפשער האַסטו דעם פרישטיק איבערגעלאָזן אין דער היים, צי די מאמע האָט פאר-
געסן ארײַנלײיגן אין רענצל?

127

-- ניין,. איך לאָז קײינמאָל ניט איבער דעם פרישטיק און דיי מאמע פארגעסט גיט,--
האָט ביילקעלע ניט נאָכגעגעבן.

--- נו, קיין גרויסער אומגליק איז ניט געשען, נאָר זאָל דער, װער עס האָט גענומען,
זיך מוידע זײַן, -- האָט דער לערער שימען זיך געווענדט צו אלע קינדער. -- מיר װעלן אים
מויכל זײַן מיטן טנײַ, אז ער װעט מער אזעלכעס ניט טאָן

אלע האָבן געשוויגן.

- וויבאלד מע שװײַגט, האָט מיסטאמע קיינער ניט גענומען, -- האָט דער לערער שי-
מען געפאסקנט, און, דוכט זיך, ער אליין איז געװוען צופרידן, װאַס קינער איז זיך ניש
מוידע געווען.

-- שלוימע האמעלעכס קלוגער מישפּעט, שלוימע האמעלעך װאָלט אויך קליגער ניט
געפאסקנט, -- האָט געזאָגט שלוימעלע, דער בעסטער טאלמיד, װאָס איז מער פון אלעמען
אָנגעלײענט און ער ווײיסט אלץ, אפילע וועגן שלוימע האמעלעכס מישפּעטי

דער געשלעג צווישן ארקען און מאָטקען װאָלט שוין געקאָנט ניט זײַן, װײַל לוט דעם,
װי דער לערער שימען האָט גערעדט און דער גאנצער קלאס איז געווען מיט אים מאסקים,
איז אויסגעקומען, אן די זינד איז גאָרניט אזוי גרויס און אז מע איז גרייט מויכל זײַן דעם,
ווער עס האָט געלאקכנט... אָבער גלײַך נאַכן קלונג זײַנען ביידע ארויס אין הויף און דאָרטן;
אין א װוינקל, אנידערגעשטעלט זיך, װי די הענדלעך, איינער אנטקעגן אנדערן. ארום זײ
זײַנען געשטאנען קינדער, װאָס האָבן מיט אומגעדולד געווארט, עס זאָל זיך ,אַנהײבן":
אף ארקען האָט געציטערט די הױט. ער איז א קליינער שלעגער.

-- הייב אֶזָ--האָט ער מיט א פארכאפּטן אָטעם ארויסגערעדט.

-- הייב דו אֶזַ--האָט מאָטקעלע זיך ניט געײַלט.

די יינגלעך האָבן ניט געפילט קיין קאס און בײיזקײט איינער צום צווייטן, אָבער שלאָגן
זיך, ויבאלד מע איז שוין ארויס אין הויף, האָט מען געדארפט, און קעדיי אונטערגעבן היז
און אָנצינדן אײינער דעם אנדערן, האָט מען גענומען אויסטוישן זיך מיט ליבעיוערטער:

-- ניווזעק!

-- פרעסער!

-- אונטערלעקער!

-- טעמפּער קאָפּו

װאָס װײַטער זײַנען אָנגעגאנגען אלץ שארפערע דיבורים.

-- איך װעל באלד פון דיר מאכן צװיי הוקערס, או מע װעט דיך ניט דערקענעף

-- דאָס װועלן מיר נאָך זע

-- ציטערסט דאָך פאר מירוּ

-- איך ציטערז

-- טשעסאָטאָטשניק! טשאכאָטאָטשגיק!

-- גאנעווּ

דאָס לעצטע, שרעקלעכסטע װאָרט ---,גאנעוו" -- איז געװאָרן ארויסגעבראכט, און ס'האָט
זיך אָנגעהױבן. מאָטקע 'האָט געגעבן א שטופּ ארקען, יענער האָט צוריק געגעבן א שטופ
און די ביידע כעװרעלײַט האָבן אָנגעהױבּן געבן איינער דעם צווייטן סטוסאקעס. עס רינט
שוין בלוט פון ארקעס נאָז און בא מאָטקען איז צעדראפעט דאָס פּאָנעם.

-- קאַנסט זיך דאָך ניט שלאָגן. דראפּעסט, װי א מיידל. האָסט שוין װידער א דראפע
געטאָן באם אויגז. איז אָט האָסטו, אָט װי מע דארף!-- און מאָטקע קלאמערט אײַן מיט
ביידע הענט זײַן קעגנער, טוט אים א שלײַדער אף דער ערד און ערשט דאן נעמט ער אים
גוט בייקערן.

-- א ליגנדיקן שלאָגט מען ניטו

-- גענוג, ער ליגט שוין אף ביידע לאָפּעטקעס!-- שטעלן זיך אײַן די קינדער פאר
ארקען, מע האָט אף אים ראכמאָנעס:

-- איצטער זאָג, וועסט װעלן זיך שלאָגן מיט מיר? װעסט קריכן, װוּ מע דארף ניטו--
לאָזט מאָטקע אים אלץ נאָך ניט אָפּ.

ארקע שװײגט. ער איז צעבײַלט און צענעריקט, די אויגן זײַנען פול מיט טרערן און
אין האלדז שטיקט. בא מאָטקען איז צעדראפּעט דאָס גאנצע פּאָנעם

דער סאָף איז געווען אן אומגעריכטער.

אף מאָרגן און אין די קומענדיקע טעג האָט ביילקעלע, װי זי װאָלט געהאט גאנצע
אויצרעס אין איר פּארטע, אָפּט אויסגעדרייט דעם קאָפּ אף הינטן, צו אַרקען און מאָטקען
און פאָרגעלייגט בישטיקע, דער לערער זאָל ניט באמערקן, עפּעס פון אירע געשמאקע זאכןי

8--14 128

-- נעמט, איך האָב א סאך, איך װעל אלציינס אלץ ניט אופעסן.

נאָר ארקע האָט קיינמאָל ניט גענומען בא איר, װײַל ער שעמט זיך ביכלאל צו נעמען,
ער נעמט בא קײנעם ניט, און אױך מאַטקע, װאָס נעמט בא אנדערע יאָ, האָט זיך פון
אירע מאטאָנעס אָפּגעזאָגט,

גיי ווייס, פארװאָס?..

ערשטע געזעגעניש

א גרופע קינדער, צװישן זי אויך ארקע כאוט, פאָרט אריבער קיין כארקאָוו, אין א
נײַעם קינדערהיים. ארקע איז שוין היפּש אונטערגעוואקסן, ער איז שוין א גרויס באָכערל--
אלט עלף יאָר.

צום לעצטן מאָל גייט מען זיך אױסבאָדן אין יאם, און צום סאָף לאַזט מען די קינדער
אָפּ געזעגענען זיך מיט די אייגענע. ארקע לויפט אוועק צו דער שוועסטער.

די שװועסטער, לייקע, װױינט איצט אף דער איטאליאנסקע גאס אין א גרויסן הויף, װוּ
איין הויז קייטלט זיך אין אן אנדערן און צו יעדן הויז פירן דרײַ צי פיר הילצערנע טרעפּ-
לעך. די שוועסטער האָט א קלייניטשקן צימער, װאָס גייט ארויס מיטן איינציקן. פענצטער
אנטקעגן א הויכער טויבער וואנט. דער מעהאלעך צוישן פענצטער און דער וואנט איז ניט
מער, װי איין שפּאן. מע דארף הויך פארײַיסן דעם האלדז ארופצו, קעדיי דורך דער שויב
דערזען א פאסיקל הימל, אָבער אין צימער איז געמיטלעך. לייקע איז מעכאבעד ארקען מיט
טערנאָווקעס -- זי זײַנען ווייכע און זיסע, די בלויע סאמעטענע הײַטלעך זײַנען אויך זיסע,
װי האָניק,--- פון אלע פּיירעס זײַנען טערנאָווקעס די ווייכסטע און זיסטע---אזוי דוכט ארקען.

-- פארגעס ניט אױסשפּײַען די ביינדלעך, ---דערמאָנט אים די שוועסטער. זי האָט האנאָע,
װאָס ארקע עסט, נאָר זעענדיק, װי ער שלינגט נאָכאנאנד די פלימלעך, אייצעט ז--
עפשער װעט שוין זײַן גענוג, איך װעל דיר בעסער מיטגעבן אפן וועג.

לייקע האָט ארויסגענומען פונעם שאפקעלע, װאָס שטייט צװוישן טיש און איר בעט, א
גרויסע אײַזערנע פּושקע, װוּ עס ליגט די גאנצע יערושע, װאָס טאטעדמאמע האָבן איבער-
געלאָזט.

דער מאמעס יערושע: קנעפּ, זייער א סאך פארשיידנערליייקע קנעפּ, צוויי פינגערוטן,
דרײַ נאָדלען, ארײַנגעשטעקטע אין שפּולקעס, װאָס זייער נאקעט הילצערן לײַב איז שיטער
פארדעקט מיט עטלעכע רינגעלעך פאָדעם. אפן דעק פון דער פושקע, אײַנגעװיקלט אין א
געװוענטן שמאטקעלע, ליגט דער מאמעס טײַערסטע זאך ---איר קעדושןיפינגערל.

דעם טאטנס יערושע: אלטע טפילן אין אָפּגעבליאקעװעטע שיידלעך און מיט אויסגע-
ריבענע רימענדלעך, עטלעכע פארגרינטע מאטבייעס, װאָס זײַנען ארויס פון געברויך, און
א זייגער פון פירמע , מאָזער", װאָס האָט צוויי דעקלעך--דאָס ערשטע דעקל עפנט זיך
זייער גרינג, נאָר דאָס צווייטעז דאָס קלענערע, מוז מען עפענען מיט א מעסערל, דער אייסעק
קומט אָן שווער, מיט מאטערניש, דערפאר, ווען ס'גיט זיך שוין אונטער, דאָס דעקל, טוט עס א
שטילן קלונג און ס'שפרינגט אוף, װי א לעבעדיקס, דאן אנטפּלעקט זיך פאר די אויגן א
שײינקײַט,. מאמעש באצויבערט צו װערן: די רעדעלעך און שרײַפעלעך פינקלען און זיל-
בערן. דער זייגער איז קאליע, ער גייט ניט, אָבער אלציינס איז ער דער גרעסטער אויצער
אין פארמעגן.

ארקע האלט דעם זייגער אין האנט אוֹן שפּיגלט זיך אין אים. ער װויל אים מיטנעמען
קיין כארקאָוו, װער װעט דאן אין כארקאָוו זײַן גלײַך צו איםו

-- נעם אים, אז דו װילסט,--די שװעסטער זאָגט עס ניט זיכער, װי זי װאָלט זיך
געקווענקלט, אז די ווערטפולסטע יערושעיזאך דארף אוועקגענומען ווערן פון שטוב,

-- די טפילן װעל איך דיר צושיקן, ווען דו װעסט װערן בארמיצווע. נאָר װוּ װעסטוּ
זי דאָרטן לייגן? און דו דארפסט דען זיי נאָך! --פרעגט לייקע באם ברודער און בא זיך
אליין אויך. -- ביסט דאָך שוין ניט אזוי פרום, װי פרוער.

געזעגענען זיך מיט ארקען איז געקומען צו לויפן ריקל---אן איינזאמע פרוי, א בע-
זשענקע, װאָס האלט אין דער שטאָט האזשגאָכע איבער אלע בעזשענצעס. אומעטום, אין
אלע שטיבער, איז זי אן ארײַנגײערן, בא די היגע נעמט זי אלץ, װאָס עס גיט זיך איר
אײַן ארויסצוקריגן בא זי פון עסנווארג און פון מאלבושים--א געפּיקעט איי איז גוט,
פאראיאָריק אײַנגעמאכטס, װאָס איז געװאָרן פארצוקערט, אין א רעפוע, א פּאָר אויסגע-

129

ריבענע הייזלעך, א וואטניקל, װאָס די פארלעגערטע וואטע זײַנע ווארעמט שוין ניט, װעט
צונוץ קומען. איר אלט-מיידלש אלקערל איז פארמאכט פאר שכיינישע נײַגעריקע אױגף
ס'איז פארוואנדלט אין א קלאדאַווקע, פונוואנען ריקל שעפּט אירע מאטאָנעס, װאָס זי טראָגט
נאָכאנאנד פאנאנדער די בעזשענסקע יעסוימים.

צו לייקען אין שטוב קומט ריקל יעדן טאָג און יעדעס מאָל ברענגט זי עפעס: ,נא,
פארזוך, עס דארף זײַן געשמאק.." .נעם, מעסט אָן דעם יאקל, ער דארף זײַן פּונקט אף
דיר"... ריקל קוקט ארײַן אין יעדן װוינקעלע, און אויב ס'געפעלט איר ניט א זאך, װי עס
שטייט, שטעלט זי איבער, טוט דערבײַ א ביסל א מוסער:

-- ביסט דאָך שוין א דערוואקסן מיידל, באלד א קאלע, דארף בא דיר אין שטוב זײַן
פּײַן, אלץ אף אן אָרט...

איצט האָט ריקל גענומען לערנען ארקען, געבן אייצעס, װיאזױ ער זאָל לעבן אין
כארקאָוו, צו װאָס זאָל ער דאָרטן שטרעבן. ס'איז א גרויסע שטאָט און מע קען דאָרטן װערן,
װאָס מע וויל.

-- קיין הינטשלעגער װילסטו דאָך ניט אויסוואקסן.. -- האָט זי אָנגעהױבן, און די לענג
לעכע איידעלע באקן אירע האָבן אופגעפלאמט. זי פלאמען אוף בא איר, װי נאָר זי נעמט
עמעצן עפּעס דערװײַזן, -- כ'מיין, אז דו װאָלסט געקאָנט זײַן א זייגערמאכער. ס'איז א גוטע
מעלאָכע. א ריינע, א פײַנע און מע פארדינט גוט. א זייגערמאכער פארדינט מער פון א
שוסטער און פון א שנײַדער. דאָ, בא אונדז אין שטאָט, ארבעטן זיי אלע אף דער שענסטער
גאס, אף באָלשאיא, אין די גרעסטע מױערן, עס קלאפּט ניט בא זײ, עס רודערט ניט, עס
טיקעט נאָר. עס גייען די זייגערס און עס גייט באָרעכהאשעם פײַנע פארנאַסע

זי װערט א װײַלע אנשוויגן, ריקל, זי טראכט ועגן עפּעס און זי דערטראכט זיך, אז
ארקע דארף שטרעבן עפשער צו נאָך העכערס, װי א זייגערמאכער-

-- און נאָך בעסער, -- זאָגט זי, -- איז זײַן א בוכהאלטער. די פּײַנסטע ייִדן אין שטאָט
זײַנען בוכהאלטערס. דער בוכהאלטער סימקין איז ניט קיין פײַנער מענטש! -- ווענדט זיר
ריקל נאָך א באשטעטיקונג צו לייקען, און לייקע שאָקלט צו מיטן קאַפּ, אז יאַ, זי איז מאסקים,
אז דער בוכהאלטער סימקין איז א פּײַנער מענטש. --און ציפּקין?---ברענגט ריקל נאָך א
בײַשפּיל, --ער האָט געהאט אן אייגן הויז, איצט איז ער אף קווארטיר, נאַר אין שטוב איז
נאָך פון קאָלטוּוו, אף אלע גוטע-יידן געזאָגט געװאָרן. ער איז דאָך געווען בוכהאלטער בא
כינויען, בא דעם זעלבן, בא וועמען אײַער טאטע, אַלעװיהאשאָלעם, איז געװוען א סטאָראָזט
אין אײַזנווארג"סקלאד.

ריקל רעדט שוין צו ביידן, סײַ צו ארקען, סײַ צו לייקען. װי זי װאָלט אויך לייקען גע-
װאָלט מאכן פאר א בוכהאלטער. -- איר זײַט אויסגעגאנגען פון הונגער, ראכמאָנעיליצלאָן,
און ציפּקין האָט קיינמאָל שלעכט ניט געלעבט, שטענדיק געגאנגען מיטן גאָלדענעם קייטל
איבערן זשילעט און מיטן אויסגעשניצטן שטעקן אין דער האנט. ער איז געװען בא כינויען
דער גאנצער באלעבאָס.

-- און אפילע א דאַקטער, אָדער אן אדוואָקאט װאָלסטו, ארקעלע, ניט געקאָנט זײַן--
טוט פלוצעם ריקל א פרעג.--די פּרויוטסקע נעמט מען דאָך איצט אומעטום, פריער פון
אלע אנדערע קינדער.

ארקע האָט גאַרניט געהאט קעגן צו זײַן א זייגערמאכער, א בוכהאלטער, א דאָקטער,
אן אדואָקאט, אָבער דערװײַל האָט ער געגעסן די טערנאָווקעס און שלעכט געהערט, װאָס
ריקל האָט מיט אים אײַנגעטײַנעט. -- מע האָט אים אָפּגעלאָזט אֹף צוויי שאָ, און ער דארף
זיך נאָך געזעגענען מיט די שכיינים פון הויף:

-- אוואדע דארף מען זיך געזעגענען מיט אלעמען, --איז גערן מאסקים ריקל.

אינדרײַען -- לייקע, ריקל, און אינמיטן ארקע -- לאַזן זי זיך גיין פון שטוב צו שטוב
אין גרויסן הויף, און אומעטום זאָגט ריקל אַן די בסורע:

-- ער פּאָרט אװעקוּ

-- מיט מאזלו

-- א גליקלעכן וועגוּ

-- זײַ מאצל;עך!---ווינטשט מען אים פון אלע זײַטן, און ארקע דערפילט זיך צוויי מאָל
העכער, װי ער איז אינדערעמעסן, ער וואקסט אויס זייער שטארק אין די אייגענע אױגף
אלע בלײַבן, און נאָר ער איינער פונעם גאנצן הויף פאָרט אין דער גרויסער שטאָט כארקאָוו.

ווען ער קערט זיך אום אין קינדערהיים, װערט אים פּלוצעם א שאָד און ס'נעמט אים
באנק טאָן פארן רויטן מױערל, פארן גרינעם הויף, װאָס איז ארומגעצאמט מיט די שיינע
ציגל, און װאָס ער דארף פארלאָזן. אָט זײַנען שוין געקומען די לעצטע מינוטן, עס זײַנען

10

שוין אײַנגעשפּאנט צוויי װעגענער, װאָס װעלן אוועקפירן די קינדער צום װאָקזאל. עס
הייבט זיך אָן די געזעגעניש. דער לערער שימען שטופּט ארקען ארײַן אין דער האנט א
גראָבן אלגעמיינעם העפט מיט א האלבן טוץ בלײַערס:

-- שרײַב, ארקע, שרײַב בריוו און.. װאָס דו װילסטוּ

ריווקעלע פאָרט ניט, זי בלײַבט איבער, און זי פילט זיך זייער באליידיקט, באקריוודעט,
זי איז אויסערגעוויינלעך מעקאנע ארקען, װאָס ער פאָרט, און פון קינע װילט זיך איר
אפילע ניט געזעגענען מיט אים. א פארומערטע שטייט זי אין א זײַט, נאָר דערנאָך פוג-
דעסטועגן לויפט זי צו צו ארקען, און װי זי װאַלט אים געדארפט אָנפארטרױען א גרויסן
סאָד. נעמט זי אים פעסט פאר דער האנט און שלעפּט אוועק אין א װײַטן װינקל פון הויף,
װוּ קיינער איז ניטאָ און קיינעם זעט מען ניט.

-- לאָמיר זיך געזעגענען. -- ריווקעלע האָט עטװאָס אָנגעבױגן צו אים איר פארטרוימט
פּענעמל.

-- לאָמיר..--- ארקע האָט אויסגעשטרעקט זײַן האנט.

-- פאר די הענט געזעגענען זיך יונגלעך, -- האָט ריווקעלע מיט ביטל געזאָגט. א רעגע
איז זי געשטאנען, אָנעמענדיק זיך מיט מוט, דערנאָך האָט זי פארמאכט די אויגן און מיט
אן איבערגעכאפּטן אָטעם, אזוי װי זי װאָלט ארױסגעטראָגן אן אומפארמײַדלעכן אורטייל, א
שעפּטשע געטאָן:

-- לאָמיר זיך צעקושן.

ארקע איז געבליבן גאנץ גלײַכגילטיק צום קוש, אים האָט פארװוּנדערט, וויאזוי בליג-
דערהייט האָט ריווקעלע גלײַך געפונען זײַנע ליפּן..

דער גליקלעכער מוישקעלע

דער נײַער קינדערהיים האָט זיך געפונען ניט גופע אין כארקאָוו, נאָר א צוואנציק
קילאָמעטער הינטער דער שטאָט, אינעם גרינעם, וואלדיקן. דאטשע-ינשעוו. קאראטשאָווקע,
אלע טאָג, כוץ זונטיק, פאָרט מען מיט דער באן. א מעכײַע: און ניט נאַר מיט דער באן --
מיט א טראמװוײַ נאָך אויך. די שול, װוּ מע לערנט, געפינט זיך אף ריבנע גאס, ס'איז װײַט
פון װאַקואל און מע מוז פֿאָרן מיטן טראמװײ

ס'איז א טומלדיק, אײַלנדיק, פאָרנדיק לעבן. יעדן שילער גיט מען א ביכעלע טראמװו?-
בילעטן אף א גאנצן כוידעש און דעם גאנצן כוידעש סטארעט מען זיך פאָרן אָן בילעטן,
מע װעט בעסער אראָפּשפּרינגען מיט א סטאנציע פּריַער און גיין א שטיק וועג צופוס, איידער
דערלאנגען דעם קאַנדוקטאָר א בילעט. דערנאָך נעמען די ייַנגלעך ארויס די ביכעלעך פון
די קעשענעס און מע פארגלײַכט, בא וועמען איז געבליבן מער. אַבער אפן קומענדיקן כוי-
דעש טוגן שוין ניט די פריערדיקע בילעטן, יעדן נײַעם כוידעש זײַנען זי פון אן אנדער
קאָליר און דעם לעצטן טאָג--ידעם 30-טן, צי 31*טן ---גלײַך נאָך די לימודים פארנעמט מען
אײַליק די ביכער מיט די העפטן אין די הארטע קארטאַנענע ראנצן אוֹן מע לאָזט זיך צום
טראמװײַ, .אױיספאָרן" די בילעטן. איצט זשאלעװועט מען זי שוין ניט. מע שפּרינגט ארוף
אפן טראמווש, װאָס גייט אף ,כאַלאָדנאיא גאָרא", אינמיטן װעג זעצט מען זיך איבער אף
אן אנטקעגנדיקן טראמװײַ, װאָס גייט צו די זאװאָדן ,וועק" און ,כאפּעזע", מע שטײַגט אראָפּ
און מע כאפּט זיך װידער ארײַן אין א טראמװײַ, װאָס גייט צום .צענטער", צום טעוועלעוו-
פּלאץ. עס פלוען די בילעטן, נעגידישיברייט, אָן א שום דערמאָנונג פונעם קאַנדוקטאָר, דער-
לאנגט מען זי אים גלײַך, װי מע הייבט זיך אוף אף די טרעפלעך פון וואגאָן.

מע װאָלט אוואדע געדארפט פּאָרן אהיים, אָפּעסן ווארמעס, צוגרייטן די לימודים, קעדיי
אױסמײַדן די שטרענגע רייד און די פאַרװוּרפן פון די דערציערנס, האלעמײַ מע איז ניט
דיסציפּלינירט און מע קומט װען מע װיל-- שפּעט אין אָװנט. אָבער די בילעטן, װאָס מע
האָט געשפּאַרט א גאנצן כוידעש, קאָנען דאָך ניט אומזיסט פארפאלן װערן.

-- עס איז גוט, װאָס מיר פאָרן אום, -- זאָגט מוישקעלע פלאקסמאן, -- מיר זעען א סאך
זאכן. מיר דארפן נאַך זײַן אין א רעסטאַראן, אין א קאפע, אין א ביר-הויז. מיר דארפן זען
מענטשן, פיגורן.

-- און מע װעט אונדז ניט ארויסטרײַבן פון דאָרטן?-- פרעגט ארקע.

-- מע האָט ניט קיין רעכט. אוב דאָס טישל איז פרײַ, קאָן מען זיצן וויפל מע װיל.

אויב ארקע כאיט איז וועמען-עס-איז מעקאנע, איז מוישקעלע פלאקסמאנען.

131

ארקע מאָלט אָן א שטיבעלע, איז ניטאַ אף װאָס צו קוקן, עס איז קליין און געמיין,
דער רויך ציט זיך ארופצו, פארקערעוועט ניט אף א האָר, ער שטעקט פון קוימען. אזוי װי
א שטעקן. די לערערן פון מאָלערל אלעווטינא לעאָפּאַלדאָוונא גייט צו צו ארקען, טוט עפּעס
א פאריכט פון יויצע-וועגן, גיט דערבײַ א קרענקלעכן צוק מיט אן אקסל. זי קאָן גיט ארי
בערטראָגן קיין טאלאנטלאָזיקײַטן. האנאָע שעפט זי, װען זי באטראכט די געמעלן פון די
פייוקע קינדער, און צווישן די פיייקע זײַנען בא איר די פיייקסטע צוויי שילער: זעליק
ברוידע און מוישקע פלאקסמאן, װאָס זעליק זאָל ניט אָנמאָל, קאַן מען, דוכט זיך, דאָס
אָנגעמאָלטע אָנטאפּן מיט דער האנט, עס האָט װאָג און פארנעם; א ציגל איז א ציגל, מע
קאָן אים ארויסנעמען פון דער וואנט; א רויך איז אזא, אז דאָס זײַטל, װוּ ער איז אַנגעמאָלט,
שמעקט אזוי װי מיט רויך- אוב ער מאָלט אָן א קאליוזשע אף דער גאס, וילט זיך אין איר
ארײַנטרעטן מיט א פוס. זעליק אלס אויסגעצייכנטער מאָלער איז אנערקענט פון אלע
קינדער, פון אלע דערצזערס און לערער---אפילע דער ווירטשאפט-פארוואלטער, דער פע-
טער מישע, װאָס קלאָגט זיך אָפּט, אז אין קינדערהיים איז פאראן שוין צופיל טאלאנטן,
אלע זײַנען פארנומען אין מאַלערײייקרײַזל, אין ליטערארישן קרײַזל, אין דראמאטישן קרײַזל,
אין טאנץ-קרניזל, און נאָר--מע מאָלט, און מע שפּילט, און מע טאנצט, און מע זינגטן
ארומשארן די קארטאָפליעס, אויסיעטן דאָס גראָז בּא די פּאָמידאָרן אפן גאָרטן איז ניטאַ
וועמען צו שיקן, אלע זײַנען פארנומען מיט שאפונג, --אפילע דער פעטער מישע, װען ער
טוט א קוק אף זעליקס א בילד, גיט ער א װיש אויס דעם ברייטן שטערן, װאָס איז בא
אים שטענדיק פארשוויצט, און ער זאָגט:

-- פון זעליקן װעט זײַן א לײַט, אָבער סײַװי, אפילע דער גרעסטער מאַלער װיל דאָך
אויך עסן.. אלע, דורכויס אלע, אָן אויסנאם, זאָלן די מינוט ארויס ארבעטן אפן גאָרט

זעליק ברוידע אין געווען דער ערשטער און דער בעסטער מאָלער אין קינדערהיים,
ביז אין איינעם א טאָג האַט זיך ניט באוויזן מוישקעלע פלאקסמאן, א יינגל מיט א בלאָנד
קוטשמעלע האָר אפן קאָפּ און מיט אױגן קימאט אָן װיעס און אָן ברעמען, דערפאר האָט
דאָס פּאַנעם זײַנס אויסגעזען עפעס מאָדנע נאקעט און הויל. אראַפּגעבראכט האָט אים דער
פארוואלטער פון פּראָסקוראָװער קינדערהייםי

-- אין פּראַסקוראָוו, -- האָט ער געזאָגט, -- האָב איך ניט פאר אים קיין לערער. אזא טא-
לאנט דארף זײַן אין כארקאָוו. איך בין אליין א געוועזענער קאוואלעריסט, און װוען כ'בין
געװאָרן פארוואלטער פון קינדערהייםי האָב איך גענומען די עלטערע יונגלעך, אראָפּגעפירט
זי אף אונטן, אין קעלער, און דרײַ מאָל אױסגעשאַסן פון מײַן רעװאָלװער אין דער וואנט.
די דערציערנס האָבן דערהערט א שיסערש, זײַנען זײ געפאלן כאלאָשעס. נאָר איך װײיס
װאָס כעוורע דארפן, און כ'ווייס, װאָס אַטידער כעוורעמאן באדארף. -- ער האָט אַנגעװיזן
אף מוישקען, װאָס איז א פארלוירענער געשטאנען אין לערער-צימער און געווארט, עס זאָל
געלייזט װערן זײַן גוירל.

-- מיר האָבן שוין גענוג טאלאנטן----האָט באמערקט דער פעטער מישעי

-- א כיסאָרן; די.קאלע צו שיין,--האָט דער פּראַסקוראָװער פארוואלטער אים אַפּי
געענטפערט, --- דער בויך טוט װײי פון זויערמילך און ניט פון סמעטענע:

אין הויזן מיט לאמפּאסן, אין א לעדערנער קורטקע, װאָס איז געווען ענג אף אים, און
יעדעס מאָל, װוען ער האָט זיך געגעבן א באוועג, האָט זי געגעבן א סקריפּע, װי מע װאָלט
געעפנט א טיר, האָט ער אליין געמאכט א גרעסערן אײַנדרוק, װי די געמעלן, װאָס ער האָט
אייגס נאָכן אנדערן ארויסגענומען פון זײַן פּאָרטפעל און באוויזן דעם אוילעם. בא אים איז
געווען אזא אויסדרוק פון אנטשלאָסנקײַט אפן פּאַנעם, אזא שטרענגקײַט אין זײַן גאנצער
האלטונג, אז עס איז געווען א ריזיקע צו זאָגן עפעס, ארױיסװײַזן די מינדסטע קווענקלעניש:
עס האָט געדוכט, טאָמער קומט עמעצער ארויס ניט מיט אזא װאָרט וועגן די בילדער, כאפּט
ער ארויס א רעװאָלװער, װאָס ליגט געויס בא אים באהאלטן אין א קעשענע, און ער
דערשיסט גלײַך אפן אָרט.

-- גיט מיר אײַער ערגסטן װױיכאָוואנעק, ---האָט ער געפאָדערט בא דער פארוואלטערן
פון קאראטשאָווקער קינדערהויז,---א דעפעקטיוון, פון װעלכן איר װילט פּאַטער װערן
איך װעל אים נעמען צו זיך און מאכן פון אים א לײַט.

דער קאוואלעריסט איז אזוי געפעלן געװאָרן, אז א האלב צענדליק קינדער האַט געי
װאָלט פאָרן מיט אים. ער איז אװעקגעפאָרן מיט א מיידעלע, און איבערגעלאָזט מוישקעלען,
און פון דעמלט אָן האָט דער קאראטשאַווקער קינדערהיים זיך צעשפּאַלטן אף צוויי לאגערן
איין טייל, צוערשט דער גרעסערער, האָט געהאלטן, אז עס מאָלט בעסער , אונדזער" זעליק,
א צווייטער טייל, א קלענערער אָבער, װאָס באשטייט פון עלטערע קינדער, פון ,מעווינים",

132

זײַנען געווען בא דער מיינונג. אז דער פּראָסקוראַװוער מוישקעלע אין פיייקער. בייס עס
ארבעט דאָס מאָלער-קרײַזל, לויפן ביידע צדאָדים קוֹקן --בא וועמען פון די צוויי קינסטלער
באקומט זיך בעסער. און עס װײַזט אויס, אז דער לערערקע אלעווטינא לעאָפּאָלדעװנען גע-
פעלט אויך מער מוישקעלע, כאָטש זעליק איז איר ליבלינג, איר אויסדערויילטער. אייניקע
מאָל, ווען זי שטייט בא מוישקעלעס א בילד, יל זי, דוכט זיך, מאכן א באמערקונג, פאריכטן,
נאָר, זעט אוֹיס, זי איז ניט זיכער, זי צווייפלט, צי די באמערקונג װעט זײַן א ריכטיקע און
צי דארף מען עס טאקע פאריכטן. ס'איז ניט אין איר נוסעך מוישקעס מאָלערײַ, בא אים
איז א פּלױט קיינמאָל ניט קיין גלײַכער, װי בא זעליקן און װי זי אליין װאָלט אָנגעמאָלט
אים. עס איז א קרומלעכער פּלױט, א ביסל א צעבראַכענער. אויב ער מאָלט א הונט---איז
ער ניט דאפקע א שיינער, אָפּטמאָל גאָר א פארזעעניש, א ניווזעק, דאר, קוואר, אויסגע-
וואלגערט אין שמוץ, -- די אויגן רױטע, װי בא א קראנקן, װאָס שלאָפּט ניט דורך די נעכט,
אף מוישקעס א געמעל איז דער הימל ניט שטענדיק ריין און בלוי, ניט באדעקט מיט שיינע
קוטשעראווע װאָלקנדלעך, ס'מאכט זיך בא אים, אז דער הימל איז אזוי וי אױסגעקײַקלט
אין ערד, אן ערדישער הימל.

איינמאָל, נאָך דעם, װי מע האָט אין קלאס געלייענט פּערעצעס ,די פרומע קאץ", האָט
זעליק אָנגעמאָלט א קאץ און מוישקע א קאץ. עס האָבן זיך באקומען צוויי קעץ, קנאפּ ענ-
לעכע איינע אף דער אנדערער. בא זעליקן איז די קאץ א קאץ מיט א זילבערן פוטערן
מאנטעלע, װײַסע ,זאָקן" אף די פיס. דאָס דערשטיקטע פייגעלע ליגט װי א קנטלעכל, מע
זעט עס קוים אָן. בא מוישקען האָט גאָר די קאץ א מענטשלעך פּאַנעם. די פעטע אייגלעך
זײַנען פול מיט פארגעניגן, די נעגל זײַנען זיײיער גרויסע און. ארויסגעלאָזענע פון די קישע-
לעך, האָבן זי אזוי װי מיט גראָבע נאָדלען אײַנגעשטאָכן זיך אינעם קערפּערל פון אומגליק-
לעכן קאָרבן. זעליקס קאץ איז א היימישע, א צוגעלאָזענע, איר פארברעכן איז ניט אזוי
גרויס, פאר מוישקעלעס קאץ דארף מען זיך גוט היטן.

װי נאָר מוישקעלע כאפט זיך ארײַן אין טראמװײַ, נעמט ער ארויס זײַן אלבאָם און,
באמיענדיק זיך צו פארשטעלן מיטן עלנבויגן דאָס אופגעמישטע בלעטל, נעמט ער מאָלן
.טיפאזש". דאָס װאָרט טיפּאזש האָט ער געהערט בא דער לערערן פון מאָלערײ און ס'איז
אים זייער געפעלן.

-- אָט איז א גוטער טיפּאזש.--טוט ער א שעפּטשע צו ארקען, אוֹן צילט אָן די אויגן
אף א פאסאזשיר. ער הייבט אָן אים מאַלן. און ווען יענער באמערקט, אז עפּעס קוקט אף
אים די גאנצע צײַט א יינגל, פארקערעװעט מױשקעלע דעם קאָפּ צום פענצטער, דער
בלײַער בלײַבט ליגן א װײַלע אפן בלעטעלע פאפּיר, דערנאַך נעמט ער זיך ווידער צו דער
ארבעט.

אין איינעם א סאָףיכוידעשדיקן טאָג, נאָכדעם. װי ארקע און מױישקע האָבן נאָך די
לימודים א שאָיצװײ ארומגעקרײַזט אף די טראמװײַען איבער דער שטאָט, האָט מוישקע
זיך אָנגערופן צו זײַן כאװוער:

-- איצט פאָרן מיר אין טעאטער, עס גייט הײַנט ,דרײַ פּינטעלעך"

אף גאסטראָלן קיין כארקאָוו איז געקומען דער מאָסקװער יידישער קאמער-טעאטער,
אין די גאסן הערט מען זינגען .הייסע באבקעלעך, ייַדעלעך, קויפט... קויפט, קויפט, קוינים..*
גייסט איבער דער גאס, און מיטאמאַל טוט עמעצער א געשריי דיר גלײַך אין אויער: .איך
בין די באָבע יאכנע". עס איז שװער צוֹ קריגן א בילעט אפילע פאר געלט, הײַגט נאָך
אָן געלט, און ביכלאל, ער װעט עס ארײַנלאָזן קינדער איין-אליין אין אָװנט אין טעאטער?
אַבער מוישקעלען לאָזט מען יאַ ארײַן, ער איז שוין געווען אף צוויי ספעקטאקלען, און ער
זאָגט, אז וויפל מאָל ער זאָל נאָר װעלן ארײַנגיין, אזויפיל מאָל װעט ער ארײַנגײן, און זיצן
װעט ער אין א לאָזשע,

בעעמעס, דאָס גליקלעכסטע, דאָס מאזלדיקסטע יונגל פון אלע יונגלעך אין כארקאָוו
איז איצט געווען מוישקע פלאקסמאן, װער קאָן זיך גלײַכן צו איםוּ ער האָט זיך באפּרײַנדעט
מיטן בארימטן ארטיסט ביניאָמין זוסקין, ער איז געװאָרן זוסקינס ליבלינג, זוסקין איז אים
אווי, װי אן עמעסער טאטע,---בעסער פון א טאטן װײַל װאָס פאר א טאטע װעט זיך
עס אזוי באמיען, אז זײַן זון, זײַן בענאָקל, זאָל גיין אָפּט אין טעאטערז באקאנט האָבן זי
זיך ביידע בא איינעם א כארקאַווער סקולפּטאָר, צו וועמען זוסקין איז ארײַנגעקומען צו-
גאסט. אין ווארשטאט האָט ביניאָמין דערזען ארומגיין פון איין סקולפּטור צו דער צווייטער
א בלאָנדהאָריק ייַנגל, װאָס האָט מעװוינעסדיק געגעבן אַפּטאצונגען, ריידנדיק צו זיך. אליין:
;דאָס איז גוט", --האָט ער מיט דער האנט געטײַטלט אֹף איין פיגור... .מיר דוכט, אז דער

138

קאָפּ װאָלט געדארפט זײַן א ביסל אויסגעדרייט אין א זײַט", -- איז געווען זײַן מיינונג ועגן
א צווייטער פיגור.

-- װער איז דאַס ייַנגל; -- האָט דער ארטיסט שטיל געפרעגט באם סקולפּטאַר

-- פון קינדערהיים. א פייק יאטל. ער ברענגט מיר װײַזן זײַנע געמעלן -- דער
סקולפּטאָר האָט באוויזן מוישקעס לעצט געמעל ,די באגעגעניש פון טעװויע דעם מילכיקן
מיט מענאכעם-מענדלען": דער פארטראכט אוֹן גופע דאָס געמעל איז זוסקינען געפעלן גע
װאָרן,. ער האָט מוישקען אוועקגעזעצט לעבן זיך:

-- מאָלסט שוין לאנג?-- האָט ער געפרעגט בא איםי

-- איך האָב אָנגעהױבן מאָלן נאָכן פּאַגראָם-.

-- פונוואנען ביסטוז

-- פון פּראָסקוראָוו. איר האָט געהערט וועגן פּראָסקוראָװער פּאָגראָםז

-- איך האָב געהערט.. איך האָב געהערט װעגן א סאך פּאָגראָמען --זוסקינס אױגן
װאָס האָבן מיט א מינוט פריער געשטראלט מיט פרייד, מיט לוסטיקײַט, זײַנען געװאָרן
טרויעריק.

-- און וי קומסטו אהער קיין כארקאָווז -- האָט ער װײַטער זיך נאָכגעפרעגט.

-- מע האָט מיך אויסגעביטן.

-- װאָס הייסט, מע האָט דיך אויסגעביטן? אף װאָס? אף װעמעף --האָט זוסקין ניט
פארשטאנען.

-- מע האָט מיך אויסגעביטן אף א מיידעלע, װאָס האָט זיך ניט געװאָלט לערנען. דער
פּראַסקוראָוער פארוואלטער פון קינדערהיים האָט געזאָגט, אז בא אים װעט זי יאָ װעלן
זיך לערנען.

זוסקין האָט זיך צעלאכט מיט זײַן אָנגענעמען, גוטן, הילכיקן געלעכטער. ער האָט
פריילעך א קלאפּ געטאָן מיט דער האנט מוישקעלען איבער א קני

-- נו, און אין טעאטער ביסטו שוין געװעןד

-- פאָריקן זונטיק, באטאָג, זײַנען מיר, א גרופּע קינדעה, געווען אף דער .קישעפמא-
כערן". איך האָב אײַך אָנגעמאָלט, איר זײַט דאָך זוסקיז-

-- ווען האָסטו מיך באוויזן אַנצומאָלן?-- האָט זוסקין זיך פארװוּנדערט:

-- ניט אײַך... די קישעפמאכערן, די באָבע יאכנע.

-- און ס'האָט זיך גוט באקומען?

-- איך וייס ניט. נאָר אוב איר װעט זײַן בא אונדז, װעל איך אײַך װײַזױ

-- אוואדע װעל איך זײַן, און דו װעסט מיר װײַזן אלץ, װאָס דו האָסט אָנגעמאָלט.

אזוי האָט זיך אָנגעהױבן די פרײַנטשאפט פון ביניאָמין זוסקינען מיט מוישקעלע פלאקס-
מאנען. זוסקין איז געקומען אין קינדערהיים, און בייס דער באגעגעניש מיט אלע קינדער,
איז מוישקע, א שײַנענדיקער, געזעסן לעבן אים, אלס זײַן אויסדערוויילטער. ער האָט געד
בראכט מױשקען פארב צו מאָלן ניט די פּאָשעטע הארטע קנעפלעך פארב, װאָס זײַנען
אָנגעקלעפּט אף א קרויקײַלעכיק שטיקל קארטאָן, נאָר א גרויסארטיקע פושקע מיט א
סאך טוביקעס אייליפארב,

-- מאָל, מוישקעלע, און ברענג מיר װײַזן.. אָט האָסטו מײַן אדרעס פון דער גאָסטיניצעײ.

איז װער קאָן טאקע זיך גלײַכן און װער װעט ניט מעקאנע זײַן אזא גליקלעך יונגלו
אין אָװנט, פארן אַנהײב פונעם ספּעקטאקל און דערנאָך, װען דער ספעקטאקל האָט זיך
געענדיקט, איז א האמוין מענטשן לעבן טעאטער. מע װיל זען די ארטיסטן, װוען זיי װעלן
ארײינגיין, ווען זײ וועלן ארויסגיין, א קוק טאָן זי נעענטער אין פּאָנעם און דערהויפט וויל
מען זען מיכאָעלסן מיט זוסקינען. מע קאָן שטיין א שאַ און צװײי אף דער גאס, אבי זײ
צו זען גאָר נאָענט, א פּאטש טאָן -בראװאַ" און אויב עס װעט זיך אײַנגעבן אויך א דריק
טאָן זי די הענט. נאָר מוישקעלע איז א יאכסן. ער קאָן זען זוסקינען וען ער װיל, ריידן
מיט אים וויפל ער וויל. זוסקין האָט אים דאָך אײַנגעלאדן צו זיך אין נומער פון גאָסטיניצעי

-- פאָרן מיר אין טעאטער אף .דרײַ פּינטעלעך", --האָט נאָך דעם, װי ס'האָט שוין גוט
געשװינדלט אין קאָפּ פון קאטײַען זיך אפן טראמװײַ, א זאָג געטאָן מוישקע צו ארקען

-- דו דארפסט ניט קיין בילעט אין טעאטער, אָבער איך דארף יאָ, מיך װעט מען
דאָך אָן א בילעט ניט ארײַנלאָזן, -- ארקע האָט מאמעש געצאפלט, אווי האָט זיך אים גע
װאָלט גיין אין טעאטער, נאָר ער האָט גוט געדענקט, װער איז מוישקעלע און װער איז ער,
ארקע. -- איך װעל פאָרן אהיים, -- האָט ער געזאָגט.

-- אז איך זאָג קום, איז קום! װעסט ארײַנגיין מיט מיר. איך װעל נעמען צוויי קאָנטראד

144

מארקעס, -- האָט מוישקעלע צוגעזאָגט מײַסעבאלעבאָס, װאָס ניט נאָר צװײי קאָנטראמאר-
קעס, -- ער קאָן צונעמען אלע בילעטן, אויב נאָר ער זאָל װעלן.

-- און װוּ װעלן מיר נעכטיקן -- האָט דער פאַרזיכטיקער ארקע אלץ זיך געקווענקלט.

-- מיר װעלן נעכטיקן בא זוסקינען אין גאָסטיניצע. איך װעל נעכטיקן אין זײַן נומער,
און פאר דיר װעט ער געפינען אן אָרט אין אן אנדער נומער.

-- אָבער מע האָט אונדו דאָך ניט אָפּגעלאָן, מיר האָבן דאָך ניט קיין דערלויבע-
ניש, -- האָט ארקע ניט אופגעהערט זיך צו קוענקלען --אין קינדערהיים װעט זיך טאָן
כוישעך:

-- האָב ניט מוירע. זוסקין װעט זיך אײַנשטעלן פאר אונדז.

מוישקעלעס זיכערע און קלאָרע ענטפערס אף אלע קאשעס האָבן ארקען בארווקט. גוט,
איז ארקע מאסקים געװען, אוב אלץ איז אזוי פעסט באװאָרגט, און זוסקין איז דער בא"
שיצער, קאָן מען זיך אריבערזעצן אפן טראמװײַ, װאָס גײט צום טעאטער.

עס איז נאָך געווען פרי. א צײַט פארן אַנהײב פון ספעקטאקל, נאָר א היפשער אוילעם
איז שוין געווען. מיט מאטערניש האָט מוישקע זיך דורכגעשטופּט צום פענצטערל פון אד-
מיניסטראטאָר, דאָס פענצטערל איז א הויכס, און ער האָט זיך געשטעלט אף די ציפּקעס.

-- איך דארף צוויי קאָנטראמארקעס, -- האָט ער געזאָגט,

-- ווייסט שוין אויך פון קאָנטראמארקעס, -- האָט די אדמיניסטראטאָרשע אַנגעקוקט דאָס
שקעטל. -- גיי, גי אהיים. אין אָוונט לאָזט מען קינדער אין טעאטער ניט ארײַן.

-- איך בעט ארויסרופן זוסקינען, -- האָט מוישקע ארײַנגעשרזען אין פענצטערל,

-- און װעמען נאָך װילסטו? מיכאָעלסן װילסטו ניט ארויסרופן? נארעלע, --האָט זי
געזאָגט שוין מיט א ויכן קאָל, אָן ביטל. -- ווזאזוי קאָן איך זוסקינען ארויסרופן, ער איז
דאָך שוין פארגרימירט און גרייט זיך צום ארויסטרעטן.

-- ער האָט געזאָגט, אז מע װעט מיך שטענדיק ארײַנלאָזן.--איז מוישקע ניט אָפּי
געטראָטן.

-- ער איז דײַנער אן אייגענערד

-- אן אייגענער.

-- װי איז דײַן פאמיליע!-- זי האָט גענומען אין דער האנט דאָס פּעקל צעטעלעך, װאָס
זײַנען בא איר געלעגן אפן טישל.

-- איך הייס פלאקסמאף מוישקע פלאקסמאן!-- האָט מוישקע מיט אן אופגעשטראלטער
האָפענונג ארײַנגעטרומייטערט אין לענגלעכן טונעל-פענצטערל.

אין די צעטלען איז ער ניט געווען.

-- ווארט נאָר אויס, ייַנגעלע, איך װעל אָנקלינגען..

זי האָט אָנגעקלונגען.

-- ער הייסט ארײַנלאָזן, -- האָט זי, אוועקלייגנדיק דאָס טרײַבל, מוידוע געװוען אָן
איבעריקע היספּײַלעס. --א האלבן טעאטער װאָלט ער ארײַנגעלאָזט אומזיסט... קיין נומע-
רירטע ערטער האָב איך ניט, װעסט זיצן אף א צוגעשטעלטן שטול.

מוישקע האָט געלויכטן פון יפרייד און פון גליק, און אין דער ערשטער רעגע האָט ער
אפילע זיך ניט געכאפּט, אז מע האָט אים געגעבן נאָר איין בילעט. ארקע האָט אים דערמאָנט
וועגן דעם, געגעבן א שטויס אים אין דער זײַט.

-- איך דארף נאָך א בילעט!-- האַט מוישקע אויסגעשרוען, וי מע װאָלט אים באראבעוועט;

-- זײַ צופרידן, װאָס דו האָסט איינעם! -- די אדמיגיסטראטאָרשע האָט שוין פארלאָרן
דאָס געדולד צו אייסעקן זיך מיטן כעוורעמאן, און מיט היץ פארמאכט די פאָרטקע פון איר
פענצטערל.

א מענגע מענטשן, װאָס איז געשטאנען בא די צוויי קאסעס פון טעאטער, איבער וועל-
כע עס איז, װי א הארבער אורטייל, געהאנגען אן אופשריפט מיט גרויסע פעטע שווארצע
אויסיעס ,אנשלאג", האָט געקוקט אף מוישקען מיט זײַן קאָנטראמארקע אין דער האנט, װי
אף א מענטשן, װאָס אים האָט זייער אָפּגעגליקט. אָבער װאָס טוט מען מיט איין בילעט, אז
מע דארף צווייז

-- גי שוין ארײַן אינװײיניק, -- האָט ארקע אונטערגעשטופּט מוישקען צו דער טיר,
װאָס האָט געפירט אין העל-באלויכטענעם וועסטיביול מיט די גארדעראָבן און מיט די שפיג-
לען און מיטן אױסגעפּוצטן אוילעם, װאָס האַט שפאצירט הין און צוריק, פארן אָנהײב פון
ספּעקטאקל.

-- און דוז -- מוישקע האָט אָנגענומען ארקען פאר דער האנט, מוירע האָבנדיק, אז ער
װעט באלד אנטלויפן פון אים:

138

-- איך? װאָס בין איך! איך װעל זיך אומקערן אהייםי

-- קום מיט מיר. ציטער ניט. -- ער האָט אנטשיידן א שטופּ געטאָן ארקען פאָרויסי
אָבער בא דער טיר האָט מען ארקען פארהאלטן.

א װײַלע האַט מוישקע געטראכט און דערנאָך, ניט א קוק געבנדיק ארקען אין פּאָנעם,
דערלאנגט אים אײַליק די האנט צום געזעגענען זיך, און אליין איז ער ארײַן אינװײיניק. ארקע
איז ארויס אפן גאס און זיך געלאָזט גיין צום טראמװײַ---אויסגעבן דעם לעצטן טראמװו
בילעט, װאָס איז נאָך געווען בא אים אין קעשענע.

אפן ראָג, װוּ דער טראמװײַ שטעלט זיך אָפּ, איז אין צװײי מינוט ארום געקומען צו
לויפן מוישקע. ער האָט קוים איבערגעכאפּט דעם אַטעם:

-- גוט, װאָס עס איז ניט געווען קיין טראמװײַ און דז ביסט נאָך ניט אװעקגעפאָרן. מיר
װעלן פאָרן צוזאמען.---האָט מוישקע זיך געפרייט.

זיצנדיק אין טראמװײ, האָט מוישקע דערציילט, אז זײַן קאָנטראמארקע האַט מען פאר.
צוקערט, א סאך הענט האָבן זיך אויסגעצויגן צום פאסיקל פּאפּיר, און ער האָט ניט באי
מערקט אפילע, וועמען עס איז אַנגעקומען, ווער עס האָט אויסגעכאפטיי-

די יינגלעך האָבן זיך אומגעקערט אהיים, שטארק צופרידענע אייגער מיטן צװוייטן. אין
שלאָפצימער, װוּ די בעטלעך זייערע שטייען בישכיינעס, האָבן זי לאנג, װען אלע זײַנען
שוין געשלאָפן, זיך געשושקעט, אקוראט װי זי װאָלטן געווען פול מיט אײַנדרוקן פונעם
פּרעכטיקן ספעקטאקל, וועלכן זי האַבן ניט געזען--

אין פענצטער שײַנט דער גאסן-לאָמפּ

א צװײישטאָקיקער, אויסגעצויגענער אין דער לענג מױיער מיט א גרויסן װעסטיבול.
אין דעם דאָזיקן גרויסן און געראמען וועסטיבול, אנטקעגן דער דרויסנדיקער טיר, איז פא
ראן א זײַטיק צימערל מיט א קליין טירל, װאָס האלט זיך אין איין עפענען און פארמאכן. עס
לויפט ארויס פונעם צימערל און קערט זיך אום װידער אהין א מענטשל, נידעריקער פון
מיטלװוּקס, אין האָרן-ברילן, מיט א שיינער שווארצער אונטערגעשוירענער באָרד און מיט
א פּאפּיראָס אין מויל. באם ארויסלויפן פארגעסט ער קײנמאָל ניט צו פארשליסן די טיר,
איבערדרייען מיטן שליסל צוויי מאָל, און דערנאָך א צי טאָן דאָס הענטל צו זיך, קעדיי זיך
איבערצײַגן, אז די טיר איז פארשלאָסן. ער פארגעסט אויך ניט צו כאפן אן אײַליקן בליק
אפן שילדל אף דער טיר, װוּ ס'איז אָנגעשריבן הנונע0ועה63886, פּונקט װי ער װאָלט
געצווייפלט אָדער זיך געװווּנדערט, װאָס דער ,זאוועדויושטשי" -- דאָס איז ער אליין.

ארקע כאיט, מיט א פּאפּיר אין דער האנט, ווארט מיט אומגעדולד, אז דער ארומלויפנ-
דיקער מענטש זאָל אים שוין אמאֵל ארײַנרופן צו זיך. ארקע איז א צװייענדיקער .ארויסלאָז.
ניק" -- מע האָט אים ארויסגעלאַזט פון דער שול, װוּ ער האָט שוין פארענדיקט אלע זיבן
גרופּעס, און מע האָט אים ארױיסגעלאָזט פון קינדערהיים. איצט װעט ער לעבן אין אָט דעם
צװײישטאָקיקן מויער, װאָס האָט א שילדל באם ארײַנגאנג 52/12-- הױז פאר יוגנטלעכע
ארבעטער.

אפן אייבערשטן צווייטן שטאַק האָט מען געשפילט אף א הארמאַשקע, אף א באלאל:יקע
און אף נאָך עפּעס א מוזיקאלער קיילע, װאָס לוט די גרילצנדיקע און פּײַפנדיקע קלאנגען,
וועלכע זי האָט ארויסגעגעבן, איז געווען שער פעסטצושטעלן, װאָס דאָס איז, עס איז נאָר
געווען קלאָר, אז די קיילע שטערט יענע ביידע, צי עפשער פארקערט, די הארמאַשקע מיט
דער באלאלײַקע שטערן איר.. די קלאנגען פון אייבערשטן שטאָק זײַנען הילכיק און שווער
געפאלן אפן אונטערשטן, אזויווי שארפע שטיינדלעך, װאָס זײַנען מעסוגל גיט נאָר פאר-
טויבן די אויערן, נאָר אויך פלעטן דעם קאָפּ. דערנאָך האָט די שפּילערײַ אופגעהערט און
ס'איז געװאָרן עפּעס א שטארקער טומל. עס האָבן זיך געלאָז הערן הויכע און אופגערעגטע
קוילעס, א קלאפּערל, א פאלערײ, אזוי װי מע װאָלט זיך געשלאָגן. דאָס מענטשל אין די
האָרןיברילן און מיט דער באַרד איז ארױיסגעלאָפן אינדרויסן, דאָרטן נעלעם געװאָרן, און
נאָר דאן, ווען אפן אייבערשטן שטאָק איז געװאָרן שטילער, איז ער װידער אויסגעוואקס!

,עס איז ניט קיין גוט הויז און ניט קיין גוטער פארוואלטער, -- האָט ארקע געטראכט,
האלטנדיק אלץ דאָס פּאפּיר אין דער פארשוויצטער האנט.-- דער פארוואלטער אנטלויפט
אינדרויסן, ווען ער דארף זײַן אינװוייניק. װײַזט אויס, אז ער אליין האָט מוירע דאָ צו זײַן"י

136

עס װילט זיך ארקען צערײַסן דאָס פּאפּירל, װוּ ס'איז אָנגעשריבן, אז מע זאָל אים
אײַנאָרדענען אין ,ד. ר. פ*, און ארויסשארן זיך פונדאנען, אוועקגיין און קיינמאָל זיך ניט
אומקערן אהער אף צוריק. אָבער װוּהין האַט ער צו גיין, װּ װעט ער הײַנט איבערנעכטיקןז
עס כאפּט אים ארום א קינעיגעפיל צו זײַן בעסטן כאווער מוישקעלע פלאקסמאן, װאָס איז
אװועקגעפאָרן קיין קועון לערנען אין דער קונסט-שול. מוישקעלען איז אוואדע בעסער פון
אים, ער װעט דאָרטן לעבן צװישן יונגע מאָלער און זיך פילן, װי א פיש אין וואסער. און
נאָך בעסער איז מירעלען, װאָס איז אװועקגעפאָרן אזש קיין מאָסקװע, די װײַסינקע, די צאר-
טע בלוי-אויגיקע מירעלע, וועלכע שפּילט אף א פידל און װאָס האָט בא די דערצ;ערנס און
לערערס שטענדיק ארויסגערופן א באזונדערן ראכמאַנעס, װי א קווייטל, װאָס קאָן גלײַך
ווערן פארוועלקט, אויב מע װעט נאָכאנאנד עס ניט צערטלען, אוֹן, פארקערט, עס װעט זעלטן
שיין זיך פאנאנדערבליען, װען מע װעט עס האלטן שטענדיק אוֹנטער א טרײַען אופי
זיכט, -- די דאָזיקע מירעלע װעט לערנען אין מאָסקװע, אין א מוזיקאלער שול. מיטאמאָל
האָט זיך דאָרטן אָפּגעזוכט אירער א פעטער, װאָס איז אליין אויך א מוזיקאנט און ער ויל,
אז זײַן פּלימעניצע זאָל לעבן בא אים. איצט וויגט זי זיך אין א וואגאָן כארקאָוו -= מאָסקװע*
און אין מאַסקװע ווארט שוין אף איר דער גוטער פעטער.

סאָפּקאָלסאָף האָט דער פארוואלטער פונעם יוגנט-הויז ארײַנגערופן ארקען, ארײַנגע-
שריבן ארקעס נאָמען און פאמיליע אין א לאנגן און שמאָלן בוך, דערנאָך האָט ער פון דער
קעשענע ארויסגענומען א בינטל שליסלען, אופגעזוכט צוװישן זיי דאָס נייטיקע שליסעלע,
אופגעעפנט מיט דעם דעם גרויסן אטזערנעם קאסטן, װאָס איז געשטאנען רעכטס פונעם
טיש, און ארויסגענומען פון דאָרטן א קליין הײַפּעלע פארשײדנקאָליריקע טאלאָנעס.

-- דאָ האָסטו שפּײַז אף צוויי װאָכן, -- האָט ער אים געזאָגט, -- פופצן פרישטיקן, פופצן
מיטיקן און פופצן וועטשערעס. אוב דו װעסט פארלירן, צי מע װעט בא דיר זי ארויס-
שלעפּן, װעסטו לייגן די ציין אף די פּאַליצעס. שרײַב זיך אונטער, אז דו האָסט באקומען. און
אָט דאָ.-- האָט ער מיט א נאָגל געמאכט א קריץ אף אן אנדער אָרט אינעם העפט, -- שרײַב
זיך אונטער, אז דו האָסט געקראָגן אן אײַזערנע בעט, א שטרויענעם מאַטראץ, א וואטאָווע
קישן, א ציכל, א לײַלעך און א האלביװאָלענע קאָלדרע. אויב דוֹ װעסט עפּעס ארױיסטראָגן
פארקויפן אפן מארק, וועט מען דיך אָפּשיקן אין א קאַלאָניע פאר יונגע פארברעכער.

ארקע האָט זיך אונטערגעשריבן, און מיט די טאלאַנעס, װעלכע ער האָט געהאלטן צו-
נויפגעדריקט אין דער האנט, און מיטן הילצערנעם קעסטל, װוּ עס איז געלעגן זײַן קליין ביסל
האָב און גוטס, אין דער אנדערער האנט, האָט ער זיך אוֹפגעהויבן אפן אייבערשטן שטאָק.

אינעם גרויסן צימער מיטן הויכן סופיט און מיט די צוויי לאנגע רייען אויסגעשטעלטע
בעטן בא די ווענט, איז אומגעריכט פאר ארקען געווען גאָר שטיל, קיין איין מענטש איז ניט
געווען. ער האָט טייקעף ארויסגענומען פונעם קעסטל דאָס גרעסטע פארמעגן זײַנס--א גראָב
אלגעמיין העפט, װוּ א העלפט איז שוין געווען פארשריבן מיט זײַנער אן ערשטער דערציי-
לונג. אלע קינדער פון קאראטשאַווקער קינדערהיים האָבן געהאט טאלאנטן, אויב אזוי, מיט
װאָס איז ער, ארקע כאזט, ערגער פון אלעמען, פארװאָס זאָל ער אויך ניט האָבן קיין טאלאנטד
זײַן שעמעװודיקײַט און ניט-ברײיסטקײַט, די מוירע און אָנגעשראַקנקײַט נאָך פון אמאָל, פון
דער גאָר פריער קינדהײַט, האָבן אים געשטערט אױסצוזאָגן, אז ער איז אויך ניט אבייווער,
אז ער שרײַבט און יל זײַן א שרײַבער. עס זײַנען פאראן מעלאָכעס און אזעלכע מינים
קונסט, װאָס מע קאָן זיי בעשום-אויפן ניט אויסבאהאלטן. אז א שוסטער ארבעט, הערט מען,
װי ער קלאפּט מיטן העמערל ארײַן די פלעקלעך. ווען מירעלע פלעגט אָנהייבן שפּילן פידל,
האָט זי זיך געלאָזט הערן אין אלע שלאָפצימערן, און װי נאָר מוישקעלע צי זעליק האָבן גע-
נומען זייערע מאָלבערטן, אזוי פלעגן זיך גלײַך ארומשטעלן נײַגעריקע כעוורע, װאָס שפּירן
נאָך נאָך יעדן פיר זייערן מיטן פּענדזל. מוישקע און זעליק האָבן פון קיינעם זיך ניט אויס-
באהאלטן, פארקערט, זיי האָבן געהאט האנאָע, ווען מע קוקט, ווען מע גאפט, זיי האָבן נאָר
געבעטן ניט פארשטעלן די שײַן און די .מאַדעל", װאָס זי מאָלן אראָפּ פון דער נאטור:
מאָטקעלע העכט איז א דיכטער, ער שרײַבט לידער, זײַן קונסט איז דאפקע אזא, װאָס אז
מע וויל, קאָן מען זי יאָ אויסבאהאלטן פון פרעמדע מענטשן, מע קאָן שרײַבן די לידער אין
קאָפּ, מע קאָן זי שטילערהייט ארופטראָגן דערנאָך אף פאפּיר---אלץ שאישטיל. וויל אָבער
ניט מאָטקעלע העכט די שטילקײַט, ער װיל ניט האלטן בעסאָד, אדעראבע, ער איז גליקלעך,
ווען ער האָט פאר וועמען דורכצולייענען זײַנע לידער. עס איז ניט געווען דער אָװגט, אף
וועלכן ער זאָל ניט ארויסטרעטן. און אפילע אף פארזאמלונגען מיט גאַר א װאָכיקן טאָג-
סיידער, װי, לעמאַשל, וועגן דער שלעכטער דיסציפּלין פון אזעלכע און אזעלכע קינדער,
אָדער וועגן דער ארבעט אפן גאָרטן, װעגן דעזשורען אף דער קיך, נעמט מאָטקעלע א

187

װאָרט, טיילט ארײַן דאָס, װאָס עס קומט די אומדיסציפּלינירטע קינדער, גיט פאָרשלאָגן,
וולאזוי צו פארבעסערן די ארבעט אפן גאָרטן און די דעזשורערײַ אף דער קיך, און צום סאָף
בעט ער באם פּרעזידיום פון דער פארזאמלונג א דערלויבעניש איבערלייענען א ליד, װאָס
ער האָט נעכטן אָנגעשריבן:

-- װאָס עפּעס אינמיטנדערינען?-- פרעגט מען אים פון פּרעזידיום.

-- נו, אוב ניט, איז ניט, -- באליידיקט זיך מאָטקעלע און מאכט א ניטיזיכערן שפּאן
אוועקצוגיין פון דער בינע און זיך זעצן אף אן אָרט. אָבער די פארזאמלונג טומלט שוין און
שרײַט, און פאטשט מיט די הענט, אז מע זאָל אים דערלויבן איבערלייענען זײַן געדיכט, און
מאָטקעלע לאָזט זיך לאנג ניט בעטן. ער איז אזוי װוי א בין, װאָס מוז גלײַך אָפּטראָגן איר
האָניק אף דער פּאסעקע. ארקע איז ניט אזא. אוואדע גייט אים אויס די נעשאָמע איבערצוי
לייענען עמעצן דאָס, װאָס ער האָט אַנגעשריבן, אָבער ער וואגט ניט. אפילע דעם בעסטן
כאווער מוישקעלען האָט ער ניט אנטשלאָסְן זיך עפּעס איבערצולייענען, און שרײַבן שרײַבט
ער בישטיקע, קיינער זאָל ניט זען. דאָס שרײַבערישע העפט רינגלט ער ארום מיט נאָך
העפטן -- אף מאטעמאטיק, פיזיק, כימיע, עלעהיי ס'איז אויך איינס פון זיי, און גייט עמעצער
צו, מישט ער גלײַך אוף דאָס מאטעמאטישע, דאָס פיזישע העפט און נעמט לייזן אן אופגאבע.

אין זײַן העפט האָט ער, אליין ניט ויסנדיק צוליב װאָס. אפּאָנעם לעזיקאָרן, ארײַנגע-
שריבן אלע קינדער פון קאראטשאָווקע, יעדן פּרובירט .אויסמאָלן, די זײַטלעך פונעם העפט
האָבן געשפּרודלט און געווימלט מיט קאָלהאמינים נעז--לאנגע און קורצע, מיט האָרביק-
לעך און גלײַכע. קאָלערלײ אויגן -- שוארצע, בלױיע, גרינע, גרויע.. באקן -- ברייטע,
שמאָלע, רויטע, װי ציגל, טונקעלע, װי די ערד, אויסגעצויגענע אין דער לענג, פּלאטשיקע,
רונדע, װײַטער -- טשופּרינקעלעך אף די קעפּ: א טשופּרינקעלע א געדיכטס, א שיטערס, א
שווארצס, א געלס, א רויטס, א פארזשאווערט-רויטס, א הארטס, װי דראָט, א ווייכס, וי פוך.

איצט האָט ארקע כאוט גלײַך געװאָלט פארשרײַבן אין העפט די ערשטע אײַנדרוקן זײַנע
פונעם נײַעם אָרט, װוּ סאיז אים באשערט געווען פון הײַנט אַן צו לעבן. ער האָט זיך ארומ-
געקוקט און גענומען אײַליק שרײַבן:

,אין יוגנט-הויז.

אין צימער איז שטיל, פארקלערט, אין צוויי לאנגע רייען, ציען זיך פון איין עק ביזן
צווייטן הילצערנע און אײַזערנע בעטלעך. זיי קוקן ארויס, די בעטלעך, מיט זייערע גרינע
קאָלדרעס אוּן אײַנגעלעגערטע סעניקעס, אָנגעטאַסעװעטע מיט שטרוי. פארקלערט שטײט
זיך אונטער יעדעס בעטל א קישל, א קעסטל מיט א שלעסל בא דער זײַט. פארקלערט
הענגט א קאלענדאר, און כאָטש הײַנט איז ערשט זיבעצעטער סענטיאבער, װײַזט ער שוין דעם
3 דעקאבער, ער איז א באלן, דער קאלענדאר, אָפּצושפּעטן פון די טעג און װאָכן, װאָס
מענטשן ציילן אזוי געטרײַ לויטן סיידער.

פארקלערט קוקט ארויס פון אונטערן עקסטן בעטל א מײזל. אָט איז עס ארויסגעשפּרונגען
אינמיטן צימער, ארײַנגעעטעמט א ביסל פרישערע לופט, ביכלאל זיך אָנגענומען מיט מוט
צום לעבן און אװעקגעלאָפן צוריק צום אלטן אָרט":

זיצן א צײַט און באשרײַבן די ערשטע אײַנדרוקן פון דער צוזאמענוווינונג איז ארקען
ניט אויסגעקומען. אין צימער האָט ארײַנגעהונקען אף צוויי קוליעס א הויכער צעכראסטעטער
כעוורעמאן, ער האָט צוגעטאנצט צו זײַן בעטל --דאָס דריטע פון ארקעס געלעגער, ארויס-
גענומען פון אונטערן קישן א שפּיגעלע און א היפּשע װײַלע זיך באקוקט. װײַזט אויס, אן
פון דער באקוקעניש איז ער געבליבן צופרידן. ער האָט דאָס שפּיגעלע אוועקגעלייגט אף
דער טומבאָטשקע, און דאן געווענדט די אויגן צו ארקען.

-- א נײַלנקער? ---האָט ער געפרעגט.

-- א נײַינקער, -- האַט ארקע געענטפערט.

-- פונוואנען?

-- פוֹן קאראטשאָווקער קינדער-הויז.

-- און איך בין פון קוראזש, האָסט עפּעס געהערט װעגן דער קוראזשער קאַלאָניע!

-- ס'איז ניט װײַט פון אונדז. מיר זײַנען געווען בא אײַך אף אן עקסקורסיע, -- האָט
ארקע געענטפערט.

פּונקט װי אמאָל דער קאָלעקטאָר, אזוי איז דערנאָך די קוראזשער קאַלאָניע א שטיק
צײַט געווען פאר ארקען דאָס שרעקלעכסטע אָרט אין דער ועלט. עס איז איימעסימאָוועס
אהין ארײַנצופאלן. ער האָט זיך אָנגעהערט, אז, קלוימערשט, מע שלאָגט דאָרטן, די דיס-
ציפּלין איז אזוי װי אין א קאזארמע, עס איז פאראן א קארצער, װוּ די באשטראָפטע זיצן
אף ברויט און וואסער. נאָר אין איינעם א פרימאַרגן זײַנען די עלטערע קינדער פון קארא-

138

טשאָווקע געקומען צופאָרן קיין קוראזש אף אן עקסקורסיע, און דאָס, װאָס ארקע האָט דאָרטן
דערזען, האָט אים היפּש בארוקט, עס איז אים דאָרטן אפילע געפעלן געװאָרן.

די עקסקורסאנטן האָט מען באגעגנט, ווען זי זײַנען נאָך געווען א צוויי הונדערט טריט
פונעם הױפּטיקאָרפּוס פון דער קאָלאַניע, װאָס איז געשטאנען אזוי װי אף א הױכן בארג
און גוט זיך אָנגעזען פונדערװײַטנס. די קאָלאָניסטן האָבן מיט א יאָמטעװדיקן אופהייבן די
הענט באגריסט די אראָפּגעקומענע געסט, עס איז געווען אִי א שטיקל פּאראד, אי א גרויסע
לײַטזעליקײט און גאסטפּרײַנטלעכקײט, עס האָט זיך געפילט דער פארלאנג גוט אופצונע-
מען, װײַזן אלץ, װאָס מע פארמאָגט און װאָס מע טוט דאָ אוף.

אַנטאָן סעמיאָנאָװיטש מאקאָרענקאָ האָט אופגענומען די קאראטשאַװקער קינדער אף
דער גערוימער אָפּענער טעראסע לעבן זײַן קאבינעט. א גאנץ הויכער, א קרעפטיקער, אין א
מיליטערישער גימנאסטיאָרקע און אין שטיוול, אין ער געזעסן אױבנאָן, און בא די זײַטן
פון רעכטס און לינקס--די קאָמאנדירן פון די אַטריאדן, אין וועלכע עס זײַנען גרופירט די
קאָלאָניסטן, שוין גאָר דערוואקסענע באָכערים און מיידלעך, און נאָך אינגאנצן קליינווארג,
,פאצאנעס", װאָס האָבן שוין אָבער באוויזן, זײַענדיק פארװאָרלאָזט און װאָגלענדיק איבער
די גאסן, עפּעס אוֹפטאָן אזעלכעס, אז מע זאָל זי דארפן שיקן אף איבערדערצוונג ספּע-
צוֶעל צו מאקארענקאָן.

אנטאָן סעמיאָנאָװיטש האָט איבערגעלייענט א בריו, װאָס איז געווען אָנגעשריבן אף
א קוואדראטן בייגעלע פּאפּיר. דערנאָך איז דאָס בייגעלע אומגעגאנגען פון האנט צו האנט,
יעדערער פון די קאראטשאָווקער קינדער האָט דאָס א רעגע געהאלטן מיט די אייגענע פינ-
גער. דאָס בריוול איז א סעקונדע געווען אויך בא ארקען אין דער האנט, און אי עס האָט
געבריט, דאָס בייגעלע, אי עס האָט געגלעט, ס'האָט זיך ניט געװאָלט צעשיידן מיט דעם און
איבערגעבן דעם אנדערן, װאָס ווארט שוין אומגעדולדיק אף זײַן ריי, ער יל אויך שוין גיכער
האלטן אין האנט און קוקן אף דעם מיט די אייגענע אויגן. דאָס איז געווען מאקסים גאָר-
קיס א בריון צוֹ די קאַלאָניסטן. ארקע איז געװען אנציקט פון גאָרקיס דײַטלעכן קסאו,
יעדער אָס איז פארקײַלעכיקט, קיין אויסיעס מיִט שפּיצן זײַנען ניטאָ, יעדער בוכשטאב איז
אזוי, װי א געשמאק בייגעלע. אזא לוטערן, קלאָרן קסאוו קאָן מען, דוכט זיך, לייענען אינ-
דערפינצטער. באזונדערס האָט ארקען פארװוּנדערט דאָס, װאָס גאָרקי האָט געשריבן, אז אף
קאפּרי, אין איטאליע, גייט ער באָרװעס. עס האָט אים טייקעף ארומגעכאפּט א גרויסער
ראכמאָנעס אף גאָרקין -- א מענטש, און נאָך אזא מענטש, גייט באָרװעס, האָט ניט קיין פּאָר
שיך אף די פיס. אָבער דאָס װײַטערדיקע, װאָס איז געװען אין בריוו געשריבן, האָט ארקען
בארויקט. מאקסים גאָרקי האָט געדאנקט די קאַלאָניסטן פארן װעלן אים אופנייען אין זייער
שוסטער-ווארשטאט א פּאָר שטיוול, נאָר ער דארף זיי ניט. אין איטאליע איז ווארעם, אפילע
הייס, צוליב װאָס זשע דארף ער שטיוול?

ארקע האָט שוין געהאט דאן איבערגעלייענט מאקסים גאָרקיס .די אלטע איזערגיל", און
,מאקאר טשודרא", אוֹן .טשעלקאש", ער האָט געװוּסט אױסװײיניק דאָס ,געזאנג װעגן סאָ-
קאָל", אוֹן אָפּטמאָל, װען ס'איז אים געװוען פריילעך אָדער, פארקערט, װען ס'איז געווען
קאלעמוטנע אפן הארצן, האָטי ער, אוב ס'איז קיינער לעבן אים ניט געװען, געשריען אין
דער הייך, זיך אונטערגעבנדיק מוט און מונטערקײַט:

1!הקצס זסוהקז סספהאס פזטעהן

ארקע האָט איצט געװאָלט נעמען אויספרעגן באם הינקעדיקן באָכער, צי איז ער שוין
לאנג אוועק פון דער קאָמונע און װי עס לעבט זיך אים דאָ, אין צוזאמענוווינונג, נאָר באוויזן
האָט ער בלויז זיך צו דערוויסן, װי יענער הייסט, -- מיטיא בובנע.

-- און איך הייס כאוט.

-- א ידי

-- א ייָד.

אף דעם האָט זייער געשפרעך זיך איבערגעריסן, אין צימער איז ארײַן א װײַסהאָריק
באָכערל, עטװאָס עלטער פון ארקען. ער איז ניט ארײַנגעגאנגען, נאָר ארײַנגעפלויגן, דאָס
היטעלע מיטן לאקירטן אָנגעשפּאָלטענעם פידאשעקל איז געווען בא אים אף א זײט;

-- מיטיא, א האָפּאק! -- האָט ער א געשריי געטאָן:

מיטיע האָטס געכאפּט די באלאלײַקע און דערלאנגט אזא האָפּאק, אז עס האָט געדוכט--
פון די סטרונעס, פון דער גאנצער באלאלײַקע װעט גאָרנישט ניט בלײַבן, זי װעט זיך צע-

+ זאָל שטארקער א קנאל טאָן דער שטורעסוּ

139

שיטן אף פּיץיפּיצלעך. כוץ דעם, װאָס ער האָט געשפּילט, דה. געצופט און געריסן די באד
לאלײַקע מיט די פינגער, האָט ער מיט איר נאָך געמאכט פארשיידענע קונצן, געדרייט זי
װוי א קאפּאָרע-הינדל איבערן קאָפּ, א פארװאָרף געטאָן זי אף הינטן, אפן נאקן, א פּאָר מאָל
אפילע א קלאפּ געטאָן מיטן דעקל איבער דער קוליע, װאָס איז געשטאנען אָנגעשפּארט בא
א ברעג פון דער טומבאָטשקע. סאָפקאַלסאָף האַט מיטיע אליין ניט אויסגעהאלטן, אופגעד
שפּרונגען פונעם בעטל און זיך גענומען דרייען אף איין פוס איבער דער פּאָדלאָגע.

דערהערט, אז מע טאנצט, איז מען זיך צונויפגעקומען פון די איבעריקע צימערן. עס
האָבן שוין געשפּילט נאָך צוויי מוזיקאנטן.

-- זיץ ניט, הײַדא אויך! -- האָט מיטקע אויסגעשרלען צו ארקען. -- אויב דו ווילסט, אז
מע זאָל דיך שעצן, איז שטיי קיינמאָל ניט אָפּ און טו, װאָס אלע טועף

ארקע האָט לאנג ניט געלאָזט זיך בעטן. ער טאנצט אויך. װאָס איז די פלוצעמדיקע
סימכע, האָט ער ניט געװוּסט, נאָר ער האָט געװוּסט, אז מע דארף זיך באפרײַנדן מיט די
כעוורע, מיט וועלכע ער װעט לעבן צוזאמען. אוב זי איז פריילעך און זי טאנצן, דארף
אים אויך זײַן פריילעך און ער דארף אויך כאפן א טענצל. ער האָט געהעפּקעט, אזוי װי עס
האָט זיך געלאָזט און װי ער האָט געקענט, געפּרוּװט נאָכמאכן די אנדערע טענצער און אזוי,
װי זײ, געקלאפּט מיט די הענט איבער די אײַנגעבױגענע קני און איבער די קנאפל פון די
שיך. אין געפערלעכן טומל, װען מע הערט גאָרניט, האָט ער געשריען ,איך בין האָצמאך!*
דערבײ אײינמאָל אזא אימפּעטיקן שפּרונג געטאָן אין דער הייך, אז מיטיע בובנע האָט באגי-
טיקנדיק א פאטש געטאָן מיט דער האנט איבערן הענטל פון זײַן באלאלניקע.

-- מאַלאָדיעץ, אראַן-פאראאַז!

האָט ער שוין, ארקע, א צונאָמען אויך -- אראָן-פאראאָן, מיילע, פון א צונאָמען שטארבט
מען ניט.

פארמאטערטע האָבן די טענצער זיך אוועקגעוואלגערט אף די בעטלעך. ארקע, קוים
אָפּעטעמענדיק, אויך. די מוזיקאנטן מיט די צװײי באלאלײקעס און מיט די הארמאַשקעס
זייערע האָבן אופגעהערט צו שפּילן און עס איז געװאָרן א װײַלע שטיל.

אין צימער האָט ארײַנגעשפּאנט א נײַער מענטש, און ארקע האָט פון די באגריסונגען,
מיט וועלכע מע האָט דעם ארײַנגעקומענעם אופגענומען, פר;ער פון אלץ זיך דערװוּסט, װי
יענער הייסט. עפּעס גאָר א מאָדנער נאָמען; אנדריי מײַרעװ-אוקראינע. אָנגעטאָן איז ער
געווען אין אן אויסגענייט העמדל און אין זייער א טשיקאוו קורטקעלע, אויך אן אויסגע-
נייטס, נאָר גאָר אף א געהויבענעם אויפן --מיט קאָלערלײ שיינע בלימעלעך אפן קראגן, אף
דער ברוסט און אף די ארבל. דער פריילעכער, בלימלדיקער אויסזען פון די בגאָדים האַט
ניט געשטימט מיט די טרויעריקע האװײַעס, װאָס אנדריי מײַרעו-אוקראינע האַט געמאכט.
זײַן טונקל ציגײַנעריש פּאָנעם איז געווען פארמאַרעשכוירעט, און די גלאנצנדיקע שווארצע
אױגן פול מיט זאָרג. ער האָט הין און צוריק דורכגעשפּאנט לענגויס די רייען בעטלעך
איבערן צימער, דערנאָך פארקערעוועט צו ארקען, גוטברודעריש געגעבן אים א קלאפ איבער
דער פּלײצע, װי ער װאָלש אים געקענט וער ווייסט פון ווען אָן

-- אָט דיך דארף איך טאקע, -- האָט ער געזאָגט, -- וויפל האָסטו!

-- װאָס -- וויפל האָב איך!-- האָט ארקע ניט פארשטאנען.

-- טאלאָנעס צום עסן. האָסט שוין געקראָגן בא דער באָרד טאלאָנעסז

-- געקראָגן.-

-- אף צוויי װאָכן?

-- יאָ.

-- וועסטו מיר אף א װאָך אנטלײַען..

-- נו, נו, ניט איבעריקס שטופּ די האנט אין א פרעמדער קעשענע, מע קאָן אזוי א
פּאטש טאָן איבער איר, אז דו װעסט בלײַבן נאָר מיט א קולטיאפקע.

דאָס האָט געזאָגט מיטקע בובנע, ער האָט שוין גענומען זיך פאר דער קוליע, װײַזט
אויס, גרייט אויסצופילן זײַן דראָונג.

-- זאָל זײַן ניט אף א װאָך, אפילע ניט אף א טאָג, נאָר אף איין ווארמעס,--האָט
אנדריי אפגיך פארקלענערט זײַנע פאָדערונגען.

ארקע האָט געגעבן א טאלאָן, און יענער האָט זיך שוין געלאָזט גיין צו דער טיר, בייס
אף דער שװעל זײַנען אים אנטקעגנגעקומען צוויי כעוורעלײַט. זי האָבן אים פארקערעוועט
אף צוריק און איינער פונעם פּאָרל האָט אנדרייען געשטעלט גאָר אן אומגעריכטע קאשע:

-- די רעװאָליוציע פון פינפטן יאָר איז געווען א בורזשואזע אָדער א פּראָלעטארישעד

10

אנדריי האָט שוין פארגעסן, אז ער האָט א טאלאָן און ער דארף גיין עסן מיטיק. ער
איז צופרידן געווען, וואָס צו אים קומט מען מיט אזעלכע קאָמפּליצירטע פראגן. דאָס טונקעלע
פּאָנעם זײַנס איז געװאָרן ליכטיק, ער האָט גענומען ענטפערן, זיך פארפּלאַנטערט, נאָר ניט
אראָפּגעפאלן בא זיך.

-- ס'איז געווען א בורזשואזע. און.. א פּראַלעטארישע אויך, -- האָט ער געפאסקנט.

ארקע האָט באשלאָסן ארױיסװײַזן זײַנע קענטענישן. ער איז באהאוונט אין אזעלכע זאכן.

-- אין פּאָפּאָווס פּארטיי-געשיכטע און בא יעמעליאן יאראַסלאװסקין, --האָט ער זיך
ארײַנגעמישט, װי גאָר א גרויסער קענער,--איז קלאָר אָנגעשריבן, אז ס'איז געװען א
גענעראלנע רעפעטיציע..

װי עס איז אױסגעקלאָרט געװאָרן װעגן פינפטן יאָר, אין מען אװעק עס ארקע
האָט דאָס ערשטע מאָל געגעסן אף א טאלאָן ער האָט ניט באמערקט, ווזאזוי עס איז בא
אים זיך צעקראָכן א גאנצער צענדליק טאלאָנעס, ער האָט אנטלזען יעדערן, װער עס האָט
בא אים געבעטן. ער האָט געװאָלט, אז מע זאָל אים פונעם ערשטן טאָג אָן האלטן פאר אן
אייגענעם, גוטן כעוורעמאן, ניט קיין קארגוטש.

-- אוב עמעצער װעט אראַנעןיפאראאָנען ניט אָפּגעבן דעם כויוו, -- האָט מיטקע גע-
דראָעט אלעמען, װאָס האָבן גענומען בא ארקען טאלאָנעס, -- װעל איך אים מיט אָטידער
קוליע מײַנער פּלעטן דעם קאָפּוּ

אָבער ארקע האָט דערװײל גאָרניט געטראכט װעגן דעם, צי ער װעט האָבן שפּעטער
װאָס צו עסן, אָדער ניט. דערװײַל האָט ער אָפּגעגעסן מיטיק און ער איו זאט. שלעכט איז
נאָר דער טומל אין דער צוזאמענוווינונג. סאיז אים א שאַד דאָס העפט, װאָס ליגט בא אים
באהאלטן אונטערן סעניק פונעם בעטל אוֹן ער קאַן עס ניט ארויסנעמען צום שרײיבן, װײַל
װי קאָן מען שרײַבן אין אזא הודהא, מישמאש, געפערלעכן גערודער, װאָס איז שטענדיק
אין צימער!

ארקע איז געגאנגען איבער דער גאס. עס איז געווען װינטיק. ער האָט אופגעשטעלט
דעם קורצן קאָלנער פונעם מאנטל, ער האָט ניט געהאט װוּהין צו גיין, אוֹן ער איז געגאנגען
סטאם אזוי, צו זײַן א ביסל מיט זיך אליין. עס האַט אים ניט געארט דער קאלטער הארבסטי-
קער רעגן, װאָס האָט פּלוצעם אָנגעהױבן זיפּן,

אין צוזאמענוווינונג האָט ער זיך אומגעקערט שפּעט, װען דאָס ליכט אין צימער איז
שוין געווען אויסגעלאָשן און פון אלע בעטלעך האָט זיך געטראָגן א כראָפּערש. אלע זײַנען
געשמאק געשלאָפן. נאָר פון קאָרידאָר האָט זיך געהערט אן אײַנגעהאלטענע רײידערײַ און
געלעכטער פון א ליבנדיק פּאָרל, װאָס איז געשטאנען דאָרטן בא דער פּארענטשע.

מיט גרויס פרייד האָט ארקע דערזען, אז גראָד אף זײַן בעטל און אף דער טומבאָטשקע,
װאָס שטייט לעבן דעם, פאלט א העלער ליכט-רייף פון אנטקעגנדיקן גאסױילאָמפּ. דער
סלופּ מיטן לאָמפּ איז פונקט אנטקעגן, עס איז ליכטיק, מע קאָן אפילע שרײַבן מיט קליינע
אויסיעלעך. ארקע האָט ארויסגענומען דאָס העפט. איצט קאָן ער זיצן אפילע א גאנצע נאכט,
קיינער װעט אים ניט שטערן.."

(סאָף קומט)

0030

דער קאמף קעגן דער אידעאָלאָגיע און פראקטיק פנעם ציענום--
א לעבנס--נױטװענדיקײַט פארן יַסראָעל = פאָלק
און פאר אלע פּראָגרעסיווע קיכעס

דאָקומענט, באשטעטיקט פונעם 17-טן צוזאמענפאָר פון
דער קאָמוניסטישער פּארטיי פון ייַסראָעל

דער 17יטער צוזאמענפאָר שאצט אָפּ, אז די ענדערונגען אין די קויכעס-פארהעלטענישן
צום אומגונסטן פונעם אימפּערזאליזם און לעטויוועס דעם סאַציַאליזם. דער דורכפאל פון די
מיליטערישע אָנשטרענגונגען פון דעם אימפּער!אליזם, וועלכע זײַנען אויסן געווען צו ענדערן
דעם גאנג פון דער היסטאָרישער אנטוויקלונג אין פארשיידענע וועלט-טיילן, די עקאָנאָמישע
דורכפאלן פונעם אימפּערואליזם אין זײַן פארמעסט מיט דער אלוועלטלעכער סאַָציאליסטי-
שער סיסטעם ---דאָס אלץ האָט דערפירט צום דורכפאל פון דער סטראטעגישער גלאָבאלער
= פונעם אימפּעריַאליזם, װי זי איז געקומען צום אויסדרוק נאָך דער צווייטער וועלט-
מילכאַמע.

בא אזא מאצעוו פארנעמט דער אידעאַלאָגישער קאמף א מער װיכטיק אָרט װי װעך
ניט-איז. איין די דאָזיקע נײַע באדינגונגען, מערער װי אין פרערדיקע טקופעס, באנוצט זיך
דער אימפּעריאליזם מיטן ציַעניזם װי מיט איינעם פון זײַנע וויכטיקסטע אינסטרומענטן אין
קאמף קעגן דעם סאָציַאליזם, קעגן דער אינטערנאציאָנאלער ארבעטער-באוועגונג און קעגן
דער נאצ;אַנאלער באפרײוּנגס-באוועגונג.

דאָס אַרגאניזירן אנטיסאָוועטישע העץיקאמפאניעס בא דער מיטהילף פון ציעניזם, דאָס
אויסנוצן די ציעניסטישע אָרגאניזאציעס מיטן צװעק צוֹ שאפן א געשפּאנטקײַט אף דער
אינטערנאציאָנאלער ארענע, קעדיי צו סאבאָטירן די אָנשטרענגונגען צו פארפעסטיקן די
פרידלעכע קאָעקזיסטענץ צווישן מעדינעס מיט פארשיידענע געזעלשאפטלעכע רעזשימען--
זײַנען פארוואנדלט געװאָרן אין א סיסטעמאטישער דערשײַנונג אין די לעצטע יאָרן, מערער
װי אין די פרערדיקעז די צועניסטישע באוועגונג, מיט אלע אירע פארשיידענע אָרגאניזא-
ציעס, נוצט אויס צום שלעכטן די פרײַנטלעכע געפילן מיצאד די פּראָגרעסיווע קרײזן אין
פארשיידענע לענדער לעגאבע די ייִדישע פאָלקס-מאסן אין רעזולטאט פון דער פארטילי-
קונג פון זעקס מיליאָן ייִדן דורך די היטלערישע בעסטיעס אין אײראָפּע, -- נוצט אויס די
פּרײַנטלעכע געפילן, קעדיי אָפּצונארן די דאָזיקע קרײַזן אין אלץ, װאָס האָט א שײַכעס צו
דער פּאַליטיק פון די ייַסראָעלדיקע הערשער און פון די ציעניסטישע אָרגאניזאציעס. דע-
ריבער איז פון גרויסער װיכטיקײַט די גרינטלעכע אופקלערונג װעגן הײַנטצײַטיקן צועניזם,
דער קאמף קעגן זײַן אידעאָלאָגיע און פראקטיק.

דער ציעניזם -- א רעאקציאַנערע אידעאָלאָגיע און פראקטיק

דער מארקסיסטיש-לענינישער טעזיס וועגן רעאקצואָנערן כאראקטער פון דער צזעניסטי-
שער אידעאָלאָגיע און פּראקטיק -- איז נישט נאָר ניט פארעלטערט געװאָרן, נאָר ער װוערט
בא הײַנטיקן טאָג נאָך מערער באשטעטיקט. זי זײַנען רעאקצואָנערע צוליב פאָלגנדיקע
מאַטיוון.

די ציעניסטישע אידעאָלאָגיע איז א רעאקצואָנערע, װײַל איר אויסגאנגיפונקט איז א
נאצואָנאליסטישער, א ראסיסטישער. דער צועניזם דערקלערט, אז די לייזונג פון דער ייד
פראגע, דאָס באפרײַען די ייִדן פון פארפאָלגונגען און פון אנטיסעמיטיזם-- איז מעגלעך

סאָף. אָנהײב זע .סאָוועטיש היימלאנד" נומ. 5, 1974.

142 יפ

בלויז דורך פארלאָזן די לענדער, אין װעלכע זײ לעבן, אוֹן אויסוואנדערן קיין י?סראָעל,
מיט דעם איגנאָרירט ער די קלאסעווע קאפּיטאליסטישע װאַרצלען פונעם אנטיסעמיטיזם און
לייקנט אָפּ די עכטע און איינציקע רעאלע לייזונג, װאָס באשטייט אין דער ענדערונג פונעם
קאפּיטאליסטישן רעזשים און אינעם ניצאַכן פון דער דעמאָקראטיע און סאַצואליזם. די דאָי
זיקע טעאָריע איז א ראסיסטישע, װײַל זי האלט פון פאַרױס, אז בא קיין שום סאָצואלער
אָרדענונג זײַנען מענטשן פון פארשיידענע פעלקער ניט אימשטאנד צו לעבן אין ברידער-
לעכקײַט און פרײַנטשאפט צוישן זיך, און אז דאָס איז באזונדערס נעגיע די ייִדן. דאָס
איז א מין פארקערטע אנטיסעמיטישע טעאָריע. די צועניסטישע אידעאָלאָגן שרײַבן צו
אנדערע פעלקער בלויז דערפאר, װאָס זײ זײַנען ניט קיין יידן, -- די זעלבע אייגנשאפטן,
װעלכע די אנטיסעמיטן שרײַבן צו די ייִדן דערפאר, װאָס זי זײַנען ייִדן. ביידע טעאָריעס!
סײַ די צועניסטישע און סײַ די אנטיסעמיטישע, שטאמען פון איין מאָקער -- פון דער ראסן-
טעאָריע, און זײיער ציל איז: צעשיידן די האָרעפאשנע מאסן פון פארשיידענע פעלקער, צו
דער גרויסער פרייד פונעם קלאסןיסוינע.

די ציעניסטישע אידעאָלאָגיע האלט, אז די ייִדישע ארבעטנדיקע דארפן זיך אָפּזונדערן
פון די ארבעטנדיקע פון אנדערע פעלקער און אז זי דארפן שאפן איין פּראָנט, איין אָרגאי
ניזאציע מיט דער ייִדישער בורזשואזיע, מיטן קלאסןיסוינע, קעדיי צו פארווירקלעכן די
צועניסטישע צילן. דעריבער דערציט די דאָזיקע ציעניסטישע טעאָריע אומבאדינגט אין
גײַסט פון קלאסן-שאָלעם. לוט דער דאָזיקער טעאָריע איז קלוימערשט פאראן א בעשוט-
פעסדיקער אינטערעס צווישן די יזִדישע מיליאָנערן אין ניוײיאָרק און די אָרעמע יזדן אין
קאסאבלאנקא (מאראָקאָ) אָדער אין די אַרעמקײַט-קווארטאלן פון יערושאָלאום. די צועניי
סטישע טעאָריע דערפירט, אלזאָ, צו דער שפּאלטונג פון די ארבעטנדיקע אף יידן און ניט-
יידן, און זי העלפט די קאפּיטאליסטן אין אלע קאפיטאליסטישע לענדער, אין וועלכע ס'איז
טעטיק דער ציעניזם, ארײַנצוהאקן א קלין צווישן די ארבעטנדיקע פון פארשיידענע נאצואָ-
נאליטעטן, א ועזנטלעכער טייל פון דער ציעניסטישער טעאָריע איז די רעאקצזאָנערע און
ניטירעאלע באהויפטונג וועגן דער עקזיסטענץ פון א ייַדישער אלוועלטלעכער עקסטעריטאָ-
ריעלער נאציע און דער עקזיסטענץ פון בעשוטפעסדיקע איבערקלאסעווע אינטערעסן פון
אלע יידן אין דער גאָרער װעלט. די דאָזיקע טעאָריע באמיט זיך אף א קינסטלעכן אויפן
צו שאפן איין נאציע פון מענטשן, װעלכע לעבן ניט אף קיין געמיינזאמער טעריטאָריע, אין
געמיינזאמע עקאַנאָמישע באדינגונגען, װאָס פארמאָגן ניט קיין בעשוטפעסדיקע שפראך, קיין
בעשוטפעסדיקע כאראקטער-אייגנשאפטן און קיין בעשוטפעסדיקע קולטור. אין דער ווירק-
לעכקײַט איז בלוין פאראן אן אלוועלטלעכע ציעניסטישע באוועגונג, אָבער קיין אלוועלט-
לעכע ייִדישע נאציע עקזיסטירס ניט.

דער ציעניזם באנוצט זיך מיט די צוואנגטימיטלען פון מעדינאס ייַסראָעל, קעדיי אָנ-
בינדן אידעאָלאָגישע באגריפן, װאָס װידערשפּרעכן דעם לעבן גופע אין זײַן אנטויקלונג,
דער אָפּזאָג פונעם העכסטן געריכט צו רעגיסטרירן דעם דאַקטאָר י. טאמארינען לוט זײַן
פארלאנג זײַן נאציאָנאליטעט אלס ייִסראַעלדיקע (אַנשטאָט ייִדישע), צוליב פרינציפיעלע
טײַמים,. אז ,ס'איז ניטאָ קיין באזונדערע ייַסראָעלדיקע נאציע" פון אלװועלטלעכן יוֹדישן
פאָלק, -- איז א ווילקירלעכע ציעניסטישע האנדלונג, װאָס איז אין װוידערשפרוך צו דער
װוירקלעכקײַט און אפילע צו דער זיך אנטוויקלענדיקער יזסראָעלדיקער דערקענטעניש פון
די ייִדן אין ייִסראָעל. :

אין א רעפערענדום, װאָס איז דורכגעפירט געװאָרן אין די מעלוכישע מיטלשולן און
װאָס זײַנע רעזולטאטן זײַנען פארעפנטלעכט געװאָרן אין יאנוואר 1972, האָבן 90 פּראָצי
שילער געענטפערט, אז .זייער ייסראַעלדיקײַט איז פרוער פון זײער ייִדישקײַט".

די צועניסטישע באוועגונג איז א רעאקציאָנערע, װײַל זי האָט טאָמיד, זינט דער אַק-
טיאבערירעװאָליוציע, געגראָבן אונטער דער סאָצואליסטישער אַרדענונג, געװירקט צו אָפּ-
זונדערן די יודישע ארבעטנדיקע פון די ארבעטנדיקע פון אנדערע פעלקער אין די סאָצוא-
ליסטישע לענדער. איינער פון די שענדלעכסטע אויסדרוקן פון דער ציעניסטישער טעטיקײַט
בא הײַנטיקן טאָג איז די ארונטערײַסערישע אקציעס קעגן די סאָציאליסטישע לענדער צו
דיגסט דעם אימפּערזאליזם. אף דעם דאַזיקן געביט נוצט אויס דער אימפעריאליזם, וועלכער
פּרװוט אופווירקן אף דער באפעלקערונג אין די סאַציאליסטישע לענדער, ספּעציעל דעם
ציעניזם. אין די לעצטע יאָרן פירט זיך די ציעניסטישע טעטיקײט קעגן די סאָצזאליסטישע
לענדער אויך דורך די אָפיציעלע ייסראָעלדיקע קאנאלן.

דער צועניזם איז רעאקציאַנער, װײַל בעמעשעך פוֹן זײַן גאנצער געשיכטע איז ער
געשטאנען, צו דינסט דעם אימפּערזאליזם. די צזעניסטישע מאנהיגים האָבן טאָמיד געהאנדלט
און האנדלען אויך איצט האנטיבא-האנט מיט די אימפּער!אליסטישע גרויסמאכטן קעגן די
קויכעס פון סאַצואליזם און נאציאַנאלער באפרטיונג.

דער ציעניזם אפן מיטעלן מיזרעך דינט אלס א מיליטערישער און פּאַליטישער אינסטרו-

' ,ידיעות אחרונות", 72. 1. גן.

143

מענט אין די הענט פונעם אימפערנאליזם קעגן דער נאצ:אַנאלער אראבישער באוועגונג,
קעגן די אנטי-אימפּערזאליסטישע קויכעס און מעדינעס אינעם ראיאָן. אנטייאראבישער שאַי
וויניזם, דאָס פארטרײיבן די אראבישע פעלאכן פון זײיער ערד, אָקופּירן די ערד פון די
אראבער און פארנעמען זייערע פּלעצער (כיבוש הקרקע וכיבוש העבודה), די שטרעבונג
צו א מאקסימום פון שעטעך, מיט װאָס װײיניקער אראבער אף אים,--אָט װאָס עס כאראקי
טעריזירט די ציעניסטישע פּאָליטיק אין לאנד נאָך פאר דער אנטשטייונג פון מעדינאס
ייסראַעל און נאָך איר אנטשטייונג. זי איז געווען און איז פארבליבן א קאַלאַנגאליסטישע,
אנטייאראבישע און פּראָיאימפּערזאליסטישע פּאָליטיק.

די סועץ-סינט-מילכאָמע, וועלכע איז אָרגאניזירט געװאָרן דורך א געשלאָסענעם בונד
מיט די פראנצויזישע און ענגלישע אימפערזאליסטן -- האָבן אונטערגעשטיצט אלע צוע-
ניסטישע פּארטייען אָן אויסנאם. די יודמילכאָמע אין יאָר 1967, װעלכע איז אָרגאניזירט
געװאָרן בא דער מיליטערישער, עקאַנאָמישער און פּאָליטישער מיטהילף מיצאד דעם אמע-
ריקאנער אימפּער!אליזם און אנדערע אימפּער!אליסטישע גרויסמאכטן, האָבן אונטערגעשטיצט
אלע צועניסטישע פארטייען אין לאנד און אלע ציעניסטישע אָרגאניזאציעס אין אויסלאנד.

און צום סאָף:

די אידעאָלאָגיע און די פראקטיק פונעם צזעניזם זײַנען רעאקציאַנערע, װײַל זײ װײ
דערשפּרעכן די אינטערעסן פון די ייִדישע ארבעטנדיקע אומעטום אין יעדן לאנד און די
נאציאַנאלע אינטערעסן פונעם ייסראָעליפאָלק. די ציעניסטישע פּאָליטיק אין די לענדער,
װוּ עס הערשט דער קאפיטאל, שטיצט די רעאקצזאָנערע, ראסיסטישע און אנטיסעמיטישע
קויכעס. דעריבער איז יעטווידע אונטערשטיצונג פון דער צזעניסטישער פּאָליטיק נישט בלוין
ניט קיין אונטערשטיצונג פאר די עכטע נאצזאָנאלע אינטערעסן פונעם ייסראַעל-פאָלק און
פאר די אינטערעסן פון די ייַדישע ארבעטנדיקע, נאָר זי איז אין פולשטענדיקן װידערשפּרו
צו זיי.

דער ציעניזם, נישט בלויז װאָס ער גיט גיט קיין זיכערקײַט דעם פאָלק פון יסראָעל,
נאָר ער שטעלט אים אין א געפאר. די צועניסטישע פּאַליטיק, וועלכע הערשט אין מעדינאס
ייַסראָעל, שטעלט אין א געפאר די זיכערקײט און די צוקונפט פונעם לאנד, זעצט אועק
דאָס פאָלק פון ייסראָעל אף א װולקאן, איז מאפקיר מיט דעם גוירל פון ייסראָעל לעטויוועס
דעם אמעריקאנער אימפּער;אליזם: איזאָלירט יַסראעל פון דער ארומיקער אראבישער װעלט
און רופט ארויס צו אים פאראכטונג; איזאָלירט ייסראָעל פון דער סאָצואליסטישער װעלט
מיטן ראטנפארבאנד בעראָש, פון די פעלקער פון אזיע, אפריקע און לאטײַןךאמעריקע, וועלכע
קעמפן קעגן אימפערלאליזם, פאר נאצ;אַנאלער און סאַצוּאלער באפרטונגי

דעריבער איז דער קאמף קעגן דער אידעאָלאָגיע און פראקטיק פונעם צועניזם --די
זאך פון אלע עכטע ייסראַעלדיקע פאטריאָטן. דאָס איז א קאמף פאר די עמעסע נאצזאָנאלע
אינטערעסן פונעם ייסראָעל-פאָלק, פאר די אינטערעסן פון די יידישע ארבעטנדיקע אין דער
גאָרער װועלט, פאר דער אלגעמיינער זאך פון שאָלעם, נאצלאָנאלער זעלבשטענדיקײַט, דע"
מאָקראטיע און סאָצוַאליזם.

די רעאקצ;אָנערע אידעאָלאָגיע און פראקטיק פונעם צזעניזם בילדן א פרוכטבארן באָדז
פאר דער אנטשטייונג און פארשטארקונג פון צועניסטישיפאשיסטישע פארטייען און גרופעס,
וועלכע װענדן אָן טעראָר-מעטאָדן -- צוזאמענשטויסן, אונטערצינדונגען און דראָונגען, און
שאפן צוליב דעם צוועק האלב-מיליטערישע אָרגאניזאציעס, װי די ליגע פון מייער קאהאנע.
די צועניסטישע מאנהיגים אין ייִסראָעל, אין די פארייניקטע שטאטן און אין אנדערע לענ"
דער גרענעצן זיך צײַטנװײַז אָפ--צוליב טאקטישע אויסרעכענונגען--- פון די טעטיקײַט-
מעטאָדן פון די דאָזיקע גרופעס, פאקטיש אָבער באוויליקן זי די אקציעס פון די פאטיסטישע
גרופעס, דערמוטיקן זייער טעטיקײַט, פּאָפּוליאריזירן װי װײַט מעגלעך זייערע כוליגאנישע
מײַסים מיט אלע מיטלען פון דער טעלעוויזיע.

פון דעם אויבן געזאָגטן דרינגט ארויס דער אויספיר, אז סאיז ניטאָ און עס קאָן גיט
זײַן קיין פּראַגרעסיװער צועניזם. די עצעם ציעניסטישע אידעאָלאָגיע איז א רעאקצואָנערע,
און די ציעניסטישע פּראקטיק איז טאָמיד געווען און איז א רעאקצזאָנערע. אין דער זעלבער
צײַט באטראכט אונדזער פארטיי די קלאסן-פאנאנדערטיילונג אין דער ייסראָעלדיקער געי

באגלײַך אָבער מיט דעם װעט אונדזער פארטיי פאָרזעצן דעם אידעאָלאָגישן און פּאָליטישן
קאמף קעגן ציעניזם.

9--14 144

אונדזער פּארטיי קעמפט פאר א פארײיניקטן שאָלעם-פראָנט פון די אלע אין ייסראָעל,
וועלכע זײַנען קעגן דער רעגירונגס-פּאָליטיק, וועלכע זײַנען פאר א שאָלעם אָן אנעקסיעס,
אָן אונטערשייד פון זייער אידעאָלאָגישער אָנשױוּנג, און אפילע אָן אונטערשייד פון זייער
שטעלונג לעגאבע דעם כאראקטער פון דער יו-מילכאַמע אין 1967, פאר א פאריניקטן
ארבעטער"פראָנט אף צו פארטיידיקן די טאָגטעגלעכע אינטערעסן פון די ארבעטנדיקע.

די היסטאָרישע אָביעקטיווע אנטוויקלונג, די ענדערונגען אין די קויכעסיפארהעלטענישן
אין דער װעלט לעטויװעס דעם סאָצזאליזם אוֹן צום אומגונסטן פונעם אימפּעריאליזם, חי
היסטאָרישע פּערספּעקטיוולאָזיקײט פון דער צועניסטישער אידעאַלאָגיע און פּאָליטיק -- דאָס
אלץ װירקט און װעט װײַטער װירקן אף די ארבעטנדיקע און פאָלקסימאסן בא אונדז אין
לאנד אין דער ריכטונג פון פארשטיין די ריכטיקײַט פון אונדזער אידעאָלאָגישן װועג און
די גערעכטיקײַט פון אונדזער פּאַליטיק, וועלכע דינט אפן געטרײַסטן אויפן די אינטערעסן
פון אלע ארבעטנדיקע אין ייסראַעל-- ייַדן און אראבער, -- די נאצואָנאלע אינטערעסן פון
ייִסראַעל-פֿאָלק, די אינטערעסן פון אלע פעלקער אין אונדזער ראיאָן און די אינטערעסן פון
סאָצואליזם און פּראָגרעס אין דער גאָרער וועלט.

אין לעצטן סאכאקל -- דער צועניזם שטייט אין א װידערשפרוך ניט בלויז צו די איג-
טערעסן פונעם סאָצזאליזם און פון דער נאצזאָנאלער באפרײַונגס-באוועגונג, ניט בלויז צו
די אינטערעסן פון דער אלגעמיינער זאך פון שאָלעם און סאַצואלן פּראָגרעס, נאָר ניט אין
קיין קלענערער מאָס--צו די אינטערעסן פון דער יידישער ייסראָעלדיקער נאציע גופע,
צו דער נאציאָנאלער באפרײַונג פון ייַסראָעל פון דער געפערלעכער אָפּהענגיקײַט פונעם
אימפערזאליזם, װי אויך צו די אינטערעסן פוֹן די ארבעטנדיקע יידישע מאסן אין דער
גאַרער וועלט.

די אלוועלטלעכע צועניסטישע באוועגונג, מיט אלע אירע פארשיידענע אָרגאניזאציעס,
האָט די פרעטענזיע, אָן שום אָנהאלט אין דער װירקלעכקײט, צו רעפּרעזענטירן די יידן אין
דער גאָרער וועלט. די גרעסטע מערהײַט ייִדן אין דער וועלט געהערט ניט צו דער צזעני-
סטישער באוועגונג, האָט קיינמאָל ניט געטראכט און טראכט ניט וועגן עמיגרירן קיין ייס-
ראָעל. אפילע אין די באדינגונגען פון דער עקזיסטענץ פון מעדינאס ייַסראָעל און פון א
ברייטער פינאנסירונג פאר דער אלִיִע מיצאד די מײַרעװילענדער פארבינדט בלויז א קליי-
נער טייל פון די ייַדן אין דער וועלט זײַן גוירל מיט מעדינאס ייִסראָעל, און א באדײַטנדיקער
טייל פון די, װאָס האָבן עמיגרירט קיין ייַסראָעל, האָבן זי שוין, פאקטיש, פארלאָזט. פונ-
דאנען קאָן מען מאכן דעם היסטאַרישן אויספיר, אז די צועניסטישע באוועגונג איז געווען
און איז פארבליבן בלויז איין ריכטונג, און דערבלי ניט קיין דאָמינירנדיקע בא די יידן אין
דער וועלט. די דאָזיקע ריכטונג דריקט אויס די קלאסן-אינטערעסן פון דער ייַדישער גרויס"
בורזשואזיע, וועלכע בילדעט אן אָרגאנישן טל פונעם מאָנאָפּאַליסטישן קאפיטאל פון די
אימפּערזאליסטישע לענדער; די אינטערעסן פונעם ייַסראַעלדיקן גרויסיקאפיטאל, װאָס איז
פארבונדן מיטן פרעמדן קאפּיטאל, און שטייט אין א װידערשפּרון צו די אינטערעסן פון
דער מערהײַט ייִדן אין דער וועלט,

דער מארקסיזם-לעניניזם, ועלכער װײַזט דעם װעג צו נאצואָנאלער אוֹן סאָצואלער
באפרטונג פון די פעלקער, װײַזט אויך דעם וועג צו דער נאציאָנאלער באפרײונג פון ייֵס-
ראָעל פון איר אָפּהענגיקײַט פון די פרעמדע מאָנאָפּאַליעס און אימפער!אליסטישע גרויס-
מאכטן, פאר אזא זיכערקײַט פון ייַסראָעל, װאָס שטיצט זיך אף א פעסטער באזע פון אײַג-
שטעלן פרײַנטשאפטלעכע באצזונגען און מיטארבעטערשאפט מיט די שמיינישע אראבישע
פעלקער, מיטן ראטנפארבאנד און אנדערע סאָצואליסטישע לענדער, מיט דער מעכטיקער
אנטי-אימפער:אליסטישער באוועגונג פון די פעלקער. דער מארקסיזםילעניניזם װײַזש דעם
וועג צום סאָצאליזם אין ייסראָעל.

דער אידעאַלאָגישער קאמף אין די איצטיקע אומשטענדן

די היסטאָרישע דערפארונג פון די סאָצואליסטישע מעלוכעס און באזונדערס פונעם
ראטנפארבאנד באװושזט, אז דער סאָציאליזם לייזט די נאצזאָנאלע פראגן, אײַנשליסלעך די
יידן-פראגע, װײַל ער װאָרצלט אויס די פונדאמענטאלע קלאסעווע סאָצואלע סיבעס פונעם
ראסיזם און נאצזאַנאלער דיסקרימינאציע, אײַנשליסלעך-- פונעם אנטיסעמיטיזם, און גא-
ראנטירט גלײַכבארעכטיקונג פאר אלע פעלקער, אָפיציעל און פאקטיש.

די ציעניסטישע אידעאָלאָגן נוצן אויס דעם פאקט, װאָס אין די לעצטע יאָרן האָט א
געוויסע צאָל ייִדן אויסגעוואנדערט פון ראטנפארבאנד, קעדיי צו פּרוון אָפּלײקענען די
טעאָריע פוֹן מארקסיזם-לעניניזם אין דער נאצואָנאלער פראגע און דערװײַזן, אז דער סאָ-
צלאליזם לייזט ניט די ייִדןפראגע און אז דער ציעניזם האָט זיך באשטעטיקט. דער דאַזיקער
פּרוּוו פון די ציעניסטישע אידעאָלאָגן איז אינגאנצן געבויט אף זאמד און האָט קיין שום
באָדן ניט. אף אונדזער 16-טן פּארטיי-צוזאמענפאָר האָבן מיר אָנגענומען פאָלגנדיקע רע-
זומעס וועגן דער ,ייִדןיפראגע און דעם צלעניזם בא הײַנטיקן טאָג":

145

.די דערפארונג פון סאָצזַאליזם באװײַזט, אז אין די סאָצואליסטישע לענדער איז גע-
לײזט געװאָרן די יידן-פראגע, עס זײַנען אויסגעריסן געװאָרן מיטן װאָרצל די סאָציאלע
און פּאָליסישע יעסוידעס פונעם אנטיסעמיטיזם. אין די סאָציאליסטישע לענדער עקזיסטירן
ניט מער קיין געזעלשאפטלעכע קלאסן, װאָס זײַנען פארינטערעסירט אין אנטיסעמיטיזם
אַדער אין וועלכער-ניטיאיז נאציאָנאלער דיסקרימינאציע":

באגלײַך אָבער מיט דעם לעבן נאָך אין די סאָצואליסטישע לענדער מענטשן פון די
אלטע קלאסן, פאראן נאַך דאָרט אזעלכע, וועלכע זײַנען באײַנפלוסט פון דער אלטער בור-
זשואזער געזעלשאפט און פון דער אויסערלעכער קאפּיטאליסטישער וועלט. עס װערט אויך
פארווירקלעכט א אידעאָלאָגישיאימפּעריאליסטיש-שאַװיגיסטישע ארונטערײַסערישע טעטיקײַט
פון דרויסן. װאָס באמיט זיך ארַנצושמוגלען נאצזאָנאליסטישע פאַרורטײילן און פלאנצן א
סינע צווישן די פעלקער, קעדיי פון אינװײיניק אונטערצוגראָבן די סאַציאליסטישע מעלוכעס:
עס זײַנען דעריבער נאָך פאראן דאָ און דאָרט אין די סאַציאליסטישע לענדער פארשיידעגע
מענטשן (און ייִדן זײַנען ניט קיין אויסנאם פון דעם), װועלכע האָבן זיך נאָך ניט באפרײַט
פון די איבערבלײַבעכצן פון שאָװיניסטישע און אנדערע פאָרורטײילן (אײַנשליסלעך ציעניזם
און אנטיסעמיטיזם).

די דאָזיקע דערשײַנונגען זײַנען אָבער ניט כאראקטעריסטיש פארן סאָצואליזם. זיי זײַנען
קעגנזעצלעך צו זײַן גאנצן װעזן. זי זײַנען ניט קיין אייגנשאפטן פונעם סאָצוַאליזם, נאָר
אייגנשאפטן פונעם קאפּיטאליזם, דעריבער ---זײַנען דאָס פּאָריבערגייענדיקע דערשײנונגען
אין די סאָצזאליסטישע לענדער.

אפן גרונט פון דעם דאָזיקן מארקסיסטיש-לענינישן אנאליז האָט אונדזער 16-טער צוד
זאמענפאָר רעזומירט:

.דער פאקט, װאַס יידן עמיגרירן פון סאַצואליסטישע לענדער אין קאפּיטאליסטישע
לענדער, אײַנשליסלעך קיין ייסראָעל, איז ניט קיין רעזולטאט פונעם סאָצואליסטישן לעבנס-
ארט, נאָר א פּראָדוקט פון פארשיידענע היסטאָרישע אומשטענדן. נאָך דער צווייטער וועלט-
מילכאַמע האָבן די גרוילן פון דער נאציסטישער מאסן-פארטיליקונג געװירקט אף א טייל
ייִדן אין דער ריכטונג פון פארלאָזן די כורבן-ערטער, ס'איז געשטיגן זײיער באגער צו
פארייניקן זיך מיט די קרויווים אין אויסלאנד. אנדערע טיילן, פון קליינבירגערלעכן אָפּשטאם,
האָבן ליבערשט געװאָלט לעבן אונטער א קאפּיטאליסטישן רעזשים איידער אין א סאָצוא-
ליסטיש לאנד. אין אנדערע פאלן האָבן געװירקט די ציַעניסטישע פּראָפּאגאנדע, װי אויך
די שװעריקײַטן פון דער סאָציַאליסטישער בויוּנג, װי אויך די באגאנגענע פעלערן אין גע-
וויסע סאַצזאליסטישע לענדער".

די דאָזיקע רעזומעס, װי אלע אנדערע רעזומעס פון 16-טן צוזאמענפאָר וועגן דער יודןד
פראגע און ציעניזם, האָבן בא הײַנטיקן טאָג ניט פארלוירן זייער גילטיקלט.

דער פאקט, װאָס דער ראטנפארבאנד דערלויבט יידן, װאָס פארלאנגען עס, אויסצווואנ-
דערן קיין ייַסראָעל, װידערשפּרעכט לאכלוטן ניט די אױבנדערמאָנטע באהויפּטונגען, נאָר,
פארקערט, דאָס פארשטארקט זיי נאָך מערער.

די צועניסטישע מאנהיגים האָבן געטײַנעט, אז די מאסן ייִדן אין ראטנפארבאנד באטראכטן
ניט דעם ראטנפארבאנד אלס זייער היימלאנד. איצט אָבער, װען דער ראטנפארבאנד דער-
מעגלעכט די יידן, װאָס פארלאנגען דאָס (אויסער אויסנאםיפאלן), אויסצווואנדערן קיין
ייִסראָעל, װײַזט זיך ארויס, אז ביז גאר א קליינער טייל פון די סאָוועטישע ייִדן איז אין
דעם פארינטערעסירט. דער אָביעקטיװער דאָמינירנדיקער פּראָצעס צװישן זיי איז די איגד
טעגראציע אין דעם אלגעמיינעם לעבן פון די סאָוועטישע פעלקער. די יידן אין ראטנפאר-
באנד זײַנען מיט אלע פעדעם פון זייער נעשאָמע צוגעבונדן צו דער סאָצזאליסטישער גע-
זעלשאפט, צוזאמען מיט די זין און טעכטער פון די אנדערע סאָוועטישע פעלקער בויען זי
דעם קאָמוניזם, לעבן גליקלעך און זייער מאטעריעלער און קולטורעלער לעבנסיניוואָ איז
א הויכער.

די פראגע פון עמיגראציע איז ניט קיין פרינציפועלע פראגע. די מארקסיסטן לייזן זִי
אין יעדן פאל אנטשפּרעכיק צו די באדינגונגען פון צײַט און אָרט, אנטשפּרעכיק צום אל-
געמיינעם אינטערעס פונעם פּראָגרעס. אין ראטנפארבאנד קומט פאָר א שטורמישע אנט-
וויקלונג אף אלע געביטן פון דער עקאָנאָמיק, פון דער קולטור און געזעלשאפט. די סאָװעד
טישע געזעלשאפט איז די קרעפטיקסטע, די געזינטסטע געזעלשאפט אין דער װעלט. די
אויסוואנדערונג פון עטלעכע טויזנט מענטשן פון ראטנפארבאנד, ייִדן און אנדערע,-- האָט
ניט קיין שום אײַנפלוס אף דער סאַװועטישער געזעלשאפט און איר אנטוויקלונג.

די קאָמוניסטישע פּארטיי פונעם ראטנפארבאנד פארשטארקט דעם אידעאָלאָגישן קאמף
קעגן אלע דערשײַנונגען פון נאצואָנאליזם, אײַנשליסלעך אויך קעגן צועניזם. דער פאקט,
װאָס די סאָװעטישע ידן זײַנען ניט פארינטערעסירט צו פארלאָזן זיײיער סאַצואליסטיש
היימלאנד און אריבערטראָגן זיך אין א קאפּיטאליסטיש לאנך און שטויסן אָפּ די פּראָפּא-
גאנדע פון די ציעניסטישע אידעאָלאָגן, באװשזט די קראפט פונעם סאָצואליזם און זײַן
לעבנספיי;קײַט, לייקנט אָפּ די צ:עניסטישע אידעאָלאָגיע. די ייִדִן פון ראטנפארבאנד טראָגן

146

ארײַן זייער בעקאָװעדיקן צושטײַער אין דער בויונג פונעם קאָמוניזם אין זייער סאָוועטישן
היימלאנד און מיט דעם טראָגן זי צו זייער בײַטראָג פאר דער אלגעמיינער זאך פון שאָלעם
און פּראָגרעס. װאָס איז אויך דער העכסטער בארוף פון די ייִדישע ארבעטנדיקע אומעטום.

דער פאקט, װאָס אין ראטנפארבאנד לעבן די ייִדן אין באדינגונגען פון פרײַהײַט און
זיכערקײַט, און דער פאקט, װאָס אין די קאפּיטאליסטישע לענדער, אײַנשליסלעך ילסראָעל,
זײַנען די יודן ניט זיכער אין זייער צוקונפט, ---באװײַזט, אז ניט דער צועניזם, נאָר דער סאָ-
ציאליזם לייזט די יזִדןפראגע.

דער צועניזם האָט ניט געלײיזט און איז ניט אימשטאנד צו לייזן די ילדן-פראגע, דאָס
הײסט, אז ער איז ניט אימשטאנד צו באפּרײַען די ייַדישע מאסן פון דער פּלאָג
פון אנטיסעמיטיזם אין די קאפיטאליסטישע לענדער, אין ועלכע ער איז פאראן. די
עמיגראציע לייזט ניט די ייִדן-פראגע. בלויז דער ניצאָכן פונעם סאָצזאליזם קאָן ארױסרײַסן
דעם אנטיסעמיטיזם מיטן װאָרצל, קאָן דערפירן צן א פונדאמענטאלער און פולער לייזונג
פון דער יידן-פראגע, פּונקט וי פון אנדערע נאציאָנאלע פראגן.

דעריבער איז דער אָביעקטיװער אינטערעס פון די יידישע מאסן, װוּ זי זאָלן זיך נאָר
ניט געפינען, -- צו קעמפן האנט בא האנט מיט די קויכעס פון דעמאָקראטיע און סאָצוַאליזם
פאר א נײַער געזעלשאפט, אין וועלכער עס װערן ארויסגעריסן די קלאסעווע װאָרצלען
פונעם ראסיזם און אנטיסעמיטיזם.

די אנטיסאַוועטישע העצע פונעם ציעניזם דינט דעם אימפּעריאליזם

די, אינטערנאצואָנאלע קאַמוניסטישע באוועגונג האָט דעפינירט דעם שװערפּונקט אין
דער גלאָבאלער סטראטעגיע פונעם אימפּערלאליזם אין דער הײַנטיקער טקופע, פעסטשטעלנ"
דיק, אז ,די שארף פון דער אגרעסיווער סטראטעגיע פונעם אימפּעריאליזם איז געריכטעט-
װי אין דער פארגאנגענהײַט --קוידעמקאַל קעגן די סאַצואליסטישע מעלוכעס". אין זײַן
קאמף קעגן דעם סאַצואליסטישן לאגער און קױדעמקאָל קעגן דעם ראטנפארבאנד מאַבילי
זירט דער אימפּעראליזם אף זײַן זײַט אלע רעאקציאָנערע באוועגונגען און אלע סאטעליט-
רעגירונגען. צוליב אָט די צילן מאָביליזירט ער אוֹיך די צועניסטישע אַרגאניזאציעס און די
יוסראָעל"רעגירונג, וועלכע האָבן געשטעלט אלע פּאָליטישע מיטלען, דערין די מיטלען פון
מאסן"פּראָפּאגאנדע, וועלכע געפינען זיך אין זייער רעשוס, -- צו דינסט דעם גלאָבאלן קאמף
פונעם אימפּער:אליזם קעגן ראטנפארבאנד און קעגן קאָמוניזם.

א ביז גאָר װיכטיקע שטיצע דעם אימפּעריאליזם אין זײַן קאמף קעגן קאַמוניום, אין
דער העצע קעגן ראטנפארבאנד װײַזן ארוים די ציַעניסטישע אָרגאניזאציעס און די ייִסראָעל-
רעגירונג. אין מעשעך פון די לעצטע יאָרן איז די אנטיסאָוועטישע העצע אין ייִסראָעל דער-
גאנגען צו א פרעצעדענטלאָזן פארנעם. די קנעסעט איז פיל מאָל ספעציעל צונויפגערופן
געװאָרן אף אנטיסאָוועטישע שענדלעכע און ווילדע ספעקטאקלען. אין די שולן װערן דורכ-
געפירט אנטיסאָװועטישע רעפעראטן, װאָס זייער ציל איז צו פארגיפטן די נעשאָמעס פון די
קינדער און יוגנט בא אונדו אין לאנד מיטן סאם פון אנטיקאָמוניזם און אנטיסאָוועטיזם.

די אנטיסאָוועטישע העצע מיצאד דער ייִסראָעל-רעגירונג און די צועניסטישע מאנהיגים
װערט קאָאָרדינירט מיט די אימפּעריאליסטישע פּראָפּאגאנדע-צענטרען אין װואשינגטאָן און
אין אנדערע הויפּטשטעט. .

דער אויסרייך פאר דער אנטיסאָוועטישער העצע מיצאד די צועניסטישע אָרגאניזאציעס
און דער ייסראָעלירעגירונג איז, קלוימערשט, זייער זאָרג פאר די ייִדן אינעם ראטנפארבאנד
און ספּעצועל פארן רעכט פון עמיגראציע פאר די, װאָס װילן דאָס. דער פאקט, װאָס ס'איז
ניט פאראן קיין פּראַבלעם פון ייִדן-דיסקרימינאציע אין ראטנפארבאנד, דער פאקט, װאָס די
רעגירונג פון ראטנפארבאנד דערלובט יענע יידן, װאָס װילן דאָס, צו עמיגרירן קיין יוס-
ראָעל, האָט ניט פארקלענערט דעם פארנעם פון דער אנטיסאָוועטישער העצע מיצאד די
צלעניסטישע מאנהיגים און די רעגירער פון יסראָעל. זי פארשפּרייטן דעם אנטיסאָוועטישן
גיפט מיט אלע מיטלען פון דער מאס"פּראַפּאגאנדע אין ייִסראָעל און אין אויסלאנד, זיי
אָרגאניזירן אנטיסאָוועטישע און פּראַװאָקאצואַנעלע דעמאַנסטראציעס קעגן סאָוועטישע טוער,
װאָס באזוכן אויסלאנד. זײ מזעסן זיך ניט דורכצופירן אקציעס אף ארונטערצורײַסן סאָװע-
טישע קולטור- און קונסט-אונטערנעמונגען. זי פארייניקן זיך אין דער דאָזיקער אנטיסאָ-
וועטישער טעטיקײט מיט פאשיסטישע און אנטיסעמיטישע אָרגאניזאציעס, מיט די װײַס-
עמיגראנטן, וועלכע זײַנען אנטלאָפּן פון דער אָקטיאבער-רעװאָליוציע, און מיט די, װאָס
האַבן זיך פארקויפט צו די נאציס און זײַנען, קעדיי אױסצומײַדן א שטראָף, אנטלאָפן אף
מײַרעװו. דער עמעס אָבער דרינגט ארײַן װאָס מערער און מערער אינעם באוװוסטזײַן פון
דער עפנטלעכער מיינונג און די אנטיסאָוועטישע העצע האָט אלץ װייניקער דערפאָלג.

די אנטיסאָוועטישע העצע מיצאד די צזעניסטישע מאנהיגים און די ייַסראָעלירעגירער
און זייערע פײַנטלעכע אקציעס קעגן די סאַצזאליסטישע לענדער און קעגן די אנטייאימ-
פּעריאליסטישע רעזשימען אין די לענדער פוֹן אפריקע, אזיע און לאטײַן-אמעריקע---זײַנען

147

בלויז איינע פון די אָפּצאָלונגען, װאָס די אמעריקאנער אימפּער;אליסטן באקומען פארן
געווער, פארן געלט און פאר דער פּאַליטישער שטיצע, װאָס זי גיבן די הערשנדיקע קרײזן
אין ייסראָעל קעגן די אראבישע מעדינעס:

א ויכטיקע סיבע פאר דער פארשטארקונג פון דער אנטיסאָװעטישער העצע אין א
פּרעצעדענטלאָזן פארנעם אין די יאָרן נאַך דער יוןימילכאָמע פון 1967 מיצאד די יוסראָעל-
הערשער און די צועניסטישע אָרגאניזאציעס אין פארשיידענע לענדער איז דער פאקט, װאָס

ריטאָריעלע אנעקסיעס און צו דערגרייכן די פונדאמענטאלע צילן פון די צועניסטישע מעי
שאָרסִים פונעם אמעריקאנער אימפּערזאליזם אין מיטעלן מיזרעך:

די פארשטארקטע אנטיסאָוועטישע העצע אין שײַכעס מיט דער קלױמערשטער ,ייד
פארפאַלגונג" האָט, צווישן אנדערן, דעם ציל אָפּצווענדן די אופמערקזאמקײַט פון דער אג-
רעסיע- און אנעקסיע-פּאָליטיק מיצאד דער ייִסראָעל-רעגירונג, פון דער גרויזאמער אונטער-
דריקונג פון די אראבישע אײַנװױינער אף די אָקופירטע געביטן און דער פאָליטיק פון נאי
צואָנאלער דיסקרימינאציע בענעגייע דער אראבישער באפעלקערונג אין ייִסראָעל.

קערונג אין יסראָעל צו דער מעגלעכקײַט פון א מילכאָמעיעסקאלאציע אין אונדזער ראיאן
װאָס איז מעסוגל צו דערפירן צו א קריגסיקאָמפליקאציע צװישן די גרויסמאכטן. דער צועך
ניזם האנדלט, אלזאָ, קעגן דעם לעבנסװיכטיקסטן אינטערעס פונעם ייסראַעל-פאָלק און פון
די ייִדישע מאסן אין דער װועלט, װאָס באשטייט אין דער אַפּשוואכונג פון דער אינטערנא?
צואַנאלער געשפּאנטקײַט, אינעם פארמײַדן א דריטע ועלט-מילכאָמע, אינעם פארמײדן א
קאטאסטראָפע פאר אלע פעלקער אין דער גאָרער וועלט. די צועניסטישע מאנהיגים און די
מאכטהאָבער פוֹן ייִסראָעל, וועלכע אַרגאניזירן די אנטיסאַוועטישע העצע-קאמפּאניעס, פארץ
זעען גלײכצײַטיק דעם אנטיסעמיטיזם אין יענע לענדער, אין וועלכע ער עקזיסטירט, צום
בײַשפּיל, אין די אימפּערנאליסטישע לענדער און אין א גאנצער ריי אנדערע קאפיטאליסטישע
לענדער. זי נעמען אָן א פוֹל מויל מיט וואסער, ווען נאצישע מילכאָמעיפארברעכער דרייען
זיך ארום פראנק און פרײ אין די אימפער:אליסטישע מײַרעװילענדער, און די ראָצכים פון
ייִדן און פון אנדערע פעלקער זײַנען זויכע א פארגעבערישע באצוונג און לײַכטע שטראָפּן
ווען זיי װערן געשטעלט פאר א געריכט.

לעצטנס האָבן די ייַסראָעל-רעגירער אָנגעװענדט נאָך איין פּראָװאָקאציאָנעלן שריט קעגן
ראטנפארבאנד, צוטיילנדיק ייִסראָעלדיקע בירגערשאפט יענע סאַװועטישע בירגער פון יידישן
אָפּשטאם, וועלכע לעבן אין ראטנפארבאנד און ,צייכענען זיך אויס" מיט זייער טעטיקײַט
קעגן דער סאָוועטישער אָרדענונג.

דער 17-טער צוזאמענפאָר שטרײַכט אונטער די נױטװענדיקײט אראָפּצורײַסן די .נאצואָר
נאלע ינדישע" מאסקע פונעם צנעניזם און באװײַזן די ייִדישע מאסן אוֹן די פראָגרעסיווע קויך
כעס, װעלכע זײַנען צײַטגװײַז באײַנפלוסט פון דער צועניסטישער פּראָפּאגאנדע, אז סײַ די
ציעניסטישע אידעאָלאָגיע און סײַ די צועניסטישע פּאָליטיק דינען ניט די אינטערעסן פון די
יידן און פונעם פּראָגרעס; פונקט פארקערט, זי שטייען אין פולשטענדיקן קעגנזאץ צו זײ
און דינען נאָך די פײַנט פון שאָלעם און פּראָגרעס, די קאָלערלײ אנטיסעמיטן און ראסיסטן;
די אלע, וועלכע שטױסן די מענטשהײַט צו א נײַער וועלט-מילכאָמע און האָבן מוירע פאר
יעדער פארבעסערונג אין די אינטערנאציאַנאלע באצוונגען און פאר יעדן דערפאָלג פון די
קויכעס, װאָס קעמפן פאר נאצואָנאלער באפרײונג, סאַצואלן פּראָגרעס אומעטום אִין דער
גאָרער וועלט.

עס איז א לעבנסוויכטיקע נױטװענדיקײַט פאר ייַסראָעל צו דערפירן צו א פארבעסערונג
פון די באצוונגען מיטן דאטנפארבאנד, צוֹ נאָרמאלע און אפילע פרײַנטשאפטלעכע באצווג-
גען מיט אים. און דער װעג צו דעם איז--מאכן א סאָף צו דער אגרעסיווער און אנעק"
סזאָניסטישער פּאַליטיק, פירן א פּאַליטיק פון שאָלעם און נאצואַנאלער זעלבשטענדיקײט.

דער ציעניזם און די לינקע פּראַגרעסיווע קויכעס אין דער וועלט

אין אָנבליק פון די ענדערונגען, וועלכע זײַנען אין דער לעצטער צײט פאָרגעקומען אין
דער עפנטלעכער מיינונג פון פארשיידענע לענדער, לעגאבע דער פּאָליטיק פון די ייסראָעל-
הערשער און די אנדערע ציעניסטישע מאנהיגים, און צוליב דעם, װאָס פיל באפרײַען זיך
פון דער האשפּאַע פון דער ציעניסטישער פּראָפּאגאנדע, -- באמיען זיך די צועניסטישע טוער

אף זיך אן אנדער פעל. קיין שום מיטל איז ניט פּאַסלדיק אין די אויגן פון די צועניסטישע
פירער, קעדיי צו פעלשן די געשיכטע פון ציַּעניזם, די געשיכטע פון פּאלעסטינע און דעם
עמעסדיקן פאראקטער פון דער אָפּיציעלער פּאָליטיק פון דער ייִסראָעל-רעגירונג.

148

איינע פון די לעגענדעס, וועלכע זי פארשפּרייטן צװישן די פּראָגרעסיווע קרײיזן אין
אויסלאנד, איז, אז די צועניסטישע באוועגונג האָט בייס דעם בריטישן מאנדאט געקעמפט
קעגן דער פרעמדער מאכט. דער עמעס אָבער איז, אז דער .קאמף" קעגן דעם בריטישן
קאַלאָנזאלן רעזשים מיצאד די צזעניסטישע מאנהיגים (אין אונטערשייד צו דער שטרעבונג
פון די ברייטע מאסן צו עמעסדיקער זעלבשטענדיקײַט) איז אויסן געווען צו איבערצײַגן
די בריטישע מאכט-אָרגאנען פארבלײַבן אין לאנד, זיך רעכענען מיט דער צ;עניסטישער
באוועגונג און נישט אויסשטעלן אפן אראבישן פאָלק. בעױגוריאַן, דער הױפּט פון דער
יוִדישער אגענץ (סאַכנוט) אין יאָר 1946, האָט אין א געשפּרעך מיט ר. קראָסמאן -- דעם
מיטגליד פון דער ענגלישיאמעריקאנישער אױספאַרשונגס-קאָמיסיע פאר פּאלעסטינע ---ערעץ-
יוסראָעל אים געזאָגט: ,אוב ס'זועט אנטשטיין א יוִדישע מעדינע אין א טייל פון ערעץ-
ייסראָעל, װעט זי דינען אלס בריטישע באזע קעגן רוסלאנד" (ר. קראַסמאן ,אין שליכעס
קיין פאלעסטינע"). דער ,דאוואר" פון 1312.45 האָט געשריבן אִין א לייטארטיקל: ,דער
גרויסער קויעך, װאָס איז ארײַנגעבראכט געװאַרן אין לאנד ארײַן, איז דאָ קאָנצענטרירט
פאר די נייטיקע בריטישע באדערפענישן. מיר אנערקענען דאָס רעכט פון די דאָזיקע בא-
דערפענישן און זײַנען גרייט צו רעכענען זיך און שטיצן זיי, װי מיר האָבן שוין דאָס ניט
איין מאָל געטאָן".

אף א זשורנאליסטן-צוזאמענקום אין יערושאַלאוִם אין די ערשטע טעג פון מײַ 1947
האָט דער װאָרטזאָגער פוֹן דער ייַדישער אגענץ דערקלערט: .אף דער נאָענטער סעסיע פון
אונאָ װעט די סאָכנוט פאָדערן צוֹ פארלענגערן דעם מאנדאט". און אפילע צום סאָף מײַ 1947,
שׁוֹין נאָך דער רעדע פונעם סאָװועטישן פאָרשטייער א. גראָמיקאַ אין אונאָ האָט דער מאפּאי-
פירער פּינכעס לוביאניקער (לבון) דערקלערט אף דער זיצונג פון דער קנעסעט: .עפשער
אן אנדער אינטערעס, אָבער ניט דער נאצואַנאלער און צ;עניסטישער אינטערעס פּאָדערט
ארויסצוצלען דאָס בריטישע מיליטער".

פונדאנען איז געדרונגען, אז אין קעגנזאץ צו דער פּראָפּאגאנדע, וועלכע עס פירן בא
הײַנטיקן טאָג די ציעניסטישע טוער צװישן די לינקע קרײַזן אין אויסלאנד, איז דער ציל
פונעם קאמף פון דער צועניסטישער לייטונג געװען צו איבערצײַגן די בריטישע מאכט-
אָרגאנען, אז ס'איז זי קעדײַ פונעם שטאנדפּונקט פון זייערע אייגענע אימפּער!יאליסטישע
אינטערעסן, מאמשיך צו זײַן און אָנשפארן זיך אף דער צ;עניסטישער באועגונג אלס
אינסטרומענט קעגן דער נאצואָנאאלער אראבישער באוועגונג אוֹן קעגן ראטנפארבאנד.

אויך די צ:עניסטישע קרײַזן, וועלכע זײַנען קאָנצענטרירט ארום מאפּאם (דער דעמל-
טיקער האשוימער-האצאָור), זײַנען געווען קעגן אנולירן דעם בריטישן מאנדאט און קעגן
צוואקוירן דאָס בריטישע מיליטער פון לאנד. און ווען בא די געשאפענע אומשטענדן צום
סאָף פון די 40-ער יאָרן איז דאָס געווען אומעגלעך, האָבן זי פאָרגעשלאָגן צו באשטימען
אן אנדער פרעמדע מאכט אונטערן שלייער פון אן אינטערנאציאַנאלן פּראָטעקטאָראט, װאָס
אין יענע באדינגונגען האָט עס געהייסן -- אן ענגלישאמעריקאנער מאכט אָנשטאָט בלויז א
בריטישע הערשאפט. אין א לייטארטיקל אין אַרגאן פון האשוימער האצאָיַר ,מישמאר" פון
7. 5. 14, לייענען מיר: ,די פאָדערונגען פון פּאָליטישער מאָראל און פון פּאָליטישע נוצן
פארפליכטן צו באגרינדן זי אף די יעסוידעס פון פּראַנרעסיוון צועניזם. װאָס פאָדערט צו-
צוײַלן אומגעשטערט דאָס באפרײַונגסיווערק פון ייִדישן פאָלק און אנטוויקלען ערעץײייסראָעל
אונטער אן אינטערנאצ;אַנאלן קאָנקרעטן קאָנטראָל ביז זי װעט פייוק זײַן צו עכטער זעלב-
שטענדיקניט..*

אין אן ארטיקל אין ,מישמאר" פון 11יטן יול 1947 לייענען מיר: .דער אויסוועג פונעם
ערעץײיוסראָעלדיקן פּלאָנטער איז, אלזאָ, ניט באלדיקע זעלבשטענדיקײט. די זעלבשטענדי-
קײַט מוז אומבאדינגט האָבן איר איבערגאנגסיטקופע פוֹן אן אינטערנאצואָנאלער הערשאפט.
אן אינטערנאצואַנאלע הערשאפט אין דער איבערגאנגס-טקופע איז אומבאדינגט נייטיק פאר
די ייודן":

דער פלאן, װאָס די באוועגונג פון האשוימער האצאָוַר האָט פאָרגעשלאַגן דער ענגליש-
אמעריקאנישער אױספאַרשונגס-קאָמיסיע, װעלכע האָס באזוכט דאָס לאנד אין 1946, איז
געווען אופשטעלן אן .אינטערנאצזאָנאלן" רעזשים איבער ערעץייסראָעל אף א צײט-אָפּשניט
פון 20--25 יאָר, קעדיי מיט דער הילף פון דער פרעמדער מאכט זאָל געשאפן װערן א
ֹיֵדִישׂע מערהײַט אין גאנצן לאנד.

אנדערע ציעניסטישע קרײַזן האָבן פאָרגעשלאָגן אױסצובײַטן דעם פּראַטעקטאָראט פון
איין אימפּערזאליזם (דעם בריטישן) אף א פּראַטעקטאָראט פון א צווייטן אימפּער:אליזם
(דעם אמעריקאנער). די דאָמינירנדיקע שטרעמונג אין דער ציעניסטישער באוועגונג. איז
מיט דער צײַט אריבערגעגאנגען פון איר הויפטידינסט דעם בריטישן אימפּעריאליזם צום
הויפט-דינסט דעם אמעריקאנער אימפּער;אליזם. ס'איז אָבער קיינמאָל ניט געווען קיין. אנטי-
אימפּעריאליסטישער צועניזם. די שטרײַטן צװישן די צועניסטישע פירער האָבן ניט איין
מאָל אויסגעדריקט און דריקן אויס די אינטערעסן פון פארשיידענע גרופּעס לעטויוועס דעם

149

אָדער אנדערן אימפּעריאליזם, אָבער טאָמיד צו דינסט פונעם אימפערואליזם קעגן קאָמוניזם
און קעגן דער נאצ;אַנאלער באפרײַוּנגס-באוועגונג.

דאָס איז דער היסטאָרישער עמעס וועגן דעם .אנטי-אימפעריאליסטישן" קאמף פון דער
צלעניסטישער באוועגונג.

הײַנט צו טאָג נוצן אויס די צועניסטישע קרײַזן צום שלעכטן אין זייער פראָפּאגאנדע
צווישן די לינקע קרײַזן אין פארשיידענע לענדער דעם לאָזונג וועגן זעלבסטבאשטימונג פון
די פעלקער. זי לייגן פאָר צוצוטיילן דער פאלעסטינער באפעלקערונג, וועלכע געפינט זיך
אונטער דער מיליטערישער ייסראַעלדיקער אָקופּאציע, דאָס רעכט אף זעלבסטבאשטימונג
אוֹן דאָס שאפן א נאצזאָנאלע קערפערשאפט, װאָס דארף דערגרייכן א שאָלעם-רעגולירונג
מיט ייסראָעל. אין די קאָנקרעטע באדינגונגען פון מיליטערישער אַקופאציע זײַנען די דאָזיקע
פאַרשלאָגן אויסן אָפּצוּווענדן די אופמערקזאמקײַט פון דעם, אז א פאָרבאדינג פאר יעדער
מעגלעכקײַט אויסצונוצן מיצאד דעם אראבישן פאלעסטינער פאָלק זײַן רעכט אף זעלבסט-
באשטימונג---איז דער צוריקטריט פון די יסראָעלדיקע באװאָפנטע קויכעס פון אלע אראי
בישע שעטאָכים, װאָס זײַנען אָקופּירט געװאָרן אין די טעג פון דער יוןדמילכאָמע פון 1967י
זעלבסטבאשטימונג און פרעמדע אַקופאציע -- דאָס איז אין קעגנזײַטיקן װידערשפּרור:

די ציעניסטישע קרײַזן, וועלכע פירן אן אקטיווע טעטיקײַט צװישן די לינקע גרופּירוג
גען, טרעטן, אלס קלאל, ארויס קעגן טעריטאָריעלע אנעקסיעס, טראָץ דעם, װאָס זי האָבן
געשטיצט די יון"מילכאָמע פון 1967 און זי באצייכנט אלס גערעכטע מילכאָמע. באגלײַך
אָבער מיט דעם פּאָדערן זײ נײַע גרענעצן, װעלכע זײ רופן אָן ,זיכערע גרענעצן פאר
יוסְראָעל". קעדיי צו גאראנטירן די זיכערהײַט פון ייסראַעל, פאָדערן זי טעריטאָריעלע ענד
דערונגען, אויסברייטערן די ייַסראַעל-גרענעצן אין פארשיידענע ריכטונגען, וי אויך ,זיכער-
הײַט-אנריכטונגען", וועלכע זיי זעען אין דער מיליטעריש-ייַסראָעלדיקער ,אָנװעזגהײַט?
אויך אף די שעטאָכים, װאָס װעלן עוואקוירט ווערן דורך די ייסראַעלדיקע באװאָפּנטע קויץ
כעס, אין דער װירקלעכקײַט אַבער זײַנען די דאָזיקע לאַזונגען פון .זיכערהײַטסיגרענעצן
פאר ייסראָעל" ניט מער, װי אן אנדער פאָרם, א מער מאסקירטע און מער צװלעסדיקע
פון דער אָפּיצ;עלער פאָדערונג פון טעריטאַריעלע אנעקסיעס אלס באדינג פאר שאָלעם.
עס זײַנען אָבער פאראן פּראָגרעסיװוע קרײַזן, וועלכע װערן גאנץ טמימעסדיק פארפירט דורך
אָט די לאַזונגען. די דאָזיקע קרײַזן דארף מען טאקע אופקלערן, אז יעדע פאָדערונג פון
טעריטאָריעלע אנעקסיעס, האגאם זי באנוצט זיך מיטן מאָטיוו פון זיכערקײַט, פארמינערט
די אויסזיכטן אף שאָלעם, װאָס בלויז ער װעט ברענגען די זיכערקײַט פאר ייִסראָעל,

די פאָדערונג אויסצוברייטן די גרענעצן ,צוליב זיכערהײַט-מאָטיוון" איגנאָרירט דעם
פאקט, אז די אראבישע מעדינעס נייטיקן זיך אין זיכערהײַט און אין זיכערהשט-אפנריכטובך
גען ניט װײניקער װי מעדינאס ייִסראָעל. עס איז א היסטאָרישער פאקט, אז מעדינאס ייס
ראָעל אין בונד מיט די אימפּעריאליסטישע גרויסמאכטן האָט אָנגעגריפן די שכיינעסדיקע
מעדינעס אין 1956 און אין 1967. דאָס הייסט אויך איגנאָרירן דעם פאקט, אז הײַנט צו טאָג,
ווען ס'איז פאראן א מאָדערנער לופט-פלאָט, פּערפעקט עלעקטראָניש און ראקעטן"געװער--
װעט ניט די צאָל קילאָמעטערס ברענגען זיכערקײַט פאר ייַסראָעל, נאָר דער שאָלעם.

די קאַנסעקװענטע שאָלעם-קויכעס אין ייִסראָעל אוּן אין דער גאָרער וועלט לייגן פאָר
זיכערהײַט-אײַנריכטונגען אלס באשטאנדטייל פונעם שאַלעם-פּלאן פארן מיטעלן מיזרעך;
די דאָזיקע זיכערהײט-אײַנריכטונגען קאָנען ניט זײַן טעריטאָריעלע עקספאנסיע, ייסראָעל-
דיקע הערשאפט אף די אַקופּירטע אראבישע טעריטאָריעס, אָדער מיליטעריש-ייסראַעלדיקע
אָנװעזנהײַט אף די דאָזיקע טעריטאָריעס. זיכערהײַט-אײַנריכטונגען אין די מיטלימיזרעכדיקע
און אינטערנאצזאַנאלע באדינגונגען בא הײַנטיקן טאָג קאָנען זײַן: קאָנקרעטע גאראנטיעס
מיצאד די גרויסמאכטן אָדער מיצאד דעם זיכערהשטיראט: אוועקשטעלן קויכעס פון דער
אונאָ אף די פונקטן, װאָס זײַנען װיכטיק פאר דער זיכערהײַט פון אלע צדאָדים, אזוי אז
איין צאד זאָל אים ניט קאָנען באזײַטיקן; שאפן דעמיליטאריזירטע ראיאָנען אף פארשיידענע
גרענעץ-פּונקטן.

אין רעזומע דארף מען זאָגן, אז געוויסע צועניסטישע קרײַזן, וועלכע פירן זייער פּראָ-
פאגאנדע צװישן די לינקע גרופעס אין אויסלאנד, .פאסן צו" די רעאקצזאָנערע אידעאָלאָגיע
און פּראקטיק פונעם צועניזם צו די שטימונגען פון די דאָזיקע גרופּעס. אזוי פירן זי זיך
סײַ אפן פּאָליטישן געביט און סײַ אפן געזעלשאפטלעכן געביט. זי שילדערן, לעמאָשל, די
קיבוצים און די מעלוכישע ווירטשאפט, די סאָכנוטישע און די היסטאדרוטישע, װי סאַצוא-
ליסטישע קעמערלעך. אין דער זעלבער צײַט איגנאָרירן זי און באהאלטן אויס דעם פונדא-
מענטאלן פאקט, אז אין דער יסראָעלדיקער ווירטשאפט, אין אלע זײַנע סעקטאָרן, הערשט
דער אויסלענדישער קאפּיטאל, אז די ייַסראָעלדיקע עקאָנאָמיק אין אלע אירע טײלן אין
איצט פארשקלאפט--נאָך מערער איידער פאר דער יױמילכאָמע--צו די אמעריקאנער
מאָנאָפאָלן און צו דער רעגירונג פון די פארייניקטע שטאטן. אזוי איגנאָרירן זי אויך און

150

באהאלטן אויס דעם פאקט, אז די ייסראַעלדיקע עקאָנאָמיק איז א קאפּיטאליסטישע עקאָנאַ-
מיק, אז דער הערשנדיקער קלאס אין ייסראָעל איז די גרויס-בורזשואזיע. דער דאָזיקער
פאקט ענדערט זיך ניט צוליב דער עקזיסטענץ פון א רעגירונג, אין וועלכער עס שפּילן א
וויכטיקע ראָלע די ציעניסטישע פארטייען, וועלכע טוען די זאך פון די גרויסע קאפּיטאליסטן,
פרעמדע אוֹן אָרטיקע, און דינען די גלאָבאלע אינטערעסן פונעם אימפּער;אליזם, צוליב
אידעאָלאָגישע, צועניסטישע, אנטיקאָמוניסטישע, אנטייאראבישע און פאקטיש אנטיגאצואָ
נאלע סיבעס. די ארבעטנדיקע מאסן אין ייִסראָעל, אײַנגעשלאָסן די ארבעטנדיקע אין דער
מעלוכישער, סאָכנוטישער און היסטאדרוטישער ווירטשאפט, װערן עקספּלואטירט דורך דעם
גרויסיקאפיטאל און דורך זיערע ארבעטסגעבער פּונקט אף דעם זעלבן אויפן און אין דער
זעלבער מאָס וי אין די פּריוואטע אונטערנעמונגען. אין דעם קאפּיטאליסטישן רעזשים ווערן
אויך די מיטגלידער פון די קיבוצים עקספלואטירט דורך דעם גרויס-קאפיטאל. דעריבער טאָר
מען ניט די קאַלעקטיווע ווירטשאפטן און דעם מעלוכישן סעקטאָר אין ייסראָעל דעפינירן
אלס ,קעמערלעך" פון סאָצאליזם אין די באדינגונגען פון א קאפּיטאליסטיש לאנד, װאָס אין
פארשקלאפט צום פרעמדן קאפּיטאל און איז אײַנגעפלאַכטן און פארבונדן מיט טויזנטער
פעדעם מיט דער עקאָנאָמיק און פּאַליטיק פון די אימפערזאליסטישע גרויסמאכטן, און אין
דער ערשטער ריי פון די פארייניקטע שטאטן.

אין זײער טעטיקײַט צװישן די לינקע קרײַזן אין אויסלאנד באפוצן די ציעניסטישע
פראָפּאגאנדיסטן די רעגירונגס"פּאָליטיק, באהאלטן אויס אָדער פארטושירן די פּאָליטיק פון
אכזאָריעסדיקער אונטערדריקונג אף די אָקופּירטע שעטאָכים, די נאצואָנאלע דיסקרימינאציע
בענעגייע דער אראבישער באפעלקערונג אין יוסראָעל, דאָס טרעטן די דעמאָקראטישע פרײי-
הײַטן, די מאסנהאפטע באוועגונגס-באגרענעצונגען, װאָס װערן ארופגעלייגט אף די פירער
און אקטיװיסטן פון דער ייִסראַעלדיקער קאַמוניסטישער פארטיי צוישן דער אראבישער
באפעלקערונג, װי אויך אף אנדערע שאַלעם-שטרעבנדיקע קרײַזן, װאָס זײַנען קעגנער פון
דער רעגירונגס"פּאָליטיק. אזוי באהאלטן זי אויס די קלאסזדעקספלואטאציע אין יוסראָעל,
דעם װוּקס פון דער סאָצואלער פּאַליאריזאציע, די אויסברייטערונג פון דער דיפערענציאציע
צווישן די פארשיידענע שיכטן און דעם װוּקס פון דער אָרעמקײַט צווישן דער באפעלקערונג,

דער 17'טער צוזאמענפאָר האלט, אז ס'איז ביז גאָר וויכטיק אופצודעקן דעם עמעס װעגן
דער פּאָליטיק פון דער רעגירונג און פון די צועניסטישע מאנהיגים, װאָס װידערשפרעכט
די קלאסן-אינטערעסן פון די ארבעטנדיקע מאסן און די נאצזאָנאלע אינטערעסן פונעם ייס-
ראַעל-פאָלק, -- אופקלערן עס פאר די ארבעטנדיקע, פאר דער יוגנט, פאר דער אינטעליגענץ,
פאר אלע מענטשן מיט פּראָגרעסיווע שטרעבונגען, אז זי זאָלן אַרײַנטראָגן זייער צושטײַער
אין דעם קאמף פאר א גערעכטן שאָלעם אפן מיטעלן מיזרעך, לעטויוועס אלע פעלקער און
לעטויוועס דער אלגעמיינער זאך פון שאַלעם און פּראָגרעס.

מע דארף אויך פירן א קאמף קעגן דער אנטיסאַװעטישער פּראָפּאגאנדע, װאָס די צוע-
ניסטישע קרײַזן פירן אקטיוו צווישן די לינקע קויכעס אין אויסלאנד, און וועלכע איז אויסן
אופצוווירקן-- צו דינסט דער פּאַליטיק פון דער יסראַעלירעגירונג--אף די, װאָס זײַנען
קעגן דער אגרעסיע-פּאַליטיק אוֹן אנעקסיעס פון דער יַסראָעלירעגירונג. דער אנטיסאָוועטיזם
איז דאָס איקערדיקע געווער אין די הענט פון אלע אָפּעגע און פארמאסקירטע שטיצער פון
דער רעאקצואָנערער פּאָליטיק פון די צועניסטישע מאכטהאָבער אין ייִסראָצל,

דער 17-טער צוזאמענפאָר באשליסט צו פארשטארקן און פארטיפערן דעם אידעאָלאָגישן
קאמף קעגן ציעניזם, גלײַכצײיטיק פארשטארקן די אָנשטרענגונגען צו קאָנצענטרירן אלע
קויכעס, אָן אונטערשייד פון אידעאָלאָגישער אָנשױוּנג, אין א פארייניקטן ארבעטער"פראָנט
און אין א ברייטן שאָלעם-פראַנט.

דער שא צװאמענפאָר פון דער קאָמפּארטי פון יִסראָעל

דער וועא צוזאמענפאָר פון דער קאָמפּארטײ
פוֹן ילסראָעל איז פאָרגעקומען אין יון 1972 אין
טעל-אוויוו -- יאפע. ער איז דורכגעגאנגען אוג-
טערן אינטערנאציאָנאלן פּאטראָטישן לאָזונג:
,ניט מיטן אימפּערזאליזם קעגן די אראבישע
פעלקער, נאָר מיט די אראבישע פעלקער קעגן
דעם אימפּערלאליזם!*

דער גענעראל-סעקרעטאר פון צענטראל-
קאָמיטעט פון דער קאָמפּארטײ פון ייַסראַעל
מייער ווילנער האָט אין זײַן באריכט-פאַרטראָג
,פאר דער איינהײט פון די קרעפטן אינעם
קאמף קעגן דער אַקופּאציע, פאר שאָלעם, פאר
די רעכט פון די ארבעטנדיקע, פאר דעמאָקרא-
טיע, גלײַכבארעכטיקונג און סאָצואלן פּראָגד
רעס" געזאָגט:

,הײַנט צו טאָג איז דאָס וויכטיקסטע אינעם
קאמף פאר די נאצואָנאלע אינטערעסן, די סא-
מע ערשטע רעװאָליציאָנערע אופגאבע-- דער
שלאָגן זיך, אז דאָס ייַסראַעלימיליטער זאָל
פארלאָזן אלע טעריטאָריעס, װועלכע עס האָט
אָקופּירט בייס דער יון-מילכאָמע, אז עס זאָל
אײַנגעשטעלט װערן אזא שאָלעם מיט די ארא-
בישע לענדער, װעלכער זאָל אנטשפּרעכן די
געזעצלעכע נאצואָנאלע אינטערעסן פון אלע
מעלוכעס און פעלקער פון אונדזער רעגיאָן,
אײַנגעשלאָסן דאָס פאָלק פון ייסראָעל און דאָס
אראבישע פאָלק פון פּאלעסטינע".

דער צוזאמענפאָר האָט אָנגעװיזן, אז די אָר-
גאניזאטאָרן פון דער זעקסטאָגיקער מילכאָמע
אין 1967 האָבן זיך ניט אָפּגעזאָגט פון זייער
ציל צו קעגנשטעלן זיך די פּראָגרעסיווע סאָר
צואלע איבערגעשטאלטונגען אפן נאָענטן מיז-
רעך, ארונטערײַסן די פרײַנטשאפט און מיט-
ארבעט פון די אראבישע לענדער מיטן סאָ-
וועטנפארבאנד און מיט די אנדערע סאָצואלי-
סטישע לענדער, פארײיביקן די אָקופּאציע פון
פרעמדע טעריטאָריעס:

די יאָמקיפּער-מילכאָמע, וועלכע איז אויס-
געבראָכן אין אָקטיאבער 1973, שוין די פערטע
מילכאָמע צװישן די אראבישע לענדער און
יוסראָעל, האָט באוויזן, אז דער אנאליז פוגעם
ווע צוזאמענפאָר פון דער קאָמפּארטײ פון
יוסראָעל וועגן דער לאגע אפן נאָענטן מיזרעך
איז א ריכטיקער. ,די יאָמקיפּער-מילכאָמע האָט
ארויסגערופן אינעם טאָלק א שאָק, -- האָט גע-
זאָגט מ. ווילנער.-- צום ערשטן מאָל האָבן די
ברייטע פאָלקס-מאסן זיך איבערצײַגט אין דער
פּראקטיק, אז די אָפּשאצונגען און פּאָסטולאטן,
מיט וועלכע די רעגירונג פון גאָלדע מעיר און
פון די עקסטרעפירעכטע קרײַזץ באגרינדעט
איר פּאָליטיק, איז אבסאָליוט ניט קיין רעאלע,
פּאָשעט גערעדט -- דאָס איז א פּאָליטיק, װאָס
איז אויסגעזויגן פון די פינגער":

דער וויכטיקסטער סאכאקל פון דער יאָמקי-
פער-מילכאָמע אין אזא, אז די מילכאָמעידאָק-

152

טרין פון ייסראָעל האָט געליטן א פולן קראך,
די באָבעימײַסעס, אז דער פאָרצוג פון ייסראָעל
לעגאבע די אראבישע ארמייען איז , אומבא-
גרענעצט", זײַנען טיף באגראָבן געװאָרן אין
גאנג פון די אָקטיאבערישלאכטן.

בייס דער יאָמקיפֿערימילכאַמע האָט די ארמיי
פון ייסראָעל געליטן אומגעהערטע פארלוסטן
אין מענטשן און אין טעכניק: העכער 10 טויזגט
דערהארגעטע און פארװונדעטע, 900 צעשמע-
טערטע טאנקען, עס איז פארניכטעט געװאָרן
ארום א העלפט פון די מיליטערישע לופט-
קרעפטן פון ייסראָעל (ארום 250 שלאכט-
אעראָפּלאנען).

דער ווע צוזאמענפאָר פון דער קאָמוניסטי
שער פארטיי פון ייַסראָעל האָט דערוויזן אז די
איצטיקע צועניסטישע רעדלפירער פון ייסראָעל
זײַנען ניט אימשטאנד צו לייזן קיין איינע פון
די ערנסטע פּאַליטישע און עקאָנאָמישע פּראָ-
בלעמען, וועלכע שטייען הײַנט פאר ייסראָעל.

די וואקסנדיקע אױיסערן-פּאָליטישע איזאָליא-
ציע פון דער מעדינע איז געקומען צום אויס-
דרוק אין א סעריע איבערגעריסענע דיפּלאָמאד
טישע באציונגען. בייס דער יאָמקיפּער-מילכאָ-
מע האָט די דאָזיקע אִיזאָליאציע זיך נאָך מער
פארשטארקט. די דיפּלאָמאטישע באציונגען מיט
ייסראָעל האָבן אין אלגעמיין אָפּנעשטעלט 24
אפריקאנישע לענדער.

דער צוזאמענפאָר האָט אנאליזירט די ווידער-
שפּרעכלעכע געשעענישן, וועלכע האָבן אין די
לעצטע יאָרן געהאט אן אָרט אין ייַסראָעל. ,אין
פּאָליטישן און געזעלשאפטלעכן לעבן פונעם
לאנד קומט פאָר א קער אף רעכטס. עס װערן
שטארקער די שאָװיניסטישע און מיליטארי-
סטישע שטימונגען. אין די װיכטיקסטע רעגי-
רונגסיפּארטייען פארנעמען אלץ מער דאָס
הױפּט-אַרט די רעכטע אגרעסיווע קרעפטן":

אין דער זעלבער צײַט וואקסט אין לאנד די
שטרײיק-באוועגונג צװוישן די ארבעטער און אָני
געשטעלטע, עס ברייטערט זיך אויס די באווע-
גונג פון די אָנהענגער פון א יוישערדיקן שאָר
לעם און פון נאָרמאלע, פּרײַנטלעכע באצוונגען
מיט די אראבישע לענדער. אין דער עפנטי
לעכער מיינונג לאָזן זיך פילן די אָפּאָזיצואָנעלע
שטימונגען צווישן דער אינטעליגענץ און דער
יוּגנט.

,די ייַסראָעל-געזעלשאפט געפינט זיך אין
א צושטאנד פון אָנשטרענגונג און יוירונג. עס
ווערן אלץ שארפער די אינערלעכע װידער-
שפּרוכן, אלץ שוואכער װערט דער אײַנפלוס
פון דער רעגירונג אף די פארשיידענע שיכטן
פון דער געזעלשאפט. די רעגירונג פירט דורר
אירע מאָסמיטלען דערהויפּט מיט דער הילף
פונעם רעפּרעסיע-אפּאראט פון דער מעלוכע..?

אין דער דאָזיקער אומגעבונג קלינגט מיט א

באזונדערער קראפט די פעסטשטעלונג פונעם
צוזאמענפאָר:

,די פּאָליטיק פון דער קאָמוניסטישער פּאר-
טי פון ייִסראָעל ראטעוועט דעם קאָװעד פונעם
ייסראָעליפאָלק, זי באװײַזט דעם פּאלעסטינער
אראבישן פאַלק. אז עס איז פאראן אַן אנדער
ייסראָעל--א ייַסראָעל פון האָרעפאשניקעס,
וועלכע לײַדן אויך פון די אָקופאציע-פּאָלגן און
װוילן שאָלעם, ניט קיין מילכאָמע, זיי װילן
לעבן, ניט קיין אנעקסיעס... די נאציאָנאלע אינ-
טערעסן און די זיכערהײַט פון ייַסראָעל האָבן
קיין שום געמיינזאמס ניט מיט דער אַקופּא-
ציע, װאָס איר איינציקער ציל איו-- פאריי-
ביקן די סינע און די מילכאָמע";

דער ו|טג צוזאמענפאָר פון דער קאָמפּארטײ
פון ייִסראָעל האָט באטאָנט, אז דער סאַוועטג-
פארבאנד איז א פּרײַנט סש פונעם ייסראָעל-
פאָלק, סײַ פון די אראבישע פעלקער. דער סאָד
וועטישער פּלאן פון שאָלעם אפן נאָענטן מיז-
רעך גאראנטירט דעם קועם און די זיכערחײַט
פון אלע פעלקער פוֹן דעם דאָזיקן ראיאָן.

די קאַמוניסטן פון ייסראָעל, עכטע אינטער-
גאצ;אָנאליסטן, פּאטר:אָטן פון זייער לאנד און
קעמפער פאר שאָלעם, טרעטן ארױיס פאר
'פרײַנטשאפט מיטן סאָוועטגפארבאנד, װײַל אזא
פרײַנטשאפט אין נייטיק דעם פאָלק פון יוס-
ראָעל און איז אין העסקעם מיט די קלאסן-
אינטערעסן פון די ארבעטנדיקע.

א מארקסיסטישער אנאליז פון דער נאצואָ-
נאליסטישער אידעאָלאָגיע פונעם צעניזם איז
געגעבן אין דער רעזאָליוציע פונעם צוזאמענ-
פאָר: ;דער קאמף קעגן דער אידעאָלאָגיע און
פּראקטיק פונעם צוַּעניזם איז די לעבנס-נויט-
װענדיקײַט פונעם פאָלק פון ייַסראָעל".

די צ:עניסטישע אידעאָלאָגיע איז רעאקצואָ-
נער, װײַל איר הויפּטיציל איז נאציאָנאליזם און
ראסיזם. די צ;עניסטישע אידעאָלאָגיע ווידער-
שפּרעכט די אינטערעסן פון די יידישע
ארבעטנדיקע אין גאָר דער וועלט און די נאצ!-
אָנאלע אינטערעסן פונעם פאָלק .פון ייסראָעל,
די ציעניסטישע אידעאָלאָגיע פאָדערט, אז די
יוִדישע האָרעפּאשניקעס זאָלן זיך אָפּזונדערן
פון די ארבעטס-לײַט פון אנדערע פעלקער און
בילדן אן איינהײַטלעכע אָרגאניזאציע מיט דער
ייַדִישער בורזשואזיע.

דער צועניזם איז רעאקצלאָנער דערפאר, װאָס
פאר דער גאנְצער צײַט פון זײַן עקזיסטענץ
האָט ער מיט לײַב און לעבן געדינט און דינט
איצט דעם אימפּער:אליזס, זײַן ציל איז --אני
טיסאָוועטיזם אוֹן אנטיקאָמוניזם. פון 1917 יאָר
אָן, זינט דער אָקטיאבער-רעװאָליוציע, פירט
דער צלעניזם אן אונטערײַסערישע טעטיקײַט,
אן אידעאָלאָגישע דיווערסיע קעגן דער ערש-
טער אין דער וועלט סאָציאליסטישער מעלוכע.

דער צוזאמענפּאָר האָט געשענקט גרויס אופ-
מערקזאמקײַט דער דעמאסקירונג פון די אנטי-
סאָוועטישׂע רעכילעסן, פון דער קאמפּאניע קעגן
פססר. אין די לעצטע יאָרן האָט די אנטיסאָ-
וועטישע העצע פון די צזעניסטן אַנגענומען גאָר

א גרויסן מאסשטאב. אָפט קומען פּאָר אִין. דער
קנעסעט שענדלעכע אנטיִסאָוועטישע ספּעקטאק-
לען, אין די קינדער-שולן פון ייַסראָעל לייענט
מען אנטיסאָוועטישע לעקציעס, אין דער ארמיי
פירט מען אן אנטיסאָוועטישע פּראָפּאגאנדע.

די ציעניסטן גײיען אין זייער אנטיסאַװעטי-
שער טעטיקײַט האנט-בא-האנט מיט די סאמע
רעאקציאָנערע קרעפטן: מיט דער װײַסגוואר-
דיילשער אונטערוועלט, מיט די אנטיסעמיטישע
אָרגאניזאציעס, מיט די נאציסטן, ועלכע זײַנען,
אויס מוירע פאר דער פארדיגטער שטראָף, זיך
צעלאָפן, װי די מײַז, איבער פארשיידענע לענד
דער.

.דער צועניזם טרעט ארויס, אזויארום. קעגן
די ויכטיקסטע לעבנס-אינטערעסן פונעם פאָלק
פון ייִסראָעל און פון די יודישע מאסן אִין
גאָר דער ועלט. און, װי באווֹסְט, זײַנען די
וויכטיקסטע לעבנסיאינטערעסן אזעלכע: די
אנטשפאנונג פון דער צוישנפעלקערלעכער
אטמאָספער, דאָס ניט דערלאָזן צו א דריטער
וועלט-מילכאָמע, וועלכע װאָלט געווען א קא-
טאסטראָפע פאר די פעלקער פון דער וועלט*
(רעזאָליוציע פונעם וועא צוזאמענפאָר פון דער
קאָמפּארטיי פון ייַסראָעל).

די רעזאָליוציע װײַזט אויך אָן. אז די קאָמו-
ניסטישע פארטיי פון יסראָעל האָט אין איר
אידייושן און פּאַליטישן קאמף קעגן ציעניום
ארױיסגעזאָגט זיך דערפאר, אז עס זאָל געשאפן
װוערן אן אנטי-אימפעריאליסטישערך דעמאָקרא-
טישער פראָנט, אוֹן האָט באהאנדלט די פּראָג-
ראם פון אזא פראָנט. די דאָזיקע פּראָגראם קאָן
פאַרמולירט ווערן אזוי?

-- באפרײַען ייַסראָעל פון אָפּהענגיקנט מי-
צאד דעם אימפּעריאליזם;

-- פארוואנדלען ייַסראָעל אין א מעלוכע,
װאָס אין פרײַ פון די קייטן פון אויסלענדישע
מאָנאָפּאָליעס און פון די אימפּעריאליסטישע
מעלוכעסג

-- זיכערן דעם שאָלעם און די מיטארבעט
מיט די אראַבישע מעלוכעס, די פרײַנטשאפט
און קעגנזײַטיקע פארשטענדעניש מיטן ארא-
בישן פאָלק פון פּאלעסטינען

-- זיך דערשלאָגן, אז ייסראָעל זאָל זיך
שטעלן אפן וועג פון דעמאָקראטיע, גלײַכהײַט
אוֹן ברידערשאפט צווישן די פעלקער, אפן וועג
פון געזעלשאפטלעכן פּראָגרעס, פון פרײַנט-
שאַפט מיטן סאָוועטנפארבאנד און מיט די אנ-
דערע סאָציַאליסטישע לענדער, אפן װעג, אף
וועלכן עס גייען די פעלקער פון אזיע, אפריקע
און לאטײַן-אמעריקע, װאָס קעמפן קעגן דעם
אימפּערלאליזם.

די דאָזיקע פּראָגראם איז אין פולן העסקעם
מיט די באגערן פון דער איבערװעגנדיקער
מערהטט פונעם פאָלק פון ייַסראָעל---סײַ פון
די ייִדן. סט פון די אראבער.

פון די מאטעריאלן פונעם ווא צוזאמענפאָר
פון דער קאָמפּארטײ פון ייסראָעל דערװיסן מיר
זיך אינטערעסאנטע פּראָטים:

158

פאר דער צײַט, װאָס איז פארלאָפן צװישן
דעם ועג און וועג צוזאמענפאָרן, איז די קאָמ-
פארטיי פון ייסראָעל געװאָרן קרעפטיקער אַר-
גאניזאציאַנעל, אירע רייען זײַנען אויסגעוואקסן
אף 24 פּראָצענט.

(בייס די לעצטע וואלן אין דער קנעסעט--
דעם 31 דעקאבער פאָריקן יאָר -- איז די קאָמ-
פארטיי פון ייסראָעל ארױסגעטראָטן מיט א
קלאָרער פּראָגראם פון שאָלעם און פון פאר-
טיידיקן די דעמאָקראטיע. אין רעזולטאט האָט
זי באקומען 53 טױיזנט 348 שטימען, מיט 314
פּראָצ. מער אײידער אין די פאָריקע ואלף
איצט פארמאָגט זי אין דער קנעסעט ניט קיין
דרײַ דעפוטאטן װי פרוער, נאָר פיר דעפּר
טאטן.)

דער ווע; צוזאמענפאָר פון דער קאָמפּארטײי
פון ייַסראָעל האָט, צווישן אנדערע, באקומען
א באגריסונג פונעם צענטראל-קאָמיטעט פון
דער קאָמוניסטישער פּארטיי פונעם סאָװועטג-

{|בראניק!

פארבאנד. אין דער באגריסונג װערט געזאָגט:

,געפינענדיק זיך אין די ערשטע רייען פון
די אקטיווע קעמפער פאר די עמעסע אינטע-
רעסן פון די ארבעטנדיקע פונעם לאנד-- פון
די ייִדן און אראבער, -- טרעט די קאָמוניסטי
שע פּארטיי פון ייִסראָעל אנטשיידן ארויס קעגן
דער אנטיפאָלקישער פּאָליטיק פון די רעגירנ-
דיקע קרײַזן, זי טרעט ארויס פאר ליקווידירן
די לאגע, בא וועלכער ייַסראָעל איז פּאָליטיש
און עקאָנאָמיש אָפּהענגיק פונעם אויסלענדישן
קאפּיטאל, פאר א פרידלעכער און דעמאָקראטי-
שער אנטוויקלונג פונעם לאנד, פאר פרטנט-
שאפט צװישן די פעלקער... די סאָוועטישע קאָ-
מוניסטן שעצן הויך די טראדיצואָנעלע פרײינט-
שאפט, וועלכע עקזיסטירט צװישן אונדזערע
פארטייען, און דריקן אויס די זיכערקײַט, אז
די דאָזיקע באציונגען װעלן זיך אויך לעהאבע
אנטוויקלען".

ריכטער

געווידמעט דעם יוביליי פון דער ייַדישער אװטאַנאַמער געגנט

די סאָוועטישע געזעלשאפטלעב-
קײַט האָט אָפּגעמערקט דעם 740טן
יאָרטאָג, זינט עס איז געגרינדעט
געװאָרן די ייִדישע אװטאָנאָמע
געגנט. די צענטראלע פּרעסע האָט
געװידמעט א רײ מאטעריאלן
דעם יוביליי, י

די צײַטונג ,איזוועסטזא" האָט
אינעם נומער פארן 1 מײַ 1974
פארעפנטלעכט אן אינטערװיּ
מיטן ערשטן סעקרעטאר פון
געגנטקאָםס פון דער פארטײ
ל. ב. שאפּיראָ. אין דעם זעלבן
טאָג האָט די צענטראלע טעלע-
וויזיע באוויזן א פּראָגראם, גע-
װידמעט דעם הײַנטיקן טאָג פון
דער געגנט. א דאָקומענטאלער
פילם װעגן דער עקאָנאָמישער;
ווירטשאפטלעכער און קולטורע-

לער אנטוויקלונג פון ביראַביך-
זשאן פאר 40 יאָר האָט די
מאָסקװער טעלעוויזיע טראנסלירט
דעם 12 מײַ. עס זײַנען ארויסגעי
טראָטן ל. שאפיראָ. דער העלד פון
סאָצואליסטישער מי, פאָרזיצער
פונעם וואלדהיימער קאַלװירט ,אי-
ליטשס געבאָטן" װו. פעלער, דער
דירעקטאָר פונעם זאװאָד .דאל-
סעלמאש" ע. ליפאָװועצקי, דער
קאנדידאט פאר א דעפוטאט פונעם
אױבער-סאָװעט פון פססר די אר-
בעטערן פון דער ביראָבירזשאנער
ניייפאבריק ל. גרויסמאן, דער
שרײַבער ב. מילער אא. צום
שלוס פון דער פּראָגראם האָט דער
טאנץ-אנסאמבל פונעם ביראָביד*
זשאנער ייִדישן פּאָלקסיטעאטער
אויסגעפילט די סיווטע .א שער".

אין יובילייינומער פונעם .ביד
ראָבידזשאנער שטערן" איז פא-
רעפנטלעכט א באגריסונג פונעם
כאבאראָווסקער קאנטקאָם פון
קפספ און פונעם קאנטישן סאָװעט
פון דעפוטאטן פון די ארבעטנדי-
קע. עס זײַנען אויך פובליקירט
אוקאזן פונעם פרעזידלום פון אוי-
בעריסאָװעט פון רספסר װעגן
באלוינען מיט ערזיגראמאָטעס דעם
קאָמבינאט .כינגאנצין", דעם זאד
װאָד .דאלסעלמאש", די טעקסטיל-
און ניייפאבריק, די אױפעס-
פאבריק פונעם ייִשעװּ פארטיד
זאנסקאָיע און די מיטלשול נומ. 1
פון דער שטאָט ביראָבידזשאן. א
גרופע ארבעטנדיקע פון דער
געגנט האָט דער פרעזידוום פוד
נעם אױבעריסאָװעט פון רספסר
באלוינט מיט ערן-טיטלען.

יעכיעל טשיטשעלניצקי

זײַן ליכטיקער שפּור

בוֹזי גאָלדענבערג. 1944

שי אזויפיל צײַט אוועק, און ס'איז נאָך אלץ

אזוי פריש אין זיקאָרן: דער אומרויק-צע-
צויגענער קלונג פונעם טעלעפאָן, די געפאלענע
פרויישע שטים און די שנײַדנדיקע ווערטער--
געשטאָרבן בוזי גאָלדענבערג".. א טיפער
זיפץ אין טרײַבל, און -- ביניאָמינען איז זייער
שווער. עפשער װאָלט איר געקומען צו אונדז"-

א כאפּ געטאָן דעם רעגנמאנטל, ליף איך

ארויס אין גאס. איך שפּאן מיט האסטיקע טריט,
איך לויף קימאט, פּונקט װי מײַן קומען צו
די מײיעראָװיטשעס מיט עטלעכע מינוט פריער
װאָלט שוין געקאָנט עפּעס בײַטן.

עס עפנט מיר די טיר ביניאָמינס פרוי -- נינע
מאָיסײיעװנע. נאָך אף דער שוועל גיט זי מיר
דאָס טרויעריקע בריוועלע, װאָס איזן ערשט
אָנגעקומען פון דער שטאָט באבושקין הינטער
מאָסקװע:

ווען איך פארענדיק לייענען און הייב אוף די
אויגן פון די שפּרינגענדיקע שורעס, דערזע
איך ערשט ביניאָמין מײיעראָװיטשן. ער איז
דערשיטערט און פארלוירן. בוזי גאָלדענבערג
איז ניט סטאם געווען זײַנער א פּרײַנט, מיט
װעלכן ער האָט א שטיק לעבן איניינעם גע-
ארבעט אין דער צײַטונג ,דער שטערן". צװוישן
זיי איז אופגעקומען יענע צוגעבונדנקט, יענע
גײַסטיקע קרויוועשאפט און יענע געטרײַשאפט,
ווען איינער איז גרייט אײַנשטעלן פארן צווייטן
דאָס לעבן.

ער איז געשטאנען אנטקעגן מיר אין א פאר-
טונקלטן װינקל פונעם שואך-באליכטענעם
צימער, א בלאסער, מיט א בליק, װאָס האָט
אָנגעשפּארט װער װײיסט װוּ. זײַנע נאָך פון
די קינדערײיאָרן האלב-פּאראליזירטע פיס האָבן
אים איצט אינגאנצן ניט געפאָלגט. א פארגלי-
ווערטער, מיט די קוליעס אונטער די פּאכוועס,
מיטן אײַנגעבראָכענעם גוף, פארנייגט אף פאָ-
רויס, מיט דעם עטװאָס צעשױבערטן גראָװן
קאָפּ, האָט ער אין אָט דער רעגע מיט עפּעס
דערמאָנט א גרויסן פארװװוּנדעטן פויגל, וועלכן
דער וייטעק אין די אונטערגעהאקטע פליגל
האָט צוגעשמידט צו דער ערד...

-- אָט אזוי, ברודערקע, -- דערהער איך זײַן
קאָל, --מיט איר ברייטער און קלוגער האנט
האָט די נאטור געגעבן בוזין אי שטאלטנעקײַט,
אי כאָכמע, אי אײידלקײַט, און מיט דער צוויי-

155

טער האנט, דער אכזאָריעסדיקער און פארדאָר-
בענער, האָט זי אין סאמע בלי פון בוזיס לעבן
גענומען כאָרעוו מאכן זײַן גוף, פארקאָרקעוועט
די בלוטיגעפעסן, אָנגעשיקט א גאזעװע גאנ-
גרענע און אוועקגעלייגט אים אונטערן מעסער.
ס'איז אָבער שוין געווען שפּעט...

עס קומט אוף א דערמאָנונג---לױט דער
צײַט די פרישסטע, -- וועגן דעם, וואזוי איג-
גיכן נאָך אונדזער ניצאָכן אין דער גרויסער
פאָטערלענדישער מילכאָמע איז בוזי גאָלדענ-
בערג אין אײנעם א סאַף'זומערדיקן טאָג
אראָפּגעקומען קיין טשערנאָװיץ. צוליב קאָר
לערליי מילכאָמעיאומשטענדן האָט זיך דאָ בא
זעצט א היפּשע גרוֹפע יידישע שרײַבעה,
זשורנאליסטן,. אקטאאָרן -- אלץ ‏ אזעלכע
מענטשן, וועלכע האָבן אין דער פארמילכאָמע-
צײַט אָדער געארבעט איניינעם מיט בוזי גאָל-
דענבערגן אין כארקאָוו און אין קועוו, אָדער
זײַנען געװען מיט אים גוט באקאנט און בא-
פרײַנדעט.

אין זײַנע בריוו צו גאָלדענבערגן האָט ביי
ניאָמין מײיעראָויטש שׁוֹין עטלעכע מאָל אים
פארבעטן צו גאסט, איך האָב אויך א פּאָר מאָל
שריפטלעך זיך פארייניקט צו דער אײַנלאדונג.
גאָלדענבערג אליין האָט, זעט אוֹיס, שטארק
געװאָלט זיך זען מיט אונדז נאָך אזעלכע גרוי-
זאמע יאָרן. אין אן ענטפער-בריוועלע האָט ער
וועגן דעם געשריבן: ,גלייבט מיר, עס ציט
מיך זייער קיין טשערנאָװיץ. כוץ דעם, װאָס
איך װיל אײַך אלעמען זען און ארומנעמען,
האָב איך נאָך א ספּעציעלע סיבע צו קומען און
א קוק טאָן װי עס זעט איצט אויס די שיינע
שטאָט אף דער בוקאָװוינע. אָט װעל איך זיך
אָפּפּארטיקן מיט דרינגענדיקע איניאָניִם, דער-
לאנג איך דער נאטשאלסטווע א ראפּאָרט און
בעט עטלעכע טעג אורלויב,.*

לייענענדיק זײַן בריוו, האָבן מיר א קלער
געטאָן: װאָס זאָל עס טייג א ,ספעצלעלע
סיבע"? ס'האָט אונדז או א ביסל פארינ-
טריגירט.

און אָט איז ער געקומען צו פאָרן. מיר האָבן
זיך ניט געזען גאנצע אכט יאָר. און װאָס פאר
א יאָרן ער האָט זיך װײניק-װאָס געביטן. בלויז
עטװאָס שטײַפער געװאָרן אין פּאָנעם און אף
זײַן פעכיק-שווארצן קאָפּ איז געװוען צעשאָטן
זילבער. עס האָט אים זייער געפּאסט דער מונ-
דיך פון א פּאָדפּאָלקאָװניק מיט די אלע מיליי
טערישע אטריבוטן אף אים און מיט די שלאכט-
אַרדענס און מעדאלן. איך האָב א צײל
געטאָן, -- עלף, דערין מעדאלן פאר באפרײַען
רומעניע, אונגארן, טשעכאָסלאָוואקיע.

א פּאָדפּאָלקאָװניק! און אָנגעהױבן האָט ער
דְאָך די מילכאָמע אלס לייטענאנט. אלץ איה
דאכט זיך, געװען גוט, און דאָ--ניט אלץ.
ס'האָט זיך געװאָרפן אין די אויגן זײַן אונטער-
הינקען אפן רעכטן פוס.

-- װאָס איז דאָס, בוזי:--האָב איך גע-
פרעגט.

156

-- אָפּגעשפּאָרט נאָך אפן קארעלער פראָנט,
אין 1942.--און ער האָט דערציילט װעגן א
פראַנט-פּאסירונג, וועלכע האָט מיך, דעם עמעס
געזאָגט, דעמלט ניט איבעראשט, מאלע-װאָס
עס האָט פּאסירט אף דער מילכאָמע.

-..ס'איז געווען טיפער הארבסט. דער סוינע
האָט אָנגעגרײַפט, סטארענדיק זיך ארומרינגי
לען אונדזער דְיוֹויזיע. ס'איז שוין פארבליבן
בלויז א שמאָלער דורכגאנג אפן ברעג טײַך,
לענגויס וועלכן עס ציט זיך די שוץיליניע. מע
װעט זיך שלאָגן אף לעבן און טויט.

גאָלדענבערג ---אן אינסטרוקטאָר פון פּאָליט-
אָפּטײל -- און נאָך צװײ אָפיצערן באקומען
א באפעל אריבערפירן אף יענער זײַט טײַך א
קעסטל מיט וויכטיקע דאָקומענטן. זי האָבן אָפּי
געזוכט א קליין פישער-שיפל, אָבער אָן וועסלעס.
ערגעץ אין א פארװאָרפענער קלוניע האָט זיך
אָפּגעפונען א הילצערנע לאָפּעטע, מיט וועלכער
מע שארט געויינלעך אָפּ דעם שניי, און די
דרײַ אָפיצערן זײַנען אָפּגעשווּמען פונעם
ברעג. אין אײַלעניש האָבן זי ניט באמערקט,
אז דאָס שיפל איז מיט שפּארונעס, און ס'האָט
זיך גענומען אָנפולן מיט וואסער. אינמיטן טײַך
איז עס שוין אינגאנצן ביזן ראנד געווען פאר-
זונקען. צום ברעג איז פארבליבן א הונדערט
פופציק מעטער. מע האָט זיך געלאָזט שווימען.
דאָס קעסטל מיט די דאָקומענטן האָט מען גע-
האלטן אף אויסגעצויגענע הענט. יעדע צען--
פופצן מעטער האָט עס גענומען א צווייטער.

דערנאָך, אז מע איז נאסע און אויסגעמא-
טערטע ארויס פונעם טײַן, אִיז אויסגעקומען
גיין נאָך גוטע עטלעכע קילאָמעטער, ביו מע
האָט זיך דערקליבן צו א װוינונג. אין א פּאַר
טעג ארום זײַנען די דרײַ אָפיצערן אָפּגעשיקט
געװאָרן אין שפּיטאָל מיט א לונגען-אָנצינדונג,
פון דעמלט אָן האָט גאָלדענבערג צו טאָן מיט
די פיס, באזונדערס מיטן רעכטן.-.

איין סאַלדאטישע דערמאָנונג רופט ארויס א
צווייטע, א דריטע. מיר האָבן לאנג געשמועסט
אין אָט דעם ערשטן טאָג פון בוזיס זײַן בא
אונדז צוגאסט. איך האָב אים געפרעגט װעגן
דער ,ספּעצזעלער סיבע":

-- עפשער האָסטוו אמאָל, ,דורכרשטנדיק
מיטן עסקאדראָן", איבערגעלאָזט אין דער שיי-
נער בוקאָװינער שטאָט א צעבראָכן הארץד..

ער האָט א שמייכל געטאָן: ,פארקערט, מיר
האָבן אין צעבראָכענע הערצער א לעבן אײַנגעי
הויכט"--

ס'האָט זיך ארויסגעוויזן, און אונדז האָט עס
איצט באזונדערס געפרייט, ---אז גאָלדענבערג
האָט דעם 29 מארט 1944 (זײַן מיליטער-טייל
איז דאן געװען אין באשטאנד פונעם פערטן
אוקראינישן פראָנט) אָנטײלגענומען אין די
שלאכטן פאר באפרשען טשערנאָװיץ פון די
אָקופּאנטן.

די פיס האָבן אים שׂטארק װיי געטאָן, און
פונדעסטוועגן איז ער באשטאנען, מיר זאָלן זיך
דורכשפאצירן איבער דער שטאָט. אלץ האָט
אים דערמאָנט אין יענע רומפולע טעג. אף דער

לעני"גאס, נעענטער צו דעם שטאָט-פארק,
האָט ער אונדז אָפּגעשטעלט בא א גרױיען
פינפשטאָקיקן ביניען.

--אָט דֹאָ--האָט ער דערציילט,--איז
געווען זייערער א שטאב. זיי זײַנען געלאָפן
אין אײַלעניש אוֹן איבערגעלאָזט גאנצע פּעק
מיט דאָקומענטן. מיר האָבן געפונען הימלערס
און אייכמאנס א צירקוליאר-בריוו, אין וועלכן
זײ האָבן געפאָדערט פון זײערע רומענישע
פארבינדעטע װאָס גיכער צו פארענדיקן מיט
די בוקאָװוינער יידן.

די עטלעכע טעג פון זײַן װײַלן אין טשער-
נאָוויץ זײַנען דורכגעפלויגן אומבאמערקט. און
אָט זײַנען מיר שוין אפן װאָקזאל, און מיר
באגלייטן אים ארויס,

א לעצטער זל-געזונט, בוזי שטייט לעבן
פענצטערל אין וואגאָן און שמייכלט צו אונדז.

וועמען האָט געקאָנט דעמלט קומען אפן זי-
נען, אז דאָס זעען מיר אים צום לעצטן מאָל..

ער איז טאקע געווען מיליטערישיגעשולט,
אָפּגעגעבן דער סאָװועטישער ארמיי צען יאָר
פון זײַן לעבן -- פינף בייס דער מילכאָמע און
פינף שוין נאָכן ניצאָכן, װוען ער איז איר נאָך
אלץ נייטיק געווען אף דעם ויכטיקן פּאָסטן,
װאָס ער האָט פארנומען, --און דאָך איז זײַן
עמעסער בארוף געװען ניט דאָס מיליטער-
וועזן, נאָר זשורנאליסטיק. ער איז געװען, װי
מע זאָגט, א געבוירענער זשורנאליסט. ס'איז צו
באווונדערן: ניט האַבנדיק קיין ליטערארישע
דיפּלאַמען, איז ער פאר אונדז אלעמען -- זײַנע
צײַטונגס-קאָלעגן -- געווען אן עטאלאָן פון
זשורנאליסטישן פּראָפּעסאָנאליזם.

אלע האָבן געװוּסט: גאָלדענבערג צעשיידט
זיך ניט מיטן בוך. ער האָט פארמאָגט א פע-
נאָמענאלן זיקאָרן און האָט װי א שװאָס אײַנד
געזאפּט אין זיך אינפאַרמאציע און קענטענישן.
ניין, דאָס איז ניט געווען קיין מעכאניש פאר-
געדענקען א סכום פאקטן. גאָלדענבערג פלעגט
זיי טיף באזיניקן און פארוואנדלען אין זײַן
אייגענעם קולטור-פארמעגן.

עס ליגט פאר מײַנע אויגן זײַנס א נאָטיץ-
ביכל, װאָס האָט זיך פארהיט נאָך זײַן טױט.
ס'איז קעדײַ ארײַנצוקוקן אין דעם און דערזען,
וי ברייט עס איז געווען דער אינטעלעקטוע-
לער דיאפּאזאָן בא אָט דעם מענטשן.

אפן שארבלעטל האָט גאָלדענבערג אָנגע-
שריבן: ,אינטערעסאנט און באלערעוודיק". ער
פארנאָטירט לענינס ווערטער: .א קנעכט, וועל-
כער באגרליפט זײַן קנעכטישע לאגע און קעמפט
קעגן קגעכטשאפט,--איז א רעװאָליוצ;אָנער;
א קנעכט, וועלכער באגרליפט ניט זײַן קנעכ-
טישקײַט און גליווערט מיט שטומער אומבא-
װוּסטזיניקײַט אין דעם שװײַגנדיק-קנעכטישן
לעבן--איז פּאָשעט א קנעכטו א קנעכט. בא
ועלכן עס רינט די סלינע, ווען ער גרויסט
זיך זעלבסטצופרידן מיט דעם װוילן און גוטן
האר, איז א כאָלאָפּ און א באם":

דערנאָך גייען אוועק זײַטלעך מיט אויספיר"
לעכע פארנאָטירונגען פון קארל מארקס' ,קא-
פיטאל",. פון פּלאטאַנען, אריסטאָטעלן, װאָל-
טערן, לאָמאַנאָסאָװון. א סאך פארנאָטירונגען
זײַנען וועגן די גריכישע מיפן. װײַטער איז א
גרויסער אָפּטײיל פארפולט מיט אויסצוגן פון
איבערגעלייענטער קינסטלערישער ליטעראטור
(די רעשימע פון די ווערק ברענג איך דאָ לױט
דעם סיידער, װי זי גייען אין נאָטיץ-ביכל):
גאָרקי, גאָגאָל, אנדערסען נעקסע, שאָלעם-אליי-
כעם, בלייק, דאָדע, אָמאר כאיאם, פּערעץ, ביוי
סאָן, כיקמעט, הוגאָ, מארק טווען..

נאָר לאָמיר זיך אומקערן צו גאָלדענבערגס
זשורנאליסטישער בלאָגראפיע. זי הייבט זיך אָן
אין דער מיט פון די צוואנציקער יאָרן. ס'איז
ערשט א פּאָר יאָר, װי עס האָט זיך פארעני
דיקט דער בירגערקריג, אין וועלכן, אגעוו, בוזי,
א זיבעצניאָריקער, האָט אליין זיך באטייליקט,
דאָס יונגע סאָוועטנלאנד האָט נאָך ניט באוויזן
צו פארהיילן די װוּנדן.

גאָלדענבערג איז פאראנטװאָרטלעכער רע-
דאקטאָר פון דער בערדיטשעווער צײַטונג ,די
װאָך". א קליינינקע לױטן פאָרמאט, האָט זי
פונדעסטוועגן געפונען פלאץ אי פאר א רע-
דאקצזאָנעל ארטיקעלע אף ברענענדיקע טאָג-
טעמעס, אי פאר א בצסיקן פעליעטאָן, אי פאר
קאָלערלײ ארבקאָרישע נאָטיצן, אפילע פאר א
קורצער דערציילונג און פאר פּאָעזיע. בער-
דיטשעוו האָט אין יענע יאָרן פארמאָגט א היי
פּשע פּלעיאדע יונגע ייַדישע פּראָזאיקער, דיבד
טער, קריטיקער, שפּעטער האָבן אייניקע פון
זיי פארנומען א בעקאָװעדיק אָרט אין דער
ליטעראטור:

אין אָט דעם קענען אף א מינימאלער ציי-
טונגסײטעריטאָריע פאנאנדערשטעלן (װי מע
שטעלט פאנאנדער אף א שלאכטפעלד פאר-
שײידענע מינים געװער) אלע ליטערארישע
זשאנרען, -- פאנאנדערשטעלן אווי, אז איינער
זאָל דערגאנצן דעם אנדערן און שטיצן אים
אין די שלאכטן, װאָס די סאָוועטישע פּרעסע
האָט געפירט אין יענע קאָמפליצירטע אומ-
שטענדן, --אין דעם האָט זיך בוילעט אנטי
פלעקט גאָלדענבערגס הויכע רעדאקטאָרישע
באגאבונג.

איך וויל בעשומויפן ניט פארמינערן די ראָל
פון די אנדערע טוער פון דער צײַטונג. מיט
גרויס יזראס-האקאָוועד דערמאַנען מיר הײַנט
דעם הויכגעבילדעטן ליטעראט אוֹן געזעל-
שאפטלעכן טוער, אלעמענס ליבלינג סיאָמע
זשוקאָווסקין. צװישן אים און בוזי גאָלדענ-
בערגן האָט אֹף יאָרן לאנג זיך פארהיט א רירנ-
דיקע פרשנטשאפט, װעלכע איז אנטשטאנען
בייס זייער געמיינזאמער זשורנאליסטישער און
רעדאקצואַנעלער טעטיקײַט. ביידע, גאָלדענ-
בערג און זשוקאָווֹסקי, האָבן געהאט גרױס
פארשטאנד פאר ליטעראטור. איך בין זיכער, אז
די בערדיטשעווער, די דערנאָך באװװוּסט געװאָ-
רענע יידישע שרײַבער האָבן ניט איין מאָל
דערמאַנט און דערמאָנען אויך איצט מיט די

157

איידלסטע געפילן בוזי גאָלדענבערגן און סיאָי
מע זשוקאָווסקין.

זאָל דאָ אויך דערמאָנט װערן דער אומדערי
מידלעכער פאראנטװאָרטלעכער סעקרעטאר פון
דער בערדיטשעווער צײַטונג מוישע סאפיאן
(ער איז שוין איצט אין טיפן עלטער, לעבט
אין טולטשין און איז ענג פארבונדן מיטן זשור-
נאל .סאָװועטיש היימלאנד").-

דער עכטער פאנאנדערבלי פון גאָלדענבערגס
ליטערארישער און אָרגאניזאטאָרישער טעטי-
קײַט פאלט אוֹיס אף דעם ,שטערןפּעריאָד.
אין 1928 פאָרט ער אריבער קיין כארקאָװ --
דער דעמלטיקער הױפּטשטאָט פון דער סאָװע-
טישער אוקראונע, -- און ער װערט באשטימט
אלס שטעלפארטרעטער פונעם הויפּטירעדאק-
טאָר פון דער טעגלעכער רעפובליקאנישער
צײַטונג ;דער שטערן":

סאיז געווען די צײַט פונעם ערשטן פינפ"
יאָריפלאן, פון ערשטע הידראָעלעקטראָסטאג-
ציעס, ערשטע פלוגן אין דער סטראטאָספער,
ערשטע אװטאָמאָביל- און טראקטאָריזאװאָדן,
ערשטע רוֹיטע קאָלװירטישע ברױטיאָבאָזן,--
אלץ איז געווען צום ערשטן מאָל און אלץ --
אף ניט קיין באטראָטענע וועגן. און דער אומופ-
הערלעכער מאסן-שטראָם פון דער שטעטלדיד
קער יוגנט אֹף די נײַבױונגען איז דאָך אויך
געווען צום ערשטן מאָל און איבעראשנדיק נײַ.

גאָלדענבערג פלעגט זאָגן:

-- מיר דארפן זײַן װי װײַט מעגלעך נעענ-
טער צו די, װאָס מישן דעם בעטאָן, לייגן די
ציגל, צוימען די טײַכן, נעמען אראָפּ די גערע-
טעניש, -- צװישן זיי איז דאָס אָרט פונעם
זשורנאליסט און פון דער צײַטונג.

און ער אָרגאניזירט ארױיספאָר-רעדאקציעס
אפן דניעפּראָבױ און אפן כארקאָװער טראק-
טאָר-זאװאָד, טרעט ארויס אין דער צײַטונג אלס
איניצואטאָר פון א סאָצואליסטישן געװעט
צווישן די קאָלװירטן פון קאלינינדאָרפער, סטא-
לינדאָרפער און נײַזלאטאָפּאָליער ראיאַנען--
מיט אן איבערגייענדיקער רויטער פאָן פוּן דער
צײַטונג פאר דעם זיגער אין געוועט.

בוזי גאָלדענבערג האָט פארמאָגט די װוּנדער-
לעכע פּיילקײַט צו באגײַסטערן די מיטארבעטער
פון דער צײַטונג מיט דער אָדער אנדערער
אידיי און אָפּװכן פאר יעדן איינציקן דאָס סאמע
פאסיקסטע אָרט אף צו אנטפּלעקן זײַנע פייו"
קײַטן.

דערנאָך, ווען אלץ איז שוין דורכגעטראכט
און אָרגאניזירט, װעט בוזי גאָלדענבערג ארויס-
פאָרן אפן דניעפּראָבױ און איניינעם מיטן דיב-
טער און זשורנאליסט צאָדעק טוזמאנען, וועל-
כער איז געווען באשטימט אלס ארויספאָר-רע-
דאקטאָר, קנעטן די געדיכטע בלאָטעס, שפּאנען
פון איין קאָטלאָוואן צום צווייטן, פון איין בע-
טאָן-בריגאדע צו דער אנדערער, פון די ארמאד
טורשטשיקעס צו די עלעקטראָשװײסער, בא-
זוכן די גאָרקיך, די צוזאמענווינונגען, און
שפּעט אפדערנאכט װעט מען זיצן אין הילצער-
נעם בײַדל פון דער ארױספאָרירעדאקציע און

158

ארומריידן די װײַטערדיקע פּלענער פון דעם
מיני-.-שטערן". טאקע א קליין צײַטונגל געווען,
אָבער מיט װאָס פאר אן אינטערעס האָט מען
עס געלייענט אף דער ריזיקער בווּנגו

גאָלדענבערגן װעט מען אױך זען אין א
סאָף-זומערדיקן פּרימאָרגן איינעם אליין שפּא-
נען איִבער א קאַלװירטיש פעלד פון נײַיזלא-
טאָפּאָליער ראיאָן, און אפדערנאכט װעט ער
ארויסטרעטן מיט א לײַדנשאפטלעכער רעדע,
און מענטשן װעלן זיך כידעשן: װי קומט עס
צו אים אזא באהאוונטקײַט, אזוי גוט װיסן פון
דעם, װאָס עס טוט זיך אין די קאָלװירטן
פונעם ראיאָן. דערנאָך װעט ער איבערגעבן
דעם ראיאָן די איבערגייענדיקע רויטע פאָן פון
דעם ,שטערן" פאר די דערפאָלגן אין דער
שניט-קאמפּאניע.

א צײַטונגסיטוער, װאָס האָט זיך געכאָװעט
אף די טראדיציעס פוֹן דער רעװאָליצואָנערער
פּרעסע, האָט בוזי גאָלדענבערג א סאך צײַט
און מי געשענקט אף צו באהעפטן ארום דעם
.שטערן" אן אקטיוו פון ארבעטער- און דאָר-
פישע קאָרעספּאָנדענטן. ער האָט פארשטאנען,
אז פריער פאר אלץ דארף מען די ,קאָרן" (װוי
ער פלעגט זיך אויסדריקן) לערנען. לוט זײַן
איניצנאטיוו ווערט געשאפן בא דער צײַטונג אן
ארבדאָרפקאָרישער סעמינאר, ער לייענט אליין
לעקציעס און ציט צו אָנגעזעענע ליטעראטן,
שפּראךיקענער. די דערפארנסטע .שטערן"-
טוער צאָדעק טוזמאן, ליאָניע לייבמאן, שלוימע
שנייפאל, הערשל זאליעסקי, ביניאָמין מײיעראָ-
וויטש פירן דורך מיט די ארבדאָרפּקאָרן פּראק-
טישע לימודים, באװײַזן ויאזוי אָנשרײַבן א
נאָטיץ, ארױיסלאָזן אף דער אונטערנעמונג א
וואנטצַטונג.

ס'איז שוין אָנגעזאמלט א רײַכע דערפארונג,
קאָן מען און מע דארף זי װי ס'געהער צו זײַן
באזיניקן. אין 1920 שרײַבט בוזי גאָלדענבערג
אָן א בוך .צו הילף די ארבדאָרפקוסטקאָרן":
דאָס איז געווען אן אוניקאלע ארבעט, א האנט-
בוך פאר א גאנצן דאָר ארבעטער און דאָרפישע
קאָרעספּאַנדענטן.

קימאט דעם גאנצן װינטער און דעם פריי
לינג פון 1934 איז געגאנגען א העפטיקע צוד
גרייטונג צוּ אן אלוקראינישער יידישער
שפּראך-באראטונג. די צײַטונג ,דער שטערן"
איז געװאָרן די טריבונע פאר א דיסקוסיע ארום
די פּראָבלעמען פון דער װײַטערדיקער שפּראך-
בויונג,

װאָס נעענטער צו דער באראטונג, אלץ שאר-
פער איז געװאָרן די פּאָלעמיק, אלץ מער האָבן
זיר דערװײַטערט די פֿאָזיציעס פון די
שטרײַטנדיקע און אלץ לײַדנשאפטלעכער איז
געװאָרן דער װויקועך.

און צדאָדים אינעם שטרײַט זײַנען געװען
גענוג. מיטאמאָל זײַנען אלע געװאָרן שפּראך-
מעווינים, און װער נאָר עס האָט זיך ניט גע-
פוילט, האָט געשריבן טעזיסן און קאָנטרטעזיסן:

10*

בערל קאמענשטיין -- אין יענער צײַט דער
פארוואלטער פונעם יודישן אָפּטײל פון דעם
אוקראינישן נאצמינדפארלאג -- האָט געװאָרפן
אין כיירעם אלע דײַטשמעריזמען, װײַל.. אין
דײַטשלאנד האָט פארכאפט די מאכט דער
פאשיזם. דאָס זעלבע האָט ער געטאָן מיט די
העברעיזמען, אָן אונטערשייד צי דאָס זײַנען
אזעלכע, װאָס האָבן זיך שוין לאנג אסימילירט
אין דעם ייִדישן לאָשן און פילן זיך דאָרטן
היימלעך, צי, פארקערט, דאָס זײַנען ארכאושע
ווערטער און באגריפן, װאָס רופן ארויס אסאָ-
צואציעס מיטן פארגאנגענעם שטייגער, מיט
רעליגיע און מיסטיק.

איציק פעפער װעט שפּעטער, שוין אף דער
באראטונג, דערציילן, ויַאזוֹי קאמענשטיין האָט
אִים פאָרגעלייגט ארויסווארפן פון זײַנער א
ליד דאָס װאָרט ,פּאָנעם", װײַל.. עס שטאמט
פון העברעיש. דער זאל האָט געלאכט, און קא-
מענשטיין גופע האָט אױך געשמײכלט, צו-
גלעטנדיק דערבל דאָס קורץ-געשוירענע בלאָנד
דע, אױיסגעכאָליעטע בערדל.

דאָס איז געווען, אזוי צו זאָגן, די ,רעכטע"
זײַט פון דער מאטבייע. די , לינקע" זײַט האָט
אויסגעזען אזוי: דער זעלבער קאמענשטיין האָט
געמאָנט אומבאגרענעצטע בירגערירעכט אין
דער ייַדישער שפּראך פאר אזעלכע סלאווישע
ווערטער װי , פּריגאָװאָר", ,סודיא", ,דאַקלאד",
,אודארגיק", ,אוקלאָניסט", ,כאָזײַסטװעניק",
;אַבעזליטשקע" אדגל.

נאָר אויב קאמענשטיין האָט דערװײַל בלוין
פּראָזשעקטירט, איז דער רעדאקטאָר פון דער
צײַטונג .אַדעסער ארבעטער" שאָלעם אליק
אריבערגעגאנגען פון װאָרט צו טאט. די צײַטונג
האָט אָנגעהױבן שרײַבן: .פארט-יאטשייקע",
אודארני סליאָט", ,זיך אַפּאַראָסיעט", ,סאָברא-
ניע" אדגל.

דער רעדאקטאָר פון דער פילטיראזשׂקע ,די
שטאָלענע נאָדל" אף דער כארקאָװוער טיניא-
קאָוויפאבריק ועלטמאן קומט אין איינעם א
טאָג צו גאָלדענבערגן און לייגע. אװועק אפן
טיש א ,בריוו פון די ארבקאָרן, אויך וועגן
דער זעלבער פראגע--װעגן יודיש לאָשן
.בייזוויליקע הענט, -- איז געווען געזאָגט אין
דעם בריוו,---פארמיסטיקן דאָס לאָשן מיט
אַזעלכע ווערטער װי .קאָמיוג"; .קאָלוירט",
אראט", . שעטעך", ‏ ,טקופע", -.מוסטערהאפט",
,דראָונגען"-- ווערטער, װאָס די ארבעטער-
מאסע פארשטייט זיי גיט"...

געבראכט דעם בריוו, איז וועלטמאן געווען
קימאט זיכער, אז ,דער שטערן" װעט קיין אָרט
פאר אים ניט געבן. עס האָט אים דעריבער
איבעראשט, װען גאָלדענבערג האָט געזאָגט:

-- גוט, מיר װעלן עס אָפּדרוקן. אין דער
סאמע נאָענטער צײַט, נאָר איר װעט, גלייב
איך, אונדז דערלויבן אײַך ענטפערן --אין דער
צײַטונג, פארשטייט זיך...

שטענדיק אין מאָמענטן װען ,דער שטערן"
האָט געמאכט ערנסטע באמיונגען, פלעגט גאָל-
דענבערגן אזויווי צוקומען פרישע קויכעס, ער

איז געווען פול מיט ענערגיע און מיט שעפע-
רישע אײַנפאלן. ווען די רעדאקציע-מיטארבע-
טער װעלן זיך שוין פאנאנדערגיין אהיים, וועט
גאָלדעגבערג זיך ערשט צוזעצן צום שרײַבטיש:
ארום און ארום איז שטיל, בלויז אין א זײַטיק
צימערל קלאפּט מאָנאָטאָן די דעזשורגע שרײַב-
מאשינקע, לעבן וועלכער דער באנאכטיקער
רעדאקטאָר דיקטירט די טעלעגראמעס פון טאסס
און ראטאו. גאָלדענבערג שרײַבט דעם ענט-
פער די ,טיניאקאָווצעס". זײַן מױעך ארבעט
אָנגעשטרענגט: ויאזוי קלערט מען זיי בעסער
אוף זייער טאָעס, וולאזוי דערװײַזט מען זיי,
אז עס גײט ניט אין דעם אָדער יענעם װאָרט,
אז דער איניען אי פיל קאָמפּליצירטער, עס
האנדלט זיך אין טענדענצן, װאָס אויב זי ניט
באקעמפן, קאָנען זי דערפירן צו א יערידע פון
דער שפּראך..

ווען ער פארענדיקט שרײיבן, איז אינדרויסן
שוין טיפע נאכט. ער האָט שוין אַנגעקלונגען
דער פרוי און זי געװאַרנט, אז ער האָט א
דרינגענדיקע ארבעט, און זי זאָל אף אים אזוי
גיך ניט ווארטן. זי האָט אים אומצופרידן גע-
ענטפערט: -- און ווען איז בא דיר ניט דרינ-
גענדיק?" װאָס קאָן ער איר זאָגן? זי איז אוואדע
גערעכט. נאַר גײן אהיים איז איצט פאָרט
שוין שפּעט. װעט ער זיך צושפּארן אף דעם
רעדאקציע-דיוואן אוֹן כאפּן א דרעמל,

אפן אנדערן טאָג האָט גאָלדענבערג פארבעטן
צו זיך עטלעכע מיטארבעטער פון רעדאקציע "
ער װיל פארן אָפּשיקן דעם ענטפער אין זאץ
אויסהערן זייער מייגונג. עטלעכע מאָל האָט ער
געפרעגט בא זײי, צי ס'איז אין דעם ענטפער
ניטאָ עפּעס אזעלעכס, װאָס קאָן באליידיקן די
כאוויירים פון דער ,,שטאָלענער נאָדל".

די שװעריקײַט איז באשטאנען אין דעם, װאָס
דער דרשלינג -- קאמענשטיין, אליק, וועלט-
מאן -- האָט זיך פארופן אפן באוווסטן שפּראך-
קענער א. זארעצקי, וועלכער האָט באהויפּטעט,
אז .מיר שטייען, קֶען זײַן פאר אן אָנהײיב
פון א נײַער ייִדישער שפּראך ---א יידיש-רוסי-
שער...* (זײַן ארגומענטאציע: .מע האלט, אש-
טייגער, אז סאיז שענער זאָגן .איך עפן די
פארזאמלונג", איידער ,,איך אָטקריוואיע די סאָי
בראניע", כאָטש מע קאָן די מיינונג מיט גאָר-
נישט ניט שׂטיצן.. אָביעקטיוו גערעדט, איז
.איך עפן די פארזאמלונג" אוֹן .איך אָטקרי-
וואיע די סאָבראניע" צוויי גלײַכדײַטיקע פרא-
זעס פון פארשיידענע שפּראכן --- לאָמיר זאָגן---
ליטעראריש-י!דיש און יודישירוסיש").

א. זארעצקי האָט צו דער צײַט, וועגן וועל-
כער עס גייט דאָ א רייד, שוין ניט איין מאָל,
מינדלעך אוֹן שריפטלעך, זיך אָפּגעזאָגט פון
זײַן פעלערהאפטער קאַנצעפּציע. נאָר דער
דרײַלינג האָט פאָרגעזעצט זיך פארופן אף אים,

א געוויסע צײַט האָבן די שפּראך-,נאָווא-
טאָרס" פארטיידיקט זייער טעזיס. װוען מע האָט
אָבער אף דער באראטונג זי געזאָגט מיטן פולן
מױל: .דאָס לאָשן פון א פאָלק איז אן איידע-
לער און אן ערנסטער אינסטרומענט, מיט

159

וועלכן מע דארף בויען א קולטור", -- האָבן זי
צוביסלעכװײַז אָנגעהױבן זיך אויסניכטערן, און
צום סאָף פון דער באראטונג האָט וועלטמאן
זיך מױידע געװען: ,דער בריוו, װעלכן מיר
האָבן פארעפנטלעכט אין ,שטערן", פארמאָגט
ערנסטע פעלערן; זי נעמען זיך פון אמערא-
צעס..*

ענדלעך איז געזאָגט געװאָרן דאָס פּאסיקע
װאָרט -- אמעראצעס. בוזי גאָלדענבערג האָט
וועגן דעם קלאָר געזאָגט אין זײַן ארטיקל אין
,שטערן", נאָך ערעוו דער באראטונג און אין
זײַן רעדע אף דער באראטונג. װען די בארא-
טונג האָט זיך פארענדיקט, האָט ער אָפּגעדרוקט
א סאכאקל-ארטיקל. איך װעל דאָ ברענגען א
פּאָר שטעלן פון דעם דאָזיקן ארטיקל, װײַל איך
קלער, אז זי קלינגען אויך הײַנט אקטועל:
.מיר דארפן האָבן אין זינען, אז די שפּראך-
בױיוּנג איז א טייל פון דער גאנצער סאָצואלי-
סטישער בויונג, זי װערט פון איר באווירקט,
און פון איר זײַט באווירקט זי אויך דאָס גאנ-
צע":

א צװײַטער געדאנק: ,ווען מיר טרעטן ארויס
קעגן העברעיזמען, מיינען מיר ניט סטאם הע-
ברעיזמען, נאָר די אָפּגעלעבטע העברעלזמען,
װאָס אסאָצלנרן זיך מיטן אלטן פארשימלטן אָפּ-
שטארבנדיקן נעכטן". און: ,װערטער, װאָס
דארפן אויסדריקן אסאַצואציעס פון העראָישע
באריקאדע-שלאכטן און קאמף, װערן בא אונדז
אין דער ליטעראטור אָפּט פארביטן אף ווער-
טער, װאָס רופן ארויס אסאָציאציעס פון מארק,
קלויז, מיקווע, העקדעש. אָט קעגן דעם דארף
מען קעמפן-."

מע האָט געקאָנט הערן וועגן גאָלדענבערגן
לאכלוטן קעגנזעצלעכע מיינונגע:

-- א הארבער פּארשוין..

-- א מילד הארץ, און האָט אָפּשט פארן
מענטשן..

-- א ביסל א גאדלעסדיקער...

-- א באשיידענער, ביז שעמעװודיקײַט.. און
וועגן זיך טראכט ער װייניקער פון אלץ..

װאָס זאָל עס געװען באטײַטן? צי איז זײַן
כאראקטער טאקע בעעמעס געווען א װידער-
שפּרעכלעכער? ניין, ניט אין דעם גייט עס.

בוזי גאָלדענבערג איז געווען אן אָרגאניזיר-
טע, צילגעווענדטע פּערזענלעכקײַט, און ער
האָט פון טיפן הארצן געװאָלט, אז אלע
מענטשן, אמװייניקסטנס -- די, װאָס זײַנען טאָג-
טעגלעך געקומען מיט אים אין באריר, זאָלן אין
זײער ארבעט און אין זייער לעבן אויך זײַן
אָרגאניזירטע און צילגעווענדטע. גאָלדענבערגס
שארפע קעגנערשאפט צו אלץ, װאָס איז געווען
דער הייפּעך פון אָט די מײַלעס, האָבן אייניקע
געװאָלט אױסטײַטשן װי הארבקײַט, איבעריקע
שטרענגקײַט.

אלע האָבן געװוּסט: גאָלדענבערג אין א
שטאָלצער מענטש, װאָס פאראכטעט יעטװוידע
פאלשקײַט, צוויעס, אײינגנוציקײַט, גענארערלי,
פּאכדאָנעס. ער האָט געװאָלט, אז אלע מענטשן,

160

ב. גאָלדענבערג (לינקם) און עמ. קאזאקעוויטש אִין
רעדאקציע פון .ביראָבידזשאנער שטערן"

לעכאָלהאפּאָכעס די, װאָס רינגלען אים ארום,
זאָלן זײַן פרײַ פון אָט די טנועס. נאטירלעך,
ניט יעדן איז עס געווען צום הארצן.

און דערװײַל האָבן צו דעם ,הארבן" און
,גאדלעסדיקן" גאָלדענבערגן זיך געצױגן
מענטשן -- פיל מער און פיל אָפּטער, איידער
צו אן אנדערן אין רעדאקציע. אויך ברי
פלעגן אף זײַן נאָמען אָנקומען אָן א שיר. אלע
בריוו פלעגט ער איבערלייענען, אף יעדן פּער-
זענלעך ענטפערן. יונגע, און ניט נאָר יונגע,
ליטערארישע טאלאנטן האָבן געשעצט זײַן אַב-
יעקטיוו און באהאוונט אָפּשאצן זייערע ווערקי

גאָלדענבערג האָט ניט אויסבאהאלטן פאר
זײַנע נאָענטע פרײַנט דעם טרוים וועגן ביראָד
בידזשאן. ער איז לוט זײַן גאנצן מעהוס געווען
א ראָמאנטיקער. ראָמאנטישקײַט האָט בא אים
באטײַט נײַע װעגן, נײַע מענטשן, נײַע אָנ-
שטרענגונגען, נײַע אופטוען, און דאָס אלץ, פאר-
שטייט זיך, צוליב צילן, װאָס זײַנען לעטויוועס
דעם מענטשן.

יאָ, וועגן זײַן טרוים האָבן מיר געװוּסט, און
פונדעסטוועגן, װען סאיז בא אים ענדגילטיק
רײַף געװאָרן דער באשלוס אף שטענדיק ארי-
בערצופאָרן קיין ביראָבידזשאן, איז עס פאר
אונדז פאָרט געװען אומדערווארט. אפַּאָנעם
דערפאר, װאָס מיר האָבן זייער ניט געװאָלט זיך
שיידן מיט אים.

ער איז אװעקגעפאָרן פון כארקאָוו אָנהײב
זומער 1936, און פון דעמלט אָן האָבן שוין
בלויז בריוועלעך געצויגן װײַטער דעם פאָדעם
פון פרײַנטשאפט. זײַנע בריוו -- אמאָל אויס-
פירלעכע, אמאָל לאקאָנישע -- האָבן דערציילט
וועגן דער שײינקײַט פון דער ביראָבידזשאנער
נאטור, װעגן די נײַיבױונגען אין דעם יונגן
קאנט, וועגן די איבערוואנדערער. דאָס זײַנען

10-54

געווען בריוו פון א מענטשן, וועלכער האָט זיך
אפן סאמע נאטירלעכסטן אויפן אײַנגעגלידערט
אין די נײַע פאר אים לעבנס-באדינגונגען און
װאָס פילט זיך אין ביראָבּידזשאן היימיש. ער
האָט זייער גיך זיך באפּרײַנדעט מיט די מענטשן
אין דער רעדאקציע פונעם ,ביראָבידזשאנער
שטערן", זיך געטראָפן מיט אלטע פרײַנט און
דערװאָרבן א סאך נײַע. זײַענדיק דער רעדאק-
טאָר פון דער צײַטונג, האָט ער געטרײַ, מיט
הארץ און נעשאָמע געארבעט, אָנװענדנדיק די
רײַכע דערפארונג, וועלכע ער האָט אָנגעזאמלט
ביז אהער. די ביראָבידזשאנצעס האָבן אים איג-
גיכן ליב געקראָגן און הויך אים געשעצט.

אזוי זײַנען אדורך עטלעכע יאָר, ביז ס'האָט
אױסגעבראָכן די מילכאָמע מיטן דײַטשישן פא-

יאשע רוביאן

שיזם. גאָלדענבערג גייט אוועק באשיצן זײַן
היימלאנד,

מיר האָבן זיך באגעגנט ערשט אין אכט יאָר
ארום. טאקע װעגן אָט דער באגעגעניש אין
טשערנאָװיץ האָבן מיר זיך עס דערמאָנט בא
די מײעראָוויטשעס אין יענעם אפדערנאכט,
נאָכן באקומען די ביטערע בסורע..

װען איך האָב געבלעטערט בוזי גאָלדענ-
בערגס נאָטיץ-ביכל, האָט זיך מיר געװאָרפן אין
די אויגן איינע א קורצע פארנאָטירונג, װאָס
ער האָט געמאכט, לייענענדיק טשעכאָװן .מע
דארף האָבן א לויטערן סייכל, זײַן גניסטיק ריין
און פיזיש ציכטיק".

אָט אזא געדענקען מיר בוזי. גאָלדענבערגן,
אזא איז ער פארבליבן אין אונדזער זיקאָרן.

מײַן כרודער מאָטל גרוביאן

----פעטעה, דערצייל נאָכאמאָל װעגן אזרי-
לעקן, -- בעט דער זעקסיאָריקער מאָטעלע,

-- כ'האָב נאָך אזא נײַגעריקן ניט באגעגנט,
אלץ װיל ער װיסן, אף אלע פראגן ענטפער
אים, -- בורטשעט דער פעטער. --- נו, מיילע, אז
דוֹ בעטסט, װעל איך דערציילן.

-- אזרילעק האָט געארבעט אף א זאװאָד,
טאקע דאָ אין אָדעס, אף דער מאָלדאוואנקע.
אין די אָװנטן זיך געלערנט, פּאָשעט געשלונ-
גען ביכער, וועלכע ער פלעגט טראָגן הינטער
דער פּאָלע, װי עפּעס א געגאנוועטע זאך.

אין איינעם א שאבעס פארנאכט, -- דערציילט
װײַטער דער פעטער, ---איז אזרילעק ארײַן אין
שטוב, א װאָרף געטאָן צו אונדז זיך קושן און
גלײַך אוועק. מיר איז דאָס קושן ניט געפעלן
געװאָרן, נאָר דער מוֹמען האָב איך גאָרנישט
ניט געזאָגט. װעהאָרײַע, װי נאָר ס'איז פינצ-
טער געװאָרן, רײסן זיך ארײַן אין שטוב א
כאָפּטע גאָראָדאָװאָיען און מאכן א פּאָגראָס.
געשלײַדערט פוֹן בעט די קישנס, ארױס"
געװאָרפן די קליידער פון שאפע, גענישטערט
אין די ביכער. װאָס זאָל דאָס באטײַטן? װאָס
זוכן זײי! ערשט װען מ'האָט שוין איבערגע-
קערט די שטוב מיטן קאָפּ אראָפּ און גאָרניט
ניט געפונען, האָט דער אַקאָלאָדאָטשנע מיר
אָפּגעגעבן די בסורע, אז אזרילעק זיצט. װײַ-
טער האָב איך זיך שוין אליין דערװוּסט, אז

ער האָט אויסגעפילט דעם אורטייל פון זײַן
געהיימער אונטערערדישער אַרגאניזאציע און
דערשאָסן דעם שוארצמיעדיקן דירעקטאָר
פון דער דאָרעם-רוסישער געזעלשאפט",
אזרילעקן האָט מען פארמישפּעט צום טױט '

מאַטעלע האָט אופגעהויבן דאָס קעפּל, אָנ-
געשטעלט זײַן בליק אף אזרילעקס פּאָרטרעט,
װאָס איז געהאנגען אף דער ואנט, און פוך
זײַנע אויגן האָבן א פלייץ געטאָן טרערן.

אונדזער טאטע מיכל, אַ ניט הויכער מענטש
מיט א רױט שיטער שפּיצעכיק בערדל, איז
געווען א הײַנטוועלטיקער, געטראָגן א הוט. א
מאנישקע און א װײַסן זשילעט. ער האָט גע-
האט א זעלטענע האנטשריפט, גוֹט געקענט
ייִדיש, רוֹסיש, געלייענט טאָלסטאָיען, טורגע-
ניעוון, גאָרקין. ער איז געווען א פּריוואטער
לערער, ליב געהאט זינגען, איז געווען א מייוון
אף נעגינע און אין די לעצטע יאָרן פון זײַן
לעבן געשריבן לידער, דערציילונגען, פיעסן,
נאָר אינערגעץ זי ניט געדרוקט. ער איו גע"
ווען פערזענלעך באקאנט מיט פּערעץ הירש-
ביינען, מענדעלען, ביאליקן, שאָלעם-אלייכע-
מען, ספּעקטאָרן.

אין פּאָליטיק האָט דער טאטע ניט ליב גע-
האט זיך צו מישן.

-- איך בין ניט מילכיק און ניט פליישיק, --

161

פלעגט ער זאָגן, --נאָר לײגן דעם קאָפּ פאר
ניקאָלקען װיל איך ניט.

דעריבער, װען ס'האָט זיך אָנגעהױבן די
ערשטע וועלטימילכאָמע, פלעגט ער דורך די
נעכט קוקן אין א צוועלפער לאָמפּ, טרינקען
עסיק, קעדיי זיך קאליע מאכן די אױגן און
אָפּשוואכן דאָס הארץ, אבי ניט גיין דינען פאר
א סאָלדאט. אינגיכן האָט ער, קעדיי אױסמײדן
דעם פּריזיװו, פארלאָזט אָדעס און גענומען װאָג
לען פון אָרט צו אָרט.

די מאמע כאנע-דוווירע איז געווען א הויכע,
א שלאנקע, א שיינע פרוי, געקענט אָן א שיר
לידער --ייַדישע, רוסישע, אוקראונישע. זי
האָט זייער ליב געהאט אויסנייען. איר גאנץ
לעבן האָט זי אָפּגעגעבן די פינף קינדער. נאָך
דעם, װי דער טאטע איז אװעקגעפאָרן פון
אָדעס, איז זי מיט די קינדער אריבערגעפאַרן
צום זיידן אין שטעטל סאַקאָליוקע-

דער זיידע שלוימע, א מענטש פון דער אל-
טער ועלט, האָט אָפּגעלעבט נײַנציק יאָר און
איז קיין איין מאָל מיט דער באן ניט געפאָרן:
ער האָט געדענקט גוט די פויערשע אומרוען
אין 1861 יאָר, געקענט אָן א שיר ציקאװע
געשיכטעס. ער איז געוען א גלעזער און ניט
נאָר געקענט ארשנשטעלן א שויב, נאַר אויך
מאכן ראמען און פענצטער, אָפּגיסן שפיגלען,
מאכן פון הערנער ראָזשיקלעך פאר טאבעקי

אָפּט פלעגט דער זיידע נעמען מיט זיך מאָר
טעלען אין די נאָענטסטע דערפער. װינטער,
דער הימל איז לױטער, די זון שײַנט און דער
פּראַסט ברענט. דער זיידע טראָגט דאָס קעסטל
גלאָז אפן אקסל, לעבן אים לױפט נאָך מאָד
טעלע מיט א טאָרבעלע קיט און שרײַט:

-- היי, א גלעזער װער באדארף?

מאָטל פארגעדענקט דעם אראַמאט פון דער
אוקרא!נישער נאטוֹר, באזונדערס די זומער-
פארנאכטן, װוען דער הימל צינדט זיך אָן מיט
העליש פײַער.

קיין עמעסע קינדהײַט האָט מאָטל ניט געד
האט. ס'זײַנען געווען די יאָרן פון בירגערקריג.
אָפן שטעטל פאלן אָן פארשיידענע באנדעס,
דער מוטער מיט די פינף קליינע קינדער גיט
זיך אײַן אנטלויפן קיין זשאשקאָװ, און אהין
קומט אפן צוייטן טאָג אויך דער טאטע. די
גאנצע פאמיליע װערט קראנק אף טיף. סאָף
פעווראל 1919 האָט די מאמע פּלוצעם פון היץ
אָנגעהױבן זינגען און אזוי, זינגענדיק, אויס-
געגאנגען. אפן טאטנס פראגע: װאָס װעל איך
טאָן מיט פינף פּיצלעך קינדער, טאָמער, כאַ-
לילע, שטארבסטו:" באװײַזט די מאמע ענט-
פערן: ,קיין קליינע קינדער װעל איך דיר ניט
לאָזן..* און װירקלעך, שוין אפן צווייטן טאָג
שטארבט א ברודערל פון צוויי יאָר, און נאָך
אין א פּאָר טעג ארום--אונדזער פיריאָריק
שוועסטערל: זי האָט געבעטן עסן און א הוֹנד
געריקע אנשלאָפן געװאָרן אף אײיביק.

די מאמע איז אפן גאנצן לעבן פארבליבן בא
מאָטלען אין זיקאָרן. אינעם ערשטן בוך זײַנעם

162

,פון קעלער אף דער זון" איז די בעסטע ליד
געווידמעט איר.
אין 1920 פאָרט דער טאטע אריבער קײן
אומאן, און אין שטוב באװײַזט זיך א שטיפ-
מאמע. מאָטלען קומט אויס זוכן ארבעט, אויך
די שװעסטער גייט אװעק פון דער הײם. פון
לערנען האָט אפילע קיין רייד ניט געקענט זײַן;
נאָר מאָטל האָט אליין אויסגעלערנט זיך לייע-
נען. ער שפּירט מיט גרויס אינטערעס נאָך די
געשעענישן, װאָס קומען פאָר ארום אים. ער
ווערט א לערןײיינגל בא א שטעפּער. ער איז
א גרויסער ליבהאָבער פון טעאטראלער זעלב-
סטעטיקײַט. צוזאמען מיט זײַנע כאװיירים
שאפט ער א דראמקרײַז. זי שטעלן שאָלעם-
אלייכעמס ,דער געט", ;אגענטף, פּערעץ
הירשביינס ,די נעוויילע". אײנצײַטיק טרעט
מאָטל ארויס מיט קינסטלערישע פאָרלעזונגען,
באזוכט דאָס ינקאָרױקרײַזל, הײבט אָן צו
שרײַבן סאטירישע בופאַנאדעס און פילט זי
טאקע אליין אױס אף דער זעלבסטעטיקער
בינע.
קיין אומאן קומט אראָפּ אף געציילטע טעג
דער מאָסקװער גאָסעט. קריגן בילעטן איז גיט
אזוי לײַכט, נאָר מאָטל געפינט אן אויסועג,
שפּעט באנאכט קערט ער זיך לסטיץ
אום אהיים, און אינעם נידעריקן שטיבל אונ-
טערן בארג דערהערט זיך זײַן געזאנג: ,קויפט,
קויפט, קוינים" ---דאָס איז אים אזוי טיף ארײַן
אין הארצן ,די קישעפמאכערן"-
מאָטל פאָרט אוועק קיין כארקאָוו. געקומען
אהין באנאכט, זיצט ער אָפּ ביז אינדערפרי אפן
װאָקזאל, און שוין אין דעם זעלבן טאָג הייבט
ער אָן ארבעטן אין א שוך-פאבריק,
פונעם 1920 יאָר דרוקט מאָטל לידער און
פארצייכענונגען אין די צײַטונגען ,ינגע
גווארדיע" און ,זײַ גרייט". ער פאָרט אװעק
זיך לערנען אפן ארבפאק באם אָדעסער פּעדא-
גאָגישן אינסטיטוט, באקאנט זיך מיט די אָדעד
סער שרײַבער נאָטע לוריע, כאַנע װײַנערמאן,
אײַזיק הובערמאן. מיט אים צוזאמען לערנען
זיך אף דעם ארבפאק פײַװל סיטאָ, שלוימע
לאָפּאטע. די יוֹנגע שרײַבער האָבן אין דער
צוזאמענווינונג אף דער קאָמסאָמאַלסקע"גאס
נומ. 59 געהאט זײיער צימער נוֹמ. 258 דְאַ
האָבן זיך געפירט הייסע שטרײַטן װעגן לײ
טעראטור און קונסט, װעגן שרײַבער אן
װערק. די אײַנװױנער פון אָט דעם צימער
האָבן ארויסגעלאָזט א וואנטצייטונג .אפן שפּיז
פּען". דאָס קעפּל האָט געמאָלט כאָנע װײַנער-
מאן און די איבעריקע האָבן געגעבן מא"
טעריאל.
מאַטלען האָט מען אין דער װאנטצײַטונג
צוגעטיילט אן אָרט פאר זײַן קינדער-ליד, װאָס
איז געווען אָפּגעדרוקט אין ,זײַ גרייט":
פייפויפא--
בלאָזט א װינטעלע אזא,
און סישיט א פדישער שניי.
פארענדיקט דעם ארבפאק, פאָרט מאָטל אריד
בער קיין מינסק און קומט אָן זיך לערנען

אינעם פּעדאגאָגישן אינסטיטוט. ער דרוקט זיך
אין דער צײַטונג ,אָקטיאבער":

ווען אין מאָסקװע קוֹמט פאָר די ערשטע
אלפארבאנדישע באראטונג פון די יידישע
שרײַבער, נעמט אויך מאָטל אין איר אן אָני
טייל. אין א צײַט ארום האָט מיר פינינבערג
געזאָגט אין אָדעס:

-- מיט אזא ברודער מעגט איר זיך גרויסן..

אין 1925 איז אין מינסק דערשינען זײַן
ערשט ביכל לידער ,פון קעלער אף דער זון";

מאָטל ארבעט אלס רעדאקטאָר פונעם ייַדישן
אָפּטײל באם װײַסרוסישן מעלוכישן ראדואָ-
קאָמיטעט, ער באקאנט זיך מיט די באװוּסטע
װײַסרוסישע שרײַבער יאנקא קופּאלא און יא-
קוב קאַלאס. אנטאָן בעלעוויטש זעצט איבער
זײַנע לידער אף װײַסרוסיש. שפּעטער דער-
שײַנט אין מינסק זײַן לידער"זאמלונג ,ליריק",
אין װעלכער ער אנטפלעקט זיך אלס מײַ-
סטער פון דער קורצער ליד.

אין אָנהײב פון דער גרויסער פאָטערלענדי-
שער מילכאָמע גייט מאָטל פרײַװיליק אוועק
אפן פראָנט. אין די שלאכטן פאר סטאלינגראד
ווערט ער שׂווער פארװוּנדעט, מע דעמאָבי-
ליזירט אים פון דער ארמיי, און ער קומט קיין
מאַסקװע.

די מאָסקװער שרײַבער האָבן זייער ווארעם
אופגענומען דעם דיכטער-- שלאכטמאן, אײַג-
געאָרדנט זײַנעם א שעפערישן אָװנט. פּערעץ
מארקיש שענקט אים א בוך מיט אן אופ-
שריפט: ,מיר גרויסן זיך מיט אײַך, װי מיט א
שלאכטמאן און א דיכטער". די מילכאָמעיטעמע
איז אָפּגעשפֿיגלט אין גרוביאנס בוך ,געזאנג
וועגן מוט", וועלכער איז דערשינען אין 1947.

דעם דיכטערס הארץ איז פול מיט װיי. אין
1 זײַגען אין מינסק אומגעקומען זײַן פרוי
און קינד, און אין בערשאדער געטאָ--דער
טאטע און דרײַ שװעסטער. זײיער אָנדענק
װידמעט ער פיל לידער--,זיבן טרעפּ", ,די
זעג", ,שלאָף, מײַן זוגעלע", ,מײַן שוועסטער".
שפּעטער קומען צו די לידער ,דער טאטע",
;אייכאָ", .וואגאָנען". ניט געקוקט אף די שווע-
רע איבערלעבונגען אין צײַט פון דער מילכאָ-
מע, האָט מאָטל שטענדיק געגלייבט אין אונד-
זער זיג איבערן סוינע.

פון ליד צו ליד װערט דעם דיכטערס טא-
לאנט אלץ רײַפער און טיפער. ער האָט מיר
דערציילט, אז ער טרוימט אַָנשרײַבן אן אוו-
טאָבואָגראפישן ראָמאן. אין די לעצטע יאָרן
פאָרט ער זייער פיל ארום איבערן לאנד, בא-
זוכט סיביר, דעם װײַטן מיזרעך, גרוזיע און
אנדערע סאָוועטישע רעפּובליקן, און די רײַכע
אײַנדרוקן פון אָט די רײַועס ווערן אָפּגע-
שפּיגלט אין זײַנע װוערק.

אין 1970 יאָר דערשײַנט זײַן סאכּאקליבוך
אומרולקער ווינט', װעלכער שליסט אײַן די
בעסטע מוסטערן פון זײַן דיכטונג.

מאָטל באציט זיך שטרענג צו דער אייגענער
שאפונג און צו די װערק פון אנדערע שרײַ-
בער. ער פלעגט זאָג:
-- א שרײַבער מוז קלאָר ויסן, װאָס ער
וויל זאָגן, און זאָגן דארף דער שרײַבער אזויגס,
װאָס קײנער האָט נאָך ניט געזאָגט. יעדעס
װערק מוֹז האָבן א ראָזשינקע. אָט דאָס איז
דער סאָד פון שרײַבן. מע מוז, ברודערקע, האָ-
רעווען, רײַסן פון זיך שטיקער..
און ער אליין איז געווען א מוסטער פון א
ליטערארישן האָרעפאשניק. אפילע שוין ליגנ-
דיק אין שפּיטאָל נאַך אן אינפארקט, לייענט
ער פיל און שרײַבט.
-- אוי, װי עס װילט זיך לעבן --פלעגט
ער אין יענע טעג אָפט איבערכאזערן, --איך
האָב נאָך אזויפיל צו זאָגן, קיינמאָל בין איך
נאָך ניט געווען מיט אזויפיל לידער, װי אצינד.
אין איינער פון זײַנע לעצטע לידער שרײַבט
ער:
אלע טאָג זיך ענדיקן
און זיך ניט ענדיקג
כ'קען זיך איינמאָל ניין
מיטן טוט פארשטענדיקן.
לאָז מיך כאָטש מײַן ליד פארענדיקן
אין װוינטער-טאָג דעם בלענדיקן,
מאָטל קערט זיך אום פונעם שפּיטאָל, אָבער
זײַן צושטאנד איז שוין א שװערער. װי נאָר
עס לאָזט אים עטװאָס אָפּ, װערט ער װידער
לוסטיק אוֹן האָפּערדיק. װען עס קומען צו
אים געסט, האָט ער ליב זיי מעכאבעד זײַן מיט
אייגענע מײַכאָלים. אײינמאָל, בייס ער האָט
דערלאנגט צום טיש געפילטע פיש, װאָס ער
האָט אליין צוגעגרייט, האָב איך אים געפרעגט;
-- מאָטל, װי קומט עס, אז בא דיר האָבן
זיך צעקאָכט די פיש!
איז ער געװאָרן א ביסל כמורגע, נאָר
געענטפערט מיט א שפּאס:
-- פארשטייסט, ברודערקע, אין אן ענלעכן
פאל האָט דאָװיד בערגעלסאַן אזוי געזאָגט:
.אויב דו װעסט זאָגן, אז איך שרײַב שלעכט,
ארט מיך ניט---די וועלט קען מיך שוין, נאָר
טאָמער זאָגסטו, אז איך קאָך שלעכט, װעלן
מיר זיך קריגן..*
דעם 4-טן פעווראל פירן מיר אים אַפּ אין
קארדיאַלאָגישן אינסטיטוט. אלץ אָפּטער װערן
די הארץ-אטאקעס.
די לעצטע ליד האָט ער אָנגעשריבן עטלעכע
שאַ פארן טױט. די שורעס--קרומע, די
אויסיעס --געבראַכענע. דעם 8יטן פעוראל,
דינסטיק באנאכט, איז אים געװאָרן שלעכט,
ער פארלירט דעם באװוּסטזײַן. זײַן גרוס
הארץ האָט אף אײביק זיך אָפּנעשטעלט..
איך קוק אף זײַן פּאָרטרעט, און אלעמאָל
קומט ער אוף פאר מײַנע אויגן א לעבעדיקער,
א פריילעכער, מיט א קלוגן וייכן בליק, מיט
א ליבן שמייכל..

=

|בראניק,

הארציקע מעלאָדיעס

פאר דער לעצטער צײַט האָבן
די ווילנער קאָלעקטיוון פון קינ"
סטלערישער זעלבסטעטיקשט, צו
זאמען מיטן ייִדישן פאָלקסיטעא"
טער באם קולטורפאלאץ פון די
ליטווישע פּראָפאריינען, אופגע-
פירט א נײַע קאָנצערטיפּראָגי
ראם -- ,הארציקע מעלאָדיעס":

דער ערשטער טייל פון דער
פּראָגראם (רעזשי פון באָריס
לאנדאו), אין װעלכער עס באטיי-
ליקן זיך עטלעכע און דרטסיק
יונגע ארטיסטן, איז געװידמעט
דעם 20-טן יאָרטאָג פון דער בא-
פרײַונג פון דער ליטװישער רע-
פּובליק פון די היטלערישע אַקוי
פאנטן. עס װערן אויסגעפילט
לידער און באלאדעס פון פערעץ
מארקיש, שמועל האלקין. ארן
ווערגעליס, הירש גליק, איבער-
זעצונגען אף ייִדיש פון דער ליט-
ווישער דיכטונג (לידער פוּן יוס"
טאס פאלעצקיס, עדוארד מעזשע-
לײַטיס אא.),

אינעם אינהאלטסרײַכן ליטערא-
רישימוזיקאלישן מאָנטאזש זײַנען
באזונדערם אײַנדרוקספול די
ארויסטרעטונגען פון דער עלטע-
רער פּלעיאדע ארטיסטן--ב. צווי-
זאָן, יו. קאץ, פּ. גאָרעליק, כ. לצי
ווינע, װ. שאלקינסקי. עס נעמען
אויס באם צושױיער די יונגע אָנ
טיילנעמער פון דער פּראָגראם צאָ-
דעק פראנק, יאשע לעוין, מענע
גאָרנשטײן, פּאַלינע פּטליס, סאָר
פיע גורוויטש, ערע פריש.

די צווייטע אָפּטײלונג פונעם

.װעגן דיכטונגײ

א זאמלונג אונטער אָט דעם
נאָמען איז לעצטנס דערשינען אין
א רוסישער איבערזעצונג אינעם
מאָסקװער פארלאג .סאַװועטסקי
פיסאטעל". דער אװטאָר פון דעם
בוך איז דער באװוּסטער אוקראוי
נישער דיכטער מאקסים רילסקי,
וועמענס 80יטער געבורטסטאָג עס
אין ברייט אָפּגעמערקט געװאָרן
אין אוקראינע און אין די אנדערע
ברידערלעכע רעפּובליקן.

אין דער זאמלונג זײַנען אײַגײ
געשלאָסן דעם דיכטערס ליטערא-
טוריפאָרשערישע ארטיקלען, ז-
נע ארױסזאָגונגען װעגן דער רוד
סישער, אוקראונישער, ייִדישער
ליטעראטורן, וועגן דער מײַסטער-
שאפט פון די באדײַטנדיקסטע
פּאָעטן פון פּלן און טשעכאָ-
סלאָוואקיע, וועגן דעם אינטערנא-
צואַנאלן כאראקטער פון דער סאָ-
וועטישער פילנאצואַנאלער דיכ-

164

טעאטער און עסטראדע

קאַנצערט איז א טעאטראלע. אין
איר װערן באװיזן סצענעס פון
די ספעקטאקלען + צוֹזיי קונילצמ-
לעך" און א פראגמענס פון פע-
רעץ הירשביינס פּיעסע .גריגע
פעלדער", אין וועלכער עס טרעטן
אוף די פירנדיקע ארטיסטן פונעם
פאָלקס"טעאטער באָריס לאנדאן,
יולי קאץ, מענע גאָרנשטײן, צאָי
דעק פראנק, געניע לעוו אא,

צום שלוס פונעם קאָנצערט באד
װײַזן זיך אף דער בינע די װאָי
קאלע גרופע פונעם פאָלקסיטעאי
טער אונטער דער אָנפירונג פון
ע. יאנאָווסקי און דער כאָרעאָ-
גראפישער אנסאמבל אונטער דער
אָנפירונג פון ג. מארגאָלין. עס
װוערן אויסגעפילט עטלעכע שייגע
פאָלקסיטענץ, צװישן זי דער
מאסן-טאנץ .א שער".

די נײַע יודישע קאָנצערטי
פּראָגראם אין ווילנע -- דאָס איז
בעעמעס א הארציקע מעלאָדיע,
ועלכע רופט ארויס פיל טײַנעג
באם צושויער און װעקט בא אים
נאָבעלע געפילן.

יאנקל װיניצקי, װילנע

א נײַער ספּעקטאקל
אין מאָסקװער דראמא-
טישן אנסאמבל

דער מאָסקװער ייִדישער דרא-
מאטישער אנסאמבל האָט בא"
רײַכערט זײַן רעפּערטואר מיט א
נײַעם ספעקטאקל לױט די מאָ-
טיוון פון שאָלעםיאלייכעם .דער
פארקישעפטער שנײַדער". אופגע-

טונג און דער קעגנזײַטיקער באז
רײַכעוונג פון די נאצזאָנאלע קולי

טורן.

אינטערעסאנט זײַנען רילסקיס
פאַרשונגען ארום די פּראָבלעמען
פון דער שאפונג פון דאָװיד האָפ-
שטיין אוֹן איציק פעפער. װעגן
האָפשטײנען, װעגן זײַן אַרט אין
דער יודישער ליטעראטור און אין
דער סאָוועטישער ליטעראטור בי"
כלאל, שרײַבט מאקסים רילסקי?

-דאַװיד האָפּשטײן איז ארטן
אין דער געשיכטע פון דער לײ
טעראטור װי א גרויסער און ביז
גאָר אייגנארטיקער פּאָעט.. װי
אן עכטער אוֹן מערקװירדיקער
קינסטלער, האָט ער אָפּגעשפּיגלט
אונדזער סאַוועטישע וירקלעכ-
קײַט אין איר פולער פילארטי"
קײַט".

אינעם ארטיקל וועגן איציק פעד
פערן, אין װעלכן מ. רילסקי צי-
טירט פיל מוסטערן פונעם דיכ"
טערס שאפונג, שטרײַכט ער אוני

פירט פון דעם קינסטלערישן אָנ
פירער פונעם אנסאמבל פעליקס
בערמאן.

דעם 15 מײַ ד. י. איז אין לאַך
קאל פונעם מאָסקװוער עסטראדע
טעאטער פאָרגעקומען דער גע"
זעלשאפטלעכער דורכקוק פון דעם
ספעקטאקל-

מיט יידישע לידער
איבער אוקראינע און
מאָלדאװיע

עס האָט זיך אומגעקערט פון
א גאסטראָל-רײַזע די סאָליסטקע
פון דער טולעך פילהארמאָניע
אנע שװעליאָװוע. די זינגערן איז
מיט דערפּאָלג ארױסגעטראָטן פאר
די ייַדישע און ניט-יודישע צור
שויער פון ניקאָלײַעװ, זשיטאַמיר,
נאָװאָגראד-װאָלינסק, לװאָו, אי-

ואנאָיפראנקאָווסק, ‏ טשערנאַװויץ,
כערסאָן, קעשענעוו, בענדער, טי
ראספאַ

דאָס מאָל האָט אנע שעװע-
ליאָוע באנײט איר קאָנצערט-
פּראָגראם מיט לידער פון די סאָ-

זינאָװי קאָמפּאנײעצעס
וועגן לענינען" (װערטער א. ווער-
געליס), לב פּולװערס ,טיפע
גריבער, רױטע ליים" (װערטער
ש. האלקין), מאָטל פּאָליאנסקיס
,דער װײַנשלבױים" (ווערטער א;
גאָנטאר), ריווע באָיארסקעס -בא-
ביייאר" (וערטער ש. דריז), און
מיט א סעריע געזאנגען פון דער
ייִדישער פאָלקס-שאפונגי

טער, אן .איציק פעסער איז
געװען א דיכטער פון א ברייטן
דיאפאזאָן... פאר זײַנע שאפונגען
זײַנען - אייגנטימלעך פּינקטלעב-
קײַט, אױסדריקלעכקײַט, די פייו-
קײַט צו אומכאפן דאָס סאמע כאי
ראקטעריסטישע".

צום אָנדענק פון א
קולטוריטוערן

אין מאָסקװע איז אין עלטער
פון 89 יאָר געשטאַרבּן די ייִדישע
קולטור-טוערן מירע שנײערסאַן;
אן איבערגעגעבענער פרשנט און
ליבהאָבער פון דער יודישער לי
טעראטור, איז זי די לעצטע יאָרן
פון איר לעבן געװען פארבונדן
מיט דער געזעלשאפטלעכער און
קולטור-טעטיקײט, װי אױך מיט
דער פארשפרייטונג פונעם זשור-
נאל .סאָװעטיש היימלאנד".

יעשוע ליובאַמירסקי

ליטעראטור-קריטיק 1
| ביבליאָגראפיע
פראגן פון קונסט

דער פאָלקְס-ארטיסט ביניאָמין זוסקין

(צוּ זײַן 775טן געבורטסטאָג)

ײיגיאָמין זוסקין איז בין הײַנט פאר-
בליבן װי א קינסטלער, װאָס האָט מיט

זײַן שעפערישן אופטו װײַט און ברייט פאר-
שפּרײט דעם רום פונעם יידישן סאָװעטישן
טעאטער סײַ בא אונדז אין לאנד, סײַ אין
אויסלאנד. זײַן שאפונג איז א באדײַטנדיקער
צושטײַער אין דער פאָרגעשריטענער ייַדישער
קונסט- און טעאטער-קולטור.

די טעאטראלע קריטיק האָט פארשיידן אָפּי
געשאצט זוסקינס אקטיאָרישע אינדיווידואלי-
טעט. אייניקע טעאטער-קענער האָבן אים בא-
טראכט װי א מאָרעשכױרעדיקן מארשאלעק.
אנדערע זײַנען ניספּאָעל געווען פון די ראָלן
זײַנע, װוּ עס האָבן זיך געפּאָרט עקסצענטריא-
דע מיט ליריזם. עס זײַנען געווען אויך קרי-
טיקער, װאָס האָבן זוסקינען געשעצט פאר זײַן
סינטעטישער קונסט, פאר דעם טשאפּלינישן
אין זײַנע געשטאלטן.

סאיז מאמעש געווען א נעס: עס קומט
אראָפּ קיין מאָסקוע אין אָנהײבי1922 עפּעס
א סטודענט פון א בארג-אינסטיטוט, קיינער
קען אים ניט, און נעמט שפּילן אינעם מאָס-
קווער מעלוכישן ייַדישן קאמער-טעאטער די
באָבע-יאכנע אין גאָלדפאדענס ,קאָלדוניע". און
ער שפּילט אזוי, אז גאָר אין א קורצער צײַט
ארום װערט ער א שעמדאָװער און נעמט
פינקלען אפן מאָסקװער טעאטראלן הימל,
פּונקט װי די סאמע העלע שטערן:

אינעם ספעקטאקל ,צוויי הונדערט טויזנט"
האָט זוסקין געשפּילט דעם שאדכן סאָלאָװײ-
טשיק! עס האָט דאָ צום ערשטן מאָל א קלונג
געטאָן זוסקינס הױפּטיטעמע--דאָס קליינע
מענטשעלע. א קאָמישע בריע, אָבער זי איז
רירנדיק און דערוועקט מיטלײַד. אָט אזעלכע
געשטאלטן זײַנען טאקע געװאָרן די צענטראלע
אין זוסקינס שאפן. דאָס האָט אים ניט גע-
שטערט צו שפּילן ראָלן פון גאָר אן אנדערער
טאָנאלקײט -- העראָשע! זייער גערן האָט ער
געשפּילט אין דאנזעלס , פיר טעג" (,יוליס")

ביניאָמין זוסקין

דעם פּולישן רעװאָליצואָנער סטאניסלאו,
דעם סעקרעטאר פון ביראָבידזשאנער געגנט-
קאָם אין מארקישעס ,מישפאָכע אָואדיס',
אקיווען אין האלקינס העראָישער דראמע ,באר-
קאָכבא", דעם פילאָסאָף מײַמאָן אין דאנלעלס
פּיעסע ,שלוימע מײַמאָן". אין אָט די געשטאלטן
האָט זוסקינס באגאבונג זיך אנטפּלעקט אין
איר טראגישן אספּעקט.

165

דער אװטאָר פון דעם דאָזיקן ארטיקל--

יעשוע
90 יאָר.
די רעדאקציע און רעדקאָלעגיע פון .סאָװוע-
טיש היימלאנד", די ייִדישע ליטערארישע גע"
זעלשאפּטלעכקײַט פּונעם סאָוועטנפארבאנד באַ
גריסן הארציק דעם װעמעראן פון אונדזער
ליטעראטור, אײנעם פון די באדײַטנדיקסטע
טעאטער"פאָרשער און ליטעראטור-קענער.
מיר װינטשן יעשוע ליובאָמירסקי ער זאָל
נאָך פיל יאָרן לעבן און זײַן געזונט, און שטיין,
װי ביז איצט, אין דער ריי פון די שעפעריש-
אקטיווע יידישע סאַוועטישע שריפטשטעלער.

ליובאָמירסקי איז אלט געװאָרן

די גאנצע ווארעמקײט פון זײַן הארץ האָט
זוסקין אָפּגעגעבן דעם געשטאלט פון א פאָלקס-
קינסטלער. ער האָט אין א נײַער באלויכטונג,
מיט ליבשאפט אונדז דערלאנגט: האָצמאכן--
אין שאָלעם-אלייכעמס .בלאָנדזשענדע שטערך"?
קאפּצנזאָנען אין דער ,קאפּריזער קאלע", דעם
באדכן אין ,פריילעכס".

זוסקין האָט דורכגעשפילט א סאך ראָלף
אָנשטאָט געבן א רעשימע פון אָט די ראָלף
איז אוואדע גלײַכער דערציילן וועגן עטלעכע
זוסקינס סצענישע שאפונגען, װוּ עס האָבן זיך
אנטפּלעקט פארשיידענע זײַטן פון זײַן מערקי
װירדיקן טאלאנט.

באָבעייאכנע אין ,די קישעפמאכעהן
באָבעײאַכנע אין .יי +- ==

אין א פעווראל-טאָג פון 1922 האָט מיך אף
דער הערצען"גאס באגעגנט איינער פון די
מאָסקװער טעאטער-קריטיקער.

-- איר האָט מינאסטאם געהערט, -- ווענדעט
ער זיך צו מיר, -- אז אינעם מאָסקװער מעלו-

166

כישן יידישן טעאטער רעפּעטירט מען געשמאק
גאַלדפאדענס .די קישעפמאכערן". א מאָדנע
זאך: עס איז דאָך קימאט ניטאָ קיין איין
שטעטל, װוּ מע זאָל ניט זײַן באקאנט מיט אֵט
דער פּיעסע. שוין אוואדע פערציק יאָר, זינט
די וואנדערנדיקע טרופּעס האָבן דעם אוילעם
מעהאנע געווען מיט אָט דעם אנטיק. װאָס פאר
א נײַ װאָרט קאָן דער גאָסעט מיט אָט דעם
ספּעקטאקל זאָגן דעם צושויער? ביפראט אז דער
טעאטער האָט דעם זעלבן צושויער שוין בא-
וויזן .אוריעל אקאָסטא", .גאָט פון נעקאָמע"
און שאָלעם-אלייכעמס א ריי איינאקטערס:

אין א װאָך ארום האָט מען געװיזן די פרע-
מיערע. איך בין בײַגעװען. דער ספעקטאקל איז
געווען זײער עפעקטפול. ער האָט מיטגעריסן
מיט זײַן פילפארביקײַט און מוזיקאלישקטט.
ס'איז געווען אן עמעסער יאָמטעוו סײ פאר די
צושויער, סײַ פארן טעאטער. ס'איז דאָ אפילע
קיין זייכער ניט געווען פון דעם, װאָס כ'האָב
אמאָל אָנגעקוקט אינעם אלטן ייַדישן טעאטער;
דאָרטן איז אף אלצדינג -- אף דער שפּיל פון
די אקטיאָרן, אף זייער האלבאַשע, אף זייער
ארט ריידן, אף זייערע מאנירן -- אף אלץ האָט
געהויערט די װאָכעדיקײַט, דער שטייגער, בייס
דאָ האָט געהערשט דאָס מײַסעדיקע. דער רע-
זשיסער א. גראנאָווסקי האָט געשטעלט דעם
טראָפּ אף דער מאסקעס-שפּיל. זוסקין האָט זיך
געשפּילט מיט דער באָבעייאכנע-מאסקע, מיז
כאָעלס--מיט דער מאסקע פונעם װאנדערג-
דיקן פּעדלער האָצמאכן, גערטנער -- מיט דער
מאסקע פון א ייַדישן גאזלען (עליאָקום), שטיי
מאן -- מיט דער מאסקע פון א מאסקיל (מאר-
קוס).

דער גרונט-ציל פון דער שטעלונג אינגאנצן
גענומען איז געװען: אָפּכױזעקן פונעם אָפּגע:
לעבטן אלטפרענקישן יידישן שטײגער און
גלײַכצײַטיק װאָס מער פארגעניגן ברענגען די
צושויער. דער ספּעקטאקל איז געווען אַנגער
זעטיקט מיט סאטירע, מע האָט אויסגעלאכט
אזעלכע דערשײַנונגען, װי אָבערגלױבנס, שאָי
וויניזם.

באזונדערס האָט פארינטערעסירט די צר
שויער די שפּיל פונעם יונגן, נאָך װײניק בא-
װוּסטן אקטיאָר ביניאָמין זוסקין. שפילנדיק די
באָבע-יאכנע, האָט זוסקין באנײַט די טראד",
ציעס פונעם אמאָליקן פּורימשפּילערישן קאָמי
קער מאַנדריש. ער האָט זײַן שפּיל בארײַכערט
מיט די מאנירן פון די סאָוועטישע צירקי
קלאָונס, -- מאנירן, װאָס מיר האָבן געשפּירט
אִין דער פראקטיק פונעם מײערכאָלדיטעאטער
און פונעם וואכטאנגאָוויטעאטער.

אין פולן העסקעם מיטן גראָטעסק-סטיל פו"
נעם ספּעקטאקל, האָט דער רעזשימײַסטער אק"
שאַנעסדיק געשטויסן זוסקינען צו פאנטאסטיקו
עס זײַנען פארשװוּנדן די כאראקטערישטריכן
פון א קליינשטעטלדיקער בייזער ייִדענע, װאָס
זײַנען אייגנטימלעך געװען די באָבעייאכנעס
פונעם אלטן ייִדישן טעאטער. אף דער בינע
פונעם גאָסעט האָבן מיר דערזען א מאכשייפע

פונעם אלגעמיין-אײיראָפּעיטן פאָלקלאָר. און
קעדיי דער צושויער זאָל גלייבן, אז דאָס אין
א ייִדישע מאכשייפע, האָט מען צו איר שטערן
מיט א רעצוע צוגעבונדן איינע פון די טפילן.
די צווייטע פון די טפילן האָט מען אָנגעטשע-
פּעט אף דער לינקער האנט. רײדן האָט די
באָבעייאכנע גערעדט זעלטן ס'איז געװען
עפּעס א מין מעשונעדיק געזאנג, א מין רע-
טשיטאטיוו, אָנגעפילט מיט די אינטאָנאציעס,
װאָס זוסקין האָט געהערט אין די סינאגאָגאלע
טפילעס. די האװײַעס, די שפּרינגערײַען פון
דער באָבעייאכנע האָבן דערמאַנט אין צירק-
קלאָונאדע. קאָן מען זיך שוין פאָרשטעלן, װי
אוטרירט, װי מעשונעדיק ס'איז געווען סײַ די
אינטאָנאציאָנעלע, סײַ די פלאסטישע פּארטי-
טור פון דער ראָל,

מע מוז אָבער אונטערשטרײַכן, אז אף אָט
דעם פאנטאסטישן פאָן פלעגן צוֹמאָל זיך דורב-
רײַסן רעאליסטישע טענער. מוסטערהאפט איז
אין דעם פּראט די מארק-סצענע, װוען מירעלע
כאפּט זיך, אז מע האָט בא איר דאָס געלט פון
קעשענע ארויסגעגאנוועט, און זי טוט מיט א
ביטער געוויין זיך א וואלגער אף דער ערד.
די באָבעייאכנע (װאָס האָט אליין מירעלעס
שטיפמוטער, באסיען, געגעבן די אייצע, װיאזוי
מירעלען צוֹ באאוולען) זיצט לעבן מירעלען
און באדויערט זי קלוימערשט. דער צושויער
זעט און הערט, אז איר מיטלײַד איז פאלש,
און דאָס אינערלעכע װעון פון דער באָבע-
יאכנע ווערט גלענצנד דעמאסקירט דורך זוס-
קינס צווועסדיקע טענער, װאָס קלינגען רעא-
ליסטיש.

עס זײַנען געװוען אויך אנדערע מאָמענט,
ווען זוסקין האָט ניט געלאָזט, דאָס געשטאלט
זאָל דערטרונקען ווערן אין איבערגעטריבענער
פּאראָדיע. אין אזעלכע מאָמענטן פלעגט דאָס
געשטאלט װערן רײַכער, און עס האָט עמאָ-
ציאָנעל פארכאפּט דעם צושויער. אזוי איז עס,
לעמאָשל, געווען אינעם ערשטן אקט, אין דער
סצענע, ווען די באָבעייאכנע פלײיסט זיך ארי
נארן מירעלען צו זיך,

די קישעפמאכערן טוט א שפרונג אפן לײ-
טער, ציט זיך אוֹיס, װי לאנג זי איז, צעשפּרײט
איבער מירעלעס קאָפּ די הענט, װי פליגל פון
א רױב-פויגל: .קום, קום, קום צוֹ מיר, קום צו
מיר, טאָכטער מײַנעו"

דאָס איז געווען איינער פון די שארפסטע
סצענישע מאָמענטן אין דער ,קישעפמא-
כערן":

װען כ'האָב נאָך דער פּרעמיערע זיך בא-
געגנט מיט זוסקינען, האָב איך אֹים געבעטן
דערקלערן, ווֹאזוֹי דערגרייכט ער אזא ווֹג-
דערבארע, היספּײַלעספולע שפיל אין דער דאָ-
זיקער ראָל,

זוסקין האָט געענטפערט:

-- מיר איז די דאָזיקע ראָל צום הארצן, איך
האַב דאָ די פולע מעגלעכקײַט אויסלאכן דעם
אָפּגעשטאנענעם שטייגער פונעם שטעטל, די
סינאגאָגאלע באטלאָנים. עס האָט מיך אויך

געצויגן צו איראָניזירן איבער דעם אמאָליקן
יידישן טעאטער. -- און ער האָט פאָרגעזעצט:
-- עס האָט אײַך אוואדע געכידעשט, װאָס
אין מײַן באָבעייאכנע לאָז איך אין גאנג בו-
פאָנאדע. ס'איז קלאָר, אז מיר אלע--די אק-
טיאָרן פון גאָסֶעט--האָבן ניט געקאָנט יט
מיטגעריסן ווערן מיט דער נאָוואטאָרישקײַט פון
די יונגע סאָוועטישע טעאטערן, װאָס זײַנען
פארכאפּט פון רעװאָליצזאָנערער סאטירע. און
טאקע דאָס האָט געבראכט צו בופאָנאדע, צו
גראָטעסק. מיר, די אקטיאָרן פונעם נײַעם
ייַדישן טעאטער, זײַנען דאָך ניט אָפּגעגרענעצט
מיט א כינעזישער ואנט פון אנדערע נאצואָ
סאָוועטישע טעאטערן, און פּונקט װי זי
האָבן מיר אופגעהויבן די פאָן פון קאמף קעגן
אָפּגעלעבטן און פארשימלטן נעכטן,

אי מיטלײַד האָבן, אי אױיסלאטן

איך װעל ניט באשרײַבן, ווואזוי דער ספעק-
טאקל צוויי הונדערט טויזנט" האָט מיך אופ-
גערודערט פונעם ערשטן מאָמענט, װי נאָר דער
פאָרהאנג האָט זיך געעפנט.

זוסקינס ערשטער ארופקום אף דער בינע אין
דער ראָל פון סאַלאָװײיטשיקן האָט איבעראשט
ניט נאַר מיך. דער אקטיאָר איז, האלטנדיק א
רויטן זאָנטיק, אראָפּגעפלױגן פון אויבן אף דער
ביגע.

צוערשט האָב איך א טראכט געטאָף דאָס
איז מיסטאם א קונץ פונעם רעזשיסער. נאָר
גלײַך זיך אליין געענטפערט: גיין, ס'איז ניט
גלאט אזוי זיך א האמצאָע צוליב פארװײַלן
דעם אוילעם. אין מײַן זיקאָרן איז אופגעשוווּ-
מען שאגאלס א בילד: א לופט-מענטש, װאָס
פליט איבער די דעכער פון זײַן שטעטל. מאש-
מאָעס, אז סאָלאָװײטשיקס אראָפּפלי איז א מין
רעמעז אף זײַן סאָציאלן װעזן: ער איז דאָך
אויך א לופט-מענטש. דער רעזשיסער האָט מיט
דעם זיך ניט באנוגנט: אין עטלעכע מינוט ארום
טוט זוסקין א בליצארטיקן שפרונג אף א הויך
בײַדל, װאָס שטייט לינקס אף דער בינע. פונ-
דאנען זאָגט סאַלאָװײטשיק אָן אלע אָנוועזנדע
א וואזשנע בסורע: ער לייגט פאָר א שידעך--
שימעלע סאָראָקערס סאָכטער ביילקע זאָל
װערן א קאלע. דער כאָסן אירער זאָל זײַן
קאָלטון -- דער אופּראווליאיושטשע פונעם היגן
גוויר פײַן. ווען סאָלאָװייטשיק נעמט דערציילן
וועגן סאָראָקערס גרויסן. געווינס, טוען צו אים
זיך א לאָז אלע זײַנע קרעדיטאָרן: דער קא-
צעוו, דער באקאליי-קרעמער, די מיטשניטשקע,
אלע בלײַבן שטיין איינער הינטערן צוויטן.

נאָר אט טוט סאָלאָװײטשיק א מאך מיט דער
האנט, און די גאנצע שערענגע (סאָראָקער מיט
עטי"מענין אינדערמיטן) טוט א פאל, פונקט
װי זאנגען, װאָס מע האָט זײ מיט א קאָסע
אונטערגעשניטן.

167

ב. זוסקין אין דער ראָל פון סאָלאָװײטשיקן אין
שאָלעם-אלייכעמס .200:000*

סאַלאָװײטשיק וֶוערט אזוי ארום פארוואנדלט
אין א בופאָן-שפּילער.

גאָר אין אן אנדער באלויכטונג דערזעען מיר
אָט דאָס געשטאלט אינעם דריטן אקט. דאַ
שפּראָצן שוין ארויס סאַלאָװײטשיקס רעאלי-
סטישע כאראקטער-שטריכן. און דער איקער--
די לירישקײַט, וועלכע האָט דאָ אזוי באדײַטג-
דיק זיך אנטפּלעקט אין זוסקינס באגאבונג.

אומפארגעסלעך אין די סצענע אין פײַנס
גאסטצימער (אינעם דריטן אקט), אפילע
אויסערלעך זעט דאָ סאָלאָװײטשיק אויס אנ-
דערש, װי אין די ערשטע צוויי אקטן. דאָרט
האָבן מיר אים געזען איפלינקן, א קוועקזיל-
בערדיק סימכע-דריידל. אפילע די האלבאָשע האָט
אים באכיינט. עס האָט ניט געקאָנט קומען אפן
זינען, אז דאָס איז א שלימאזל. גאָר אנדערש
איז עס אינעם דריטן אקט: קורצינקע ברייטע
הויזן, א שווארצער לעפּישער סורדוֹט; א פאר-
שטויבטער צעקנייטשטער שוארצער קאפּע-
ליוש. און דעריקער -- דאָס כניפעדיקע, מאיאָ-
פעסדיקע שמייכעלע. דאָס אלץ האָט אונטער-
געשטראָכן סאָלאָװײטשיקס איינזאמקײט אפן
באל באם גוויר פײַן.

סאָלאָװײטשיק האלט אין איין נייגן זיך פאר
די אדוינים.-- אף רעכטס און אף לינקס. אָבער
קיינער לייגט דאָ ניט קיין אכט אף אים. ניט
די מעיוכאָסים, די פײַנס, ניט זײַן געוועזענער
יעדיד, שימעלע סאָראָקער. דאָרט, בא די סאָד
ראָקערס, האָט סאָלאָװײטשיק כאָטש געהאט די
האָפּענונג צונויפשאדכענען סאָראָקערס טאָכ-
טער ביילקע מיט קאָלטונען. כוץ אלעמען, האָט
ער דאָרט זיך געפילט, װי בא א ,נאש בראט".

168

האגאם סאָראַקער איז שוין געװאָרן אויס שי-
מעלע דער שנײַדער, נאָר סעמיאָן מאקאראָי
וויטש, אָבער פאָרט -- אמכאָ. אָבער דאָ, בא די
פײַנס אין גאָסטינע... אלע ארום אים טאנצן,
מע איז זיך מעסאמייעך. און ערז װאָס איז ער,
װער איז ער? קיין איין דאמע װעט ניט גיין
מיט אים צום טאנץ. כאפט ער א שטול --
עלעהיי א דאמע, און לאָזט זיך אין קרפז
טאנצן. אָט אזוי האָט די בורזשואזע סויווע
פארוואנדלט א מענטשן אין א ,מענטשן". אויס
פאנטאסטיק, אויס גראָטעסק. רעאליזם איו
איצט דער נוסעך פונעם אקטיאָר. זײַן העלד
איז פארדײַגעט. אָט דאָ האָט א גלאנץ געטאָן
זוסקינס באליבטע טעמע--די טעמע פון א
קליין מענטשעלע, װאָס איז דערשלאָגן מאכ-
מעס סאָצואלער אומגלײַכהײט. און דאָס איז
געװאָרן דער לײיטמאָטיון פון זוסקינס שאפןי

אָט דער איבערגאנג אין מינאָר, אָט דער
מאָמענט, ווען דעם צושויער האָט געריסן דאָס
הארץ, פלעגט ניט לאנג דױיערן--דער אק-
טיאָר האָט דאָך אין טאָך כויזעק געמאכט פון
זײַן פּערסאָנאזש. אין זוסקינען האָט דאָך גע-
פערט דער דראנג אויסצולאכן דאָס אלטע
עבן.

װען עס האָט זיך געענדיקט דער דריטער
אקט, האָט מיך א צי געטאָן זיך זען מיט זוס-
קינען, װי מע זאָגט, אף דער הייסער מינוט,
איך בין אוועק הינטער די קוליסן.

-- מיך האָט פארכידעשט דער קאָנטראסט
צװישן אײַער שפּיל אין די ערשטע צוויי אקטן
און דער שפּיל-מאניר אינעם דריטן אקט. װאָס
באטײַט עסד

-- כ'װאָלט אײַך גערן געענטפערט, -- זאָגט
זוסקין, -- אָבער איר פארשטייט דאָך, אז איך
בין איצט נאָך אינגאנצן אופגערודערט. מיר
איז שװער קאָנצענטרירן די געדאנקען. נעמט
זיך אָן מיט געדולד--כ'װעל אײַך אינגיכן
שריפטלעך ענטפערן.

זוסקין האָט זײַן צוזאָג אויסגעפילט. אין א
װאָך ארום קריג איך פון אים א בריוו. אָט װאָס
ער האָט געשריבן:

,ריכטיק פארשטיין. און באנעמען שאָלעם-
אלייכעמען האָט מיך אויסגעלערנט דער גאָד
סעט. אונדזער טעאטער האָט דער ערשטער
אנטפּלעקט אף דער בינע די סאָצואלע װאָרצ-
לען פון שאָלעם-אלייכעמס שאפונג. שאָלעם-
אלייכעמס געלעכטער איז א געלעכטער דורך
טרערן. ער איז ווייטעקדיק. דאָס קאָמישע, װאָס
עס אנטהאלט אין זיך שאָלעםיאלייכעמס שא"
פונג, איז בלויז א מאסקע, װאָס פארשלייערט
דעם שרײַבערס ליידן, שאָלעם-אלייכעם איז-
דיעקעװועט זיך ניט איבער זײַנע קליינע מעני
טשעלעך מיט זײיערע קליינע האסאָגעס, זײַן
כויזעק איז טרויעריק, װײַל ער האָט זי ליבו
זײַן נעשאָמע װייטעקט, ווען ער באטראכט אָט
די קאָרבאָנעס פון סאַציאלן אומרעכט. דאָס
טראגישע באװײַזט ער דורך דעם קאָמישף
דאָס קאָמישע און דאָס טראגישע, דאָס געלעב-
טער און די טרערן, זײַנען אזוי צוזאמענגע-

בונדן, אז איינס דרינגט ארויס פון דעם צווייטן.
איינס שטרײַכט אונטער דאָס צווייטע.

אָט האָט איר אײַך אן ענטפער אף אײַער
פראגע, פארװאָס שפּירט זיך אזא קאָנטראסט
אין מײַנע שפּיל-מאנירן אין פארשיידענע אקטן
פון אָט דעם ספּעקטאקל".

איך האָב דעם דאָזיקן בריוו געוויזן בא א
געלעגנהײַט דעם טעאטראלן קריטיקער מ. זאַ-
גאָרסקי, ער האָט באמערקט: .זוסקין שפּילט
אויסגעצייכנט סאָלאָװײטשיקן, אָבער ס'איז דאָך
וידעראמאָל א ואריאנט אף דער טעמע--
לופטימענטש. האָט דאָך מיכאָעלס, שפּילנדיק
אין שאָלעם-אלייכעמס אגענטן", געשאפן אזא
מוסטער פוֹן א באָדנלאָזן טיפּ, אז בעסער קאָן
שוין ניט זײַןף.

-- אוואדע, -- האָב איך געזאָגט, -- פאר די,
װאָס האָבן געזען מיכאָעלסן אין דער מענא-
כעםימענדליראָל, איז קיין סאָפעק ניט, אז
דער אקטיאָר האָט זיך דערהויבן צו גרויסע
פאראלגעמייגערונגען. דאָך איז יעדער פון אָט
די צוויי אקטיאָרן גאנץ אייגנארטיק. זוסקין
איז מער גענייגט אופאסן און פאר אונדז אופ-
דעקן דאָס קאָמישע אינעם מענטשן, בעשאס
מיכאָעלס האָט פרוַער פאר אלץ דערזען און
עפשער טאקע געזוכט דאָס טראגישע. דאָס
דערקלערט זיך, זעלבסטפארשטענדלעך, מיט
זייער פארשיידענעם סוביעקטיוון אופאסן סאָ-
ציאלע דערשלינונגען. אכוץ דעם סוביעקטיוון
מאָמענט, קאָנען מיר געפינען די אָביעקטיווע
סיבע פון דער אײיגנארטיקײַט אין זייער אויס-
טײַטשן די פּערסאָנאזשן.

דאָס טראגישע, װאָס כאראקטעריזירט מענא-
כעם-מענדלען, איז בא שאָלעם-אלייכעמען גופע
טיפער, ברײטער, פּילזײַטיקער. דעריבער
קלינגט אין מיכאָעלסעס מענאכעםימענדל
דאָס טראגישע שטארקער, װי אין זוסקינס סאָד
לאָװײטשׂיק. באטראכטנדיק מענאכעם-מענדלען
אין מיכאָעלסעס פארקערפּערונג, דערשפּירט
איר אין אים א בענקעניש נאָכן רויקן, געלא-
סענעם לעבנסיטעמפּ פונעם קלַיינעם שטעטל,
װאָס איז נאָך לעסאטע ניט גאָר שטארק צע-
בויטעט.

אָט אין דעם פארבאָרגענעם געראנגל צװוישן
דעם פארשיקערנדיקן הויהא פון דער גרויסער
שטאָט און דער בענקעניש נאָכן קלײנעם
שטעטל שטעקט מענאכעםימענדלס טראגיש-
קײַט.

דאקעגן איז פאר סאָלאָװײטשיקן די גרויסע
שטאָט --א נאטירלעכע סטיכיי. ער פילט זיך
דאָ, וי א פיש אין וואסער. ארומלויפן, האווען,
זיך דולן א קאָפּ--דאָס איו סאָלאָװײטשיקס
צווייטע נאטור. פּרוּווט אים אוועקשטעלן אין
אנדערע באדינגונגען, ער זאָל פארשפּאָרן
ארומיאָגן, טומלען, װעט ער זיך דערפילן אָפּי
הענטיק. פאר אים איז אָנגעמאָסטן דער פיבער-
האפטער טעמפּ פון דער מאָדערנער גרויסער
שטאָט. אָט פארװאָס סאיז ניט שײַעך צו
באטראכטן זוסקיגס סאָלאָװײיטשיק, װי אן אי-
בערכאזערונג פון איינעם און דעם זעלבן מאָר

א סצענע פון ,מאסאָעס ביניאָמין האשלישי".
ביניאָמין -- מיכאָעלס (רעכטס) און סענדערל
די ייַדענע --זוסקין

טי אף דער בינע פונעם גאָסעט. זוסקינס סאָ-
לאָװײַטשיק פארנעמט מיט רעכט זײַן באזוג-
דערן פּלאץ באנאנד מיט מיכאַעלסעס מענא-
כעם-מענדל.

סענדערל די ייַדענע

אֹף אן אָוונט אינעם מאַסקװער אקטיאָרן-
קלוב האָב איך צופעליק זיך באקאנט מיט צוויי
סטודענטן פון דער טעאטראלער שול אף
שטשוקינס נאָמען. אין יענע טעג האָט מען אין
מאָסקװער קינאָיטעאטערן דעמאָנסטרירט דעם
פילם .דאָן-קיכאָט". די צװײי סטודענטן האָבן
גערעדט װעגן אָט דעם פילם. איינער פון זי
האָט מיך געפרעגט:

-- מיט װאָס װעט איר דערקלערן אזא דער-
שײַנונג: אין קינאָ האָבן מיר שוין עטלעכע
פּרוּוון צו עקראניזירן דעם סוזשעט פון דאָן-
קיכאָט. אין די מוזיקאלישע טעאטערן איז שוין
פון לאנג דאָ אן אָפּערע און א באלעט אף אָט
דעם סוזשעט, בייס אין די מאָסקװער טעאטערן
איז נאָך אזא ספּעקטאקל ניט אופגעפירט.

איך האָב זי דערציילט ועגן דעם ספעק-
טאקל ,מאסאָעס ביניאָמין האשלישי", אז דאָס
איז א אינסצענירונג פון א דערציילונג פונעם
ייִדישן קלאסיקער מענדעלע מױכער-ספאָרים:
א געשיכטע וועגן די טראגיקאָמישע פּאסירונ-
גען פון א קליינשטעטלדיקן ייִדן א טרוימער,

169

װאָס רײַסט זיך ואנדערן--אזי האָבן אף
אֹים געװירקט די באשרײַבונגען, די זיכרוינעס
פוֹן צוויי וואנדערער (ביניאָמין דער ערשטער
און ביניאָמין דער צווייטער), װאָס ער האָט
איבערגעלייענט. אין אָט דער ריזיקאלער און
קינדעריש-נאלווער אונטערנעמונג ציט ביניאָ-
מין ארײַן זײַן יעדיך סענדער (אין שטעטל
רופט מען אים סענדערל די ייַדענע), וועלכער
שמאכט נעבעך אונטערן יאָך פון זײַן בייזער
פּלוינעסטע. נאָך א ר יעסורים און פּלאָגן
װאָס אָט די צוויי רײַזנדער איז אויסגעקומען
אויסצושטיין אין זייער װעג, קערן זײ זיך
אום צוריק אין זייער שטעטל טונעיאדעווקע.

-- עפשער װעט איר זײַן אזוי גוט און צו-
זאמען מיט אונדז באזוכן אָט דעם ספּעקטאקל.
די ייִדישע שפּראך איז אונדז אומבאקאנט--
וועלן אײַערע דערקלערונגען אונדז העלפן זיך
פאנאנדערקלײַבן אין דעם, װאָס מיר װעלן
דערזען אף דער בינע.

-- איך װעל גערן אײַך צוהילף קומען, מאכי
מעס איך גוֹפע ויל נאָכאמאָל זען דעם ספּעקי
טאקל,

מיך פּערזענלעך האָט מער פון אלץ אינטע-
רעסירט זוסקין אין דער ראָל פון סענדערל. די
צוויי יונגעלײַט האָבן שוין וועגן דעם געװוּסט,
זיי האָבן אויך געװוּסט, אז זוסקין איז איינער
פון די אָנגעזעענסטע אקטיאָרן פונעם גאָסעט.

.וי נאָר סענדערל די ייַדענע האָט זיך בא-
וויזן אף די בינע-ברעטער, האָט ער מיטאמאָל
צוגעצויגן צו זיך די אופמערקזאמקײַט פון די
צושויער.

א פארסאָפּעטער לויפט סענדערל אַרויס אף
דער בינע, א פארקוטעטער אין א װײַבערשער
פאטשיילע, װיגנדיק זיך, װי א קאטשקע. א
גאנצע כאָפּטע קינדער לויפט אים נאָך מיט א
גרויס געפּילדער, װי דער שטייגער איז געווען
אין די קליינע שטעטלעך. די װײַסכעװרעניקעס
האָבן דערפון שטארק האנאָע. די דערוואקסענע
פּרוּוון צוימען דאָס העפקערדיקע ליארעמען פון
די קינדער. סענדערל נעמט זיך ניט צום
הארצן, א ליב שמייכעלע באשײַנט זײַן פּאָנעם,
ער וענדט זיך צו די ייד

-- נישקאָשע, נישקאָשע, װאָס ארט עס מיך,
װאָס פאר א דײַגע איך האָב..

אָט די ווערטער גיבן גלײַך א פאָרשטעלונג
וועגן סענדערלס פּאסיווקײַט און האכנאָעדי-
קײַט. ער זאָגט דאָך ביניאָמינען אלע מאָל:

-- דו ווילסט אזוי, זאָל זײַן אזוי.

דער אײַנדרוק איז געװען איבעראשנדיק
אדאנק דעם שארפן קאָנטראסט צווישן ביניאָי
מין -- מיכאָעלס און זוסקין --סענדערל.

מיכאָעלס פלעגט אונטערשטרײַכן דעם אימי
פעט, די פארכושטקליט פון זײַן ביניאָמין, אין
וועמעס אויגן עס האָט שעמערירט דאָס היס-
פּײַלעסיפּײַערל. ער איז געװען אף אזויפיל
צעקאָכט און פארכושט, אז זײַן שטים האָט גע-
קלונגען הייזעריקלעך, און זײַן טאָן-- אומגע-
דולדיקישטרענג, דאקעגן סענדערל איז אלע-
מאָל צארט און װייניק רירעוודיק.

170

אָט גרייטן זי זיך אין וועג. ביניאָמינס שטים
קלינגט באפעלעריש. ויפל פײַערלעכקײַט,
מאיעסטעטישקײַט פילט זיך אין זײַן באפעל:
,מיט דער רעכטער פוס!*

סענדערל טוט א פּינטל מיט די קינדערש-
נאיווע אויגן און באָמקעט צו אזוי ניכנעדיק:
,מיס דער רעכטער פוס!" אין דער זעלבער
צײַט שפּירט איר אין זײַן פּריהלושעטער שטים
עפּעס א מין אומרו, א מין מוירע.

ביניאָמין רײַסט זיך אלץ פאָרויס, פאָרױס.
סענדערל קריכט אים נאָכגיביק נאָך.

בא ביניאָמין -- מיכאָעלסן איז דער קאָפּ עט-
װאָס פארװאָרפן אף צוריק, די אויגן געריכטעט
אין דער װײַטער װײַט, דער וואנדערישטעקן
איז פעסט פארדריקט אין זײַן רעכטער האנט,
די גאנצע פיגור -- אָנגעצױגן, װי א סטרונע.

בא סענדערל די יוִדענע--אויך א שטעקן
אין דער רעכטער האנט. דער קאָפּ אראָפּגע-
לאָזט. ער שלעפּט די קרומע פיס און באמיט
זיך ניט אָפּשטײן פון זײַן מיטגייער.

ביניאָמין איז פארשיקערט פונעם דראנג פאָ-
רויס, פונעם אופרײַסערישן אימפּעט. זײַן פאג-
טאזיע האָט אים פארװאָרפן אין די װײַטע
סוידעספולע ראכוועסן.

סענדערל די ייַדענע פילט בלויז דעם יאָך
און די אכזאָריעס פון די סאמע נאָענטע
מענטשן, מיט וועלכע אים קומט אויס טאָגטעג-
לעך זיך צוזאמענטרעפן, אוֹן פּריֶער פאר
אלץ-- דעם יאָך פון זײַן בייזער יידענע.

ביניאָמינען לאָזט ניט צורו די פארקריפּלט-
קײַט אין וועלטימאסשטאב. עס לאָזן אים ניט
צורו די אוולעס און די בײיזװיליקײַט, װאָס אין
זי טרינקט זיך און פארכלינעט זיך די גאנצע
מענטשהײַט.

אינעם פינאל פון דער מארקיסצענע, נאָך
דעם, װוי א שווינדלער האָט זיי באגאנוועט, און
דערצו נאָך איז אף זיי אָנגעפאלן א בארוי-
געזע ייַדענע, זאָגט ביניאָמין:

-- דאָס אלעס איז די יערושע פונעם דויר-
האפּלאָגע מיט זײַן טומל, גנײיווע, גזיילע און
רעציכע:

ווען דער ספּעקטאקל האָט זיך פארענדיקט,
האָבן די סטודענטן, װאָס האָבן מיך באגלייט,
גענומען זיך טיילן מיט זייערע אײַנדרוקן.

איינער האָט באמערקט:

-- זוֹסקין האָט גענוג זיך באמיט, אז זײַן
העלד זאָל מאכן דעם אײַנדרוק פון א קריפּל,
אף אונטערצושטרײַכן: -- נאט, זעט, װאָס פאר
א קריפל כ'בין: ניט קיין מאנצבל, ניט קיין
פרוי, ניט קיין דערוואקסענער, ניט קיין קינד.
און דאָך, ניט געקוקט אפן פארברודיקטן פֹּאַ-
נעם, אף די עקלהאפטע בראָדעװוקעס, אף די
ראכיטישע פיס, וערט אײַך סענדערל אײַנגע-
באקן אין הארצן.

-- אין װאָס זשע פאָרט שטעקט דער סאָד
פון סענדערלס צוצזונגס-קראפט?-- פרעגט דער
צווייטער.

-- אין אָט דעם נעבעכדיקן נעסעשל.--
ענטפער איך אים, -- זײַנען פארבאָרגן איידעלע

געפילן. זוסקין האָט טיף באנומען אין סענדער-
לען דאָס קינדערישינאיווע:

-- און אָט אזעלכן האָט טאקע דער אװטאָר
אים פארטראכט?-- אינטערעסירט זיך. װײַטער
דער סטודענט.

-- בעסער פון אלעמען װעט ענטפערן אף
דער דאָזיקער פראגע זוסקין גופע, איך מיין,
אז ער װעט מאסקים זײַן זיך טרעפן מיט אונדז.

ס'איז אװעק אַנדערהאלבן כאדאָשים, ביז
זוסקין האָט געקראָגן די מעגלעכקײַט א שמועס
טאָן מיט אָט די סטודענטן. איך בין אויך במ-
געווען.

-- איר פרעגט, -- זאָגט זוסקין, -- צי שׂטימט
די סצענישע פארקערפּערונג פון אָט דעם װערק
מיט דעם, װאָס דער אװטאָר האָט פארטראכט!
ענטפערן אף דעם איז קלאל ניט אזוי איינפאך.

דער אװטאָר פון ,מאסאָעס ביניאָמין האש-
לישי", מענדעלע מױכעריספאָרים, האָט אין זײַן
ווערק געצילט צו באװײַזן, אז ביניאָמיגס טרוי-
מען ועגן די לעגענדארע רויטע יידעלעך זײַ-
נען א פּױעל-יויצע פונעם באָדנלאָזן ארט לעבן
פון די טונעיאדעווקער טוישווים, פון דער אָפּי
געשטאנענקײַט פונעם אלטפרענקישן שטייגער.
ביניאָמין און סענדערל זײַנען א נאטירלעכער
פּראָדוקט פון טונעיאדעווקע.

אונדזער טעאטער האָט זיך ניט באנוגנט מיט
אופמערקזאם דורכלײענען דעם טעקסט פון
אָט דעם ווערק. מיר האָבן א היפּש ביסל דורכ-
געלייענט צווישן די שורעס. אונטער דעם סאר-
קאזם פונעם גרויסן שרײַבער, אונטער זײַן
כויזעקמאכערײַ האָבן געפינקלט מיטלײַד, סימ-
פּאטיע צו די ביניאָמינס און סענדערס.

מענדעלע מױיכער-ספאָרימס גיפטיקע סאטירע
איז בא אונדז אין טעאטער מעגולגל געװאָרן
אין גוטמוטיקער איראָניע, אין א װוּנדערבאר
מײַסעלע, װאָס שטרײַכט נאָך מער אונטער די
אָפּשטױסנדיקע װירקלעכקײַט.

אונדז האָט פארכאפט די פאנטאסטיק, די
פאָלקלאָר-אויצבעס, װאָס אסאָצולרן זיך מיטן
אינהאלט פון ,מאסאָעס ביניאָמין האשלישי".
און דער זעלבער ביניאָמין, װאָס מענדעלע האָט
אים אױיסגעמאָלט אזא נעבעכדיקן, אזא שליי
מאזלדיקן טונעיאדעווקער כײַװעקײַעם, באקומט
אין מיכאָעלסעס פארקערפּערונג דעם אָנבליק
פון א באגײַסטערטן מענטשן. צײַטנװײַז פאר-
געסט אפילע דער צושױער, או דאָס אין א
קאָמישער נעפעש. פארקערט: קאָלזמאן מיי
כאַעלס אין אף דער בינע, הערט איר ניט אוף
צו שפּירן דעם טראגיזם פון אָט דעם טרוימער.

-- צי האָט א גרונט די באהויפּטונג, אז מא-
סאָעס ביניאָמין האשלישי" איז א ספּעקטאקל
אף דער דאַיקיכאָטיטעמע! --פרעגט איינער
פון די סטודענטן.--אין װאָס באשטייט די
קרויוועשאפט פון סערוואנטעסעס , דאַן-קיכאָט*
מיט מענדעלע מױכער-ספאָרימס , מאסאָעס בי-
ניאָמין האשלישי"+

-- יאָ, עמעס טאקע, -- האָט זוסקין געענט-
פערט -- סאנטשאָיפאנסאַ פון סערוואנטעסעס

.דאָזיקיכאָט" האָט געהאט א געוויסע האשפּאָע
אפן אויסבילדן מײַן טענדערל. זעלבסטפאר-
שטענדלעך, אז דער לעבנסשטייגער פון די
פּערסאָנאזשן ביכלאל, די גאנצע קולטוריהיס-
טאָרישע אומגעבונג, װאָס איז אין אָט די צװײי
װערק געשילדערט, זײַנען זײיער און זייער
פארשיידן. דאָך קאָן מען דאָ אנטפּלעקן א גער
וויסע אנאלאָגיע. טאקע אין דער טעמע גופע.
אין ביידע װערק איז די פײַל געצילט קעגן
דעם פעאָדאלן לעבנסשטייגער, קעגן דער אָפּי
געשטאנענקײט. און ניט בלויז אין דעם באי
שטייט די אנאלאָגיע. מיר אלע ווייסן, אז דאָן-
קיכאָט איז א נאנווער פאנטאזיאָר, א טרוימער
און אז סאנטשאָיפּאנסאָ איז נאלוודרעאליסטיש
און פראקטיש. דער קאָמיזם פון דער פרײַנטי
שאפט פון אָט די נעפאשעס איבעראשט אונדז
אזוי, װײַל מיר האָבן דאָ צו טאָן מיט צווייער-
ליי מינים אָפּגעשטאנענקײַט: איינער איז טאקע
א ,געבילדעטער" און אין דער זעלבער צלַט
איז ער א נאווויטרוימערישער פארשוין; דער
צװײיטעך איז א פּאַשעטער כײַװעקײַעם און
נאווויפראקטיש.

עטװאָס ענלעכעס זעען מיר אין ,מאסאָעס
ביניאָמין האשלישי". ביניאָמין איז דאָ דער
פאָרשטייער פון דער נאיוויטרוימערישער, פון
דער, אזוי צו זאָגן, .לאמדאָנישער" אָפּגעשטא-
גענקײַט, בעשאס סענדערל אִיז דער פּאָרי
שטייער פון דער נאווויהאמוינישער אָפּגעשטא-
גענקטט.

סײַ פאר סאנטשאָיפּאנסאָ, סײַ פאר סענדער-
לען איז אייגנטימלעך די רעאלע עמפינדונג.
סענדערל איז מער ,ערדיש", מער כוימערדיק,
וי ביניאָמין. -- זוסקין האָט א װײַלע געשוויגן
און דערנאָך פאָרגעזעצט:

-- צוריק שמועסנדיק, האָב איך, שילדערג-
דיק סענדערלען, ניט באטאָנט זײַן פּראקטיש-
קײַט. מיך האָט מער מיטגעריסן דאָס קינדער-
שע אין אָט דעם געשטאלט. און איך האָב זיך
באמיט דאָס אויסדריקן אויך אין סענדערלס
אויסערלעכן אויסזען. מיר איז אפילע אויסגע-
קומען זיך אמפּערן מיטן קינסטלער. ווען מע
האָט מיר געבראכט אן עסקיז, װפּ סענדערל איז
געווען אױיסגעמאָלט א באוואקסענער מיט א
גרוֹיסער באָרד, האָב איך געזאָגט דעם קינסטי
לער, אז איך שטעל מיך פאָר סענדערלען אַן
א באָרד, אָבער דערפאר---מיט צװיי בראָד
דעווקעס:

צי האָב איך געהאט פאר זיך אין לעבן א
פּראָטאָטיפּ פון דעם סענדערל-געשטאלט! יאָ,
אזא פּארשוין איז געװען אין מײַן געבורט-
שטאָט פּאניעוועזש, װוּ איך האָב פארבראכט
מײַן קינדהײַט און מײַן יוגגט. רעב איזערל
דער היטלמאכער, א קאפצן אין זיבן פּאָלעס.
ער איז געווען א קליינינק, דארינק באשעפע-
נישל, א פארזעעניש. סײַ װינטער, סײ זומער
האָט ער געטראָגן א קויטיק-גרוי רעקל, אונ-
טערגעגארטלט מיט א שטריק, א שמויסענעם
ספּאָדעק, א שטארק אָפּגעבליאקעװעטן. א װײַב
האָט ער געהאט--א װאגאָןײיודענע, װאָס

וו

אין דער ראָל פונעם לעץ אין שעקספירס
.קיניג ליר*

פלעגט אָפּט אים ארײַנשיטן א היפּש ביסל בו-
כענצעס. אויזערלען האָבן אלע געקענט, גע-
װוּסט װעגן זײַן ביטערער דאָליע און טאקע
ראכמאָנעס געהאט אף אים.

אייניקע כאראקטער-שטריכן פאר מײַן סענ-
דערל האָב איך אנטל;ען בא אױזערל דעם
היטלמאכער.

1 האָט זוסקין דערשפַּירט אינעם לעץ

איך האָב געהאט מײַן פּערזענלעכע פאָר-
שטעלונג וועגן דעם לעץ אין , קיניג ליר". מיר
האָט זיך געדאכט, אז פאר אָט דעם געשטאלט
איז דאָס סאמע כאראקטעריסטישע -- זײַן
בײַסנדיקער, פארביטערטער סייכל-האיאָשאָר.
װער עס האָט אופמערקזאם נאָכגעשפּירט נאָך
זוסקינס שפּיל-מאניר, דער האָט געװוּסט: דער
אקטיאָר פלעגט אָפּט מיטגעריסן ווערן פון דער
סאטירע-סטיכיי. אָט די אייגנשאפט זוסקינס
האָט זיך בוילעט אנטפלעקט קימאט אין אלע
ראָלן, װאָס ער האָט אויסגעפילט.

איך בין געװען זיכער, אז די כויזעקמאכע-
רישע קראפט פון זוסקינס באגאבונג װעט אין
דער ראָל פונעם לעץ אזוי א גלאנץ טאָן אז
אין איר בלענדנדיקן שימער װעלן באָטל װוערן
די איבעריקע כאראקטער-שטריכן פון אָט דער
פּערזאָן. אָט אזא באלויכטונג פונעם לעץיגע-
שטאלט האָב איך זיך געריכט דערזען אינעם

179

ספּעקטאקל .קיניג ליר" אין דעם מאָסקװער
מעלוכישן ייִדישן טעאטער.

די ערשטע סצענע פונעם ערשטן אקט האָט
קלוימערשט בארעכטיקט מײַנע האשאָרעס. און
ווירקלעך, װי נאָר דער פאָרהאנג האָט זיך
אופגעהויבן, האָבן די צושויער דערזען דעם
קיניגלעכן אופנעם-פּאלאץ. סאמע אין דער
מיט-- דעם קיסיי"האמאלכוס (דעם טראָן). עס
לויפט ארײַן דער לעץ. איין שפּרונג, און ער
זיצט שוין אף דעם קיניגס טראָן. די פיס אוני
טער זיך. אָבער דאָס איז דאָך אן עכטע כוצפּע.
ס'איז דאָך א כויזעקמאכערײ פונעם שטאָלצן
מוישל.

האָב איך באשלאָסן, אז די דאָזיקע סצענע
גיט דעם טאָן פון דעם לעצס האלטונג בעמע-
שעך פונעם גאנצן ספּעקטאקל. איך האָב,
זעלבסטפארשטענדלעך, זייער אופמערקזאם צוד
געקוקט די שפּיל פון ביניאָמין זוסקין.

אָבער װען עס װיקלען זיך פאנאנדער די
געשעענישן אינעם צווייטן טייל פונעם ערשטן
אקט, זעען מיר דעם לעץ א שװטגנדיק
בלויז מיט מימיק רעאגירט ער אף אלץ, װאָס
עס קומט דאָ פאָר. זײַן מימיק, זײַן פּלאסטיק
גיבן איבער זייער אויסדריקלעך די איבערלע-
בונגען פונעם לעץ, זײַנע באטראכטונגען, זײַן
באצונג צום ארום-

ווען האָנעריליע און רעגאנע כאנפענען לירן,
פארשטאָפּט דער לעץ די אויערן, און מיר דער-
זעען אף זײַן פּאָנעם אן איראָנישן שמייכל.
בעשאס ער זיצט בא לירן צופוסנס, גלעט ער
פון צײַט צו צײַט לירס האנט, װי ער װאָלט
אויסדריקן דעם קיניג זײַן מיטגעפיל, זײַן בא-
דויערונג, װאָס יענער האָט אזעלכע פארדאָר-
בענע טעכטער.

און אָט האָט איר די סצענע, ווען קאָרדעליא
שמועסט מיט לירן: דעם לעצס אופמערקזאמ-
קײַט איז באדשטונגספול. דערהערנדיק, װאָס
קאָרדעליא זאָגט, איז ליר אויסער זיך, און
דער לעץ נעמט עס פּײַנלעך אוף. װען
ליר טוט א זאָג: ,איך שװער בא מײַן לעבן,
אז מײַן באשלוס װעל איך ניט ענדערן", טוט
זיך דער לעץ א כאפּ באם קאָפּי

מיט א באזונדערער עקספרעסיע צייכנט זיך
אויס דאָס רעאגירן פונעם לעץ אין דער סצענע,
ווען ליר טרײַבט ארויס זײַן בעסטן פּרײַנט
קענט. א שפּרונג געטאָן פון דיל, װוּ ער איז
געזעסן, טוט דער לעץ זיך א ריס פאָרױס, די
גאנצע פיגור --װי אן אָנגעצויגענע סטרונע.
אויסגעצויגן די רעכטע האנט אין דער הייך,
באגריסט ער דעם ארויסגעטריבענעם קענט.
גלײַך טוט ער זיך א װאָרף אפן דיל און וויינט
שטילערהייט.

עס קומט ארײַן דער בורגונדישער הערצאָג.
ער װיל א שידעך טאָן מיט קאָרדעליא. אפן
פּאָנעם פונעם לעץ באװײַזט זיך א גרימאסע.
װײַזט אויס, אף אזא מין אויפן דריקט ער אויס
זײַן פאראכטונג צו אָט דעם טרוקענעם, געפיל-
לאָזן קאריעריסט. נאָר אָט קריגט דער בורגוני
דישער הערצאָג דעם געהעריקן אָפּשניט פון

דער אופגעבראכטער קאָרדעליא. דער לעץ
איז צופרידן, זײַן פּאָנעם שײַנט. פּלוצעם
נידערט דער לעץ פונעם אייבערשטן בינע-
פלאץ, װױּ דער קיניג זיצט אף זײַן טראָן, און
באלד דערזעען מיר אים לעבן קאָרדעליא,
וועלכע שטייט אינעם רעכטן װינקל פון דער
אוואנסצענע. ער איז צוגעפאלן צו אירע פיס
און קושט דעם זוֹים פון איר קלייד.

נאָכן ספעקטאקל האָב איך גענומען פאר-
גלײַכן דעם טעקסט פון דער פיעסע מיט דעם,
װאָס איך האָב געזען אף דער בינע. איך האָב
באמערקט, אז לוט שעקספּירס טעקסט איז אין
דער ערשטער סצענע פונעם ערשטן אקט דער
לעץ ביכלאל ניטאָ, מאשמאָעס, אז אלץ, װאָס
קומט פאָר אף דער בינע אינעם ערשטן אקט,
איז אָן אײַנפאל פון די שעפער פונעם ספּעק-
טאקל.

איך האָב בא א געלעגנהײַט געפרעגט וועגן
דעם בא ביניאָמין זוסקינען,

ער האָט מיר געענטפערט:

-- אייניקע אונדזערע צושויער באטראכטן
די דאַזיקע סצענע פון גאָר אן אויסטערלישן
שטאנדפּונקט: זי מיינען, אז מײַן באזעצן זיך
אפן קיניגלעכן טראָן איז א רעמעז, אז ליר
איז שוין אױיװערבאָטל און ער איז שוין גאָר-
נישט קיין קיניג, גאָר בלויז א לעץ אפן טראָן,
און זי קומען צום אויספיר, אז דאָס דערשמ-
נען פונעם לעץ אפן טראָן איז ניט מער װי א
סימבאָל.

די אָנהענגער פון אזא מין שטאנדפּונקט רוקן
ארויס אפן ערשטן בליק גענוג װאָגיקע בא-
װײַזן. פרוער פאר אלץ דאָס, װאָס דער קיניג
האָט אינמיטנדערינען צעטיילט זײַן קיניגרײַך.
נאָך א גרעסערער באװײַז איז דער פאקט, װאָס
ער האָט פארטריבן פון זיך די סאמע נאָענטע
און געטרײַע--קאָרדעליא און קענט..

אָבער אינדערעמעסן איז אזא באטראכטונג
פון דעם לעצס האלטונג אין דער ערשטער
סצענע פּאָשעט פעלערהאפט. גאָר אנדערע זײַ-
נען געווען אונדזערע מאָטיון. מיר האָבן גע-
װאָלט, אז אין סאמע אָנהײב פונעם ספּעקטאקל
זאָל דער צושויער קריגן א קלאָרע פּאָרשטע-
לונג, װאָסערע פרײַנטלעכע, הארציקע צװוישן-
באציונגען עס זײַנען געווען צװישן לירן און
דעם לעץ. ווען ליר קומט ארײַן אינעם קיניג-
לעכן פאלאץ און באמערקט, װי דער לעץ האָט
אזעסדיק זיך צעלייגט, טוט אים א נעם באם
אוער און שלעפּט אים אראָפּ פונעם טראָן, איז

עס א שפּיל, ניט מער װי א קאטאָװעס. אין
מעשעך פון אלע דרײַ אקטן פון דער טראגע-
דיע גיט דער לעץ אָנצוהערן לירן װעגן דער
בײיזװיליקײַט פון זײַנע הויףילײַט, ער טראָגט
אים אונטער דעם עמעס, װי ביטער ער זאָל
ניט זײַן.

איך װאָלט אָבער ניט געװען באפרידיקט,
ווען איך באגרענעץ מײַן אקטיאָרישע אופגאבע
בלויז מיט דעמאסקירן די הויף-לײַט און מיט
ארויסברענגען פון מײַן מויל שטעכווערטלעך
בענעגייע לירן. איך האָב געשטרעבט צו אנט-
פּלעקן אינעם לעץ זײַנע גרויסע און ליכטיקע
געפילן, זײַן הארציקײַט. און איך האָב עס מיט
דער הילף פון מימיק געשילדערט אינעם
ערשטן אקט. דעריבער באדארפן די שפּעטער-
דיקע סאטירישע אָנצוהערענישן פונעם לעץ
בענעגייע דעם קיניג ניט װוּנדערן דעם צו-
שויער.

דער לעץ, וועלכן איך האָב אױסגעמאָלט, איז
בעשום-אויפן ניט נעבעכדיק. האגאם ער שטייט
אויס גרויסע יעסורים, אָבער ט'איז א שטאָל-
צער מענטש, א קעמפער פארן עמעס:

זוסקין האָט געשאפן א רײַכע גאלעריי טיפּן
און געשטאלטן. וען איר זעט און באטראכט
אָט די פארשיידנארטיקע, רײַכע געשטאלטן-
גאלעריי, איז דער ערשטער געדאנק אײַערער:
סארא ברייטער דיאפּאזאָ סארא פילזײַטיקער
טאלאנט! און בעעמעס--- א מין װײַטער מע-
האלעך עס איז פון סאַלאָװײיטשיקן --ביז רעב
אקיווען און שלוימע מלימאָ

זוסקינס קונסט איז איבערצײַגעװדיק. זי
רעגט אונדזו דעם סאָד דערפון איז גרינג צו
דערשפּירן. זוסקין האָט זיך דערצויגן אין די
סאמע טיפענישן פונעם פאָלק, אין דער סוויווע
פון האָרעפּאשניקעס, פון סאָצזאל-אונטערדריק-
טע שיכטן. זייערע פריידן, זייערע ליידן זײַנען
אים געװוען נאָענט, ער האָט פון קינדװלז אָן
אין זיך אײַנגעזאפט די פאָלקסישפּראך, דאָס
פאָלקס-לידל, דעם פאַלקס"וויץ, ביכלאל דעם
יודישן פאָלקלאָר.

.אליין פון די סאמע טיפענישן פון פאָלק;
א זון פון א ייִדישן באלמעלאָכע, -- האָט וועגן
אים געזאָגט דער פאָלקסיארטיסט שלוימע מי-
כאָעלס, -- האָט זוסקין ארופגעבראכט אף דער
בינע א רײַכע גאלעריי געשטאלטן פון פאָלקס-
מענטשן, אין װעלכע עס שפיגלט זיך אָפּ די
אומיטלבארע גרױיסקײַט פונעם פאָלק, זײַן אָפּ-
טימיזם".

דער קיעך פון עמעס

((ישע לעוו איז געקומען אין דער ליטעראטור נאָך
דער פאָטערלענדישער מילכאָמע. זײַן ערשטער בודי
װאָס איז ארויס מיט פינף און צוואנציק יאָר צוריק,
האָט געהייסן ,פארטיזאנישע וועגן". דאָרט האָט ער
געשילדערט די העלדישקײַט פון יענע, װאָס זײַגען
אין א גרויזאמער צײַט אװעק אין ואלד, קעד
קעמפן קעגן דעם פאשיסטישן אָקופאנט.

מ. לעווס העלד האָט ביזן קומען צו די פארטיזא-
נער דורכגעמאכט א ביז גאָר שװערן וועג. ער איז
געגאנגען האנט בא האנט מיט כאוויירים דורך טויט-
לאגערס און ביז צום זיג איבערן סױנע. װעגן אָט
דעם װעג איז די גרויסע דערציילונג ,װען ניט די
פרײַנט מײַנע", װעלכע איז פארעפנטלעכט געװאָרן
אין , סאָװועטיש היימלאנד" און איצט האָט מ. לעװ
זי אײַנגעשלאָסן אין זײַן צווייטן בוך, װעגן װעלכן
איך וויל דאָ רעדן גענוי.

כּראָנאָלאָגיש הייבט זיך אָן א קאמפס-געשיכטע
פון מ. לעווס העלד אין זײַן דאָקומענטאלער דער-
ציילונג .אזוי איז געווען", װאָס איר ערשטער טייל
הייסט ,קורסאנטן":

ס'איז א געשיכטע, װאָס דערשיטערט מיט איר
סאָלדאטישער עמעסדיקײַט, א געשיכטע װעגן די
פּאָדאָלסקער קורסאנטן, װעלכע זײַנען אליארמירט
געװאָרן אינעם שווערסטן אָקַטיאבער-טאָג פון 1941,
אין דער ביטערסטער שאָ, ווען די היטלערישע כאיאָ-
לעס האָבן א פלייץ געטאָן צו מאַסקװע און עס האָט
דעם סוינע זיך געדאכט, אז אַטיאָט רײַסט ער זיך
ארײַן אין דער סאָוועטישער הױפּטשטאָט. דעמלט
האָבן די פּאָדאָלסקער קורסאנטן אף די פעלדער לעם
מאָסקװע מיט לײַב און לעבן פארטיידיקט די שטאָט

,קורסאנטן" איז א ליכטיקער רעקווזעם די נײַנצך
צװואנציקיאָריקע קריגסלײַט, װאָס האָבן אפילע ניט
באוויזן פארענדיקן די מיליטערישע שולו קימאט
אלע, כוץ די קאָמאנדירן, זײַנען זײ דאָס ערשטע
מאָל געקומען אפן שלאכטפעלד, און אין העלדישן
געראנגל געבליבן דאָרט, ניט אָפּגעטראָטן קיין שפּאן.
א ליכטיקער איז אָט דער רעקװיעם דערפאר, װײַל
ער איז באלויכטן פונעם הײַנט: עטלעכע געוועזענע
קורסאנטן, װאָס זײַנען מיט ניסים געבליבן לעבן
צווישן זי מישע לעוו און זײַן פרײַנט באָריס טאר-
קאָו, קומען אפן שלאכטפעלד לעבן מאלאָיאראָסלא

מ. לעװ. .קימאט א לעגענדע". פארלאג .סאָד
וועטסקי פיסאטעל", מאָסקװע, 1975, 408 זײַטןף

174

װעץ, װוּ עס זײַנען געפאלן זייערע כאוויירים, מע
קומט צום ברודער-קייווער אף אן אָנדענקימיטינג,
אף װעלכן עס קלײַבט זיך צונױיף די יוגנט פון
עטלעכע ארומיקע ראיאָנען. אלע שלאכטיעפיזאָדן
װאָס לעבן דאָ אוף פארן אװטאָרס אױגן, זײַנען
דורכגעוועבט מיט דער שײַן פון בערעזעס, װאָס
זײַנען נאָך אמאָל, מיט דרשסיק יאָר צוריק, צעלע-
כערט געװען פון שפּליטערס, פון קױלן, נאָר זי
זײַנען אויסגעשטאנען. זי לעבן. דער אװטאָר זעט די
קאמפס-בילדער דורכן געפינקל פונעם ערשטן שניי,
וועלכער לייגט זיך אפן פארשטילטן פעלד, ער זעט
זי דורך דער גוטער שײַן, װאָס עס שטראלן אויס
יונגע פענעמער.-.

דאָ, אפן שלאכטפעלד, איז געבוירן געװאָרן די
פרײַנטשאפט, וועלכע פארברידערט, און װאָס לעו
זאָגט מיט רעכט װעגן איר: וֶען ניט די פרײַנט
מײַנע"... װוען ניט דִי פּרײַנט זײַנע, װאָלס ער, און
ניט בלויז עֶר אײינער, ניט געלעבט איצט.

מישע לעוו גיט אָט דאָס געפיל איבער אזוי, װי
ער האָט עס דערשפּירט דעמלט, נאָך דער ערשטער
שלאכט: .פארטויבטע פון די אופרײַסן, װאָס האָבן
געדונערט א גאנצן טאָג, פארמאטערטע, מיט קיין
גליד ניט צו רירן, האָבן מיר געשליאָפּעט אין די
שװערע שטיוול איבערן שלאכטפעלד, װאָס האָט
איצט געשוויגן, אין דאָרף ארײַן ערגעץ אין א
שטוב; און כאָטש קײנער האָט מיסטאמע גיט גע-
קלערט וועגן דעם, -- געפילט, וי מיר זײַנען הײַנט
אף טאָמיד פארברידערט געװאָרן" (זײַט 18*

און עס לעבט אוף אין זײַן זיקאָרן א שמועס
צווישן אים און זײַנע צוויי כאוויירים, װאָס האָבן
שפּעטער, אין לאגער, אײַנשטעלנדיק דאָס אייגענע
לעבן, ניט איין מאָל געראטעועט אים. א ייִדן, פון
טױיט. ניקאָלײַ סערגייעוו זאָגט:

.-- עך, כעוורע, װען איך װאָלט געקאָנט כאָטט
מיט איין אויג א קוק טאָן אף די, װאָס װעלן טוײַבן
דעם דײַטש אף צוריק!"

און צו פעדיע פּימענאָוון, א לערער:

.-- איך וויל, זאָלסט יעדעס נײַ לערניאָר אָנהײבן
פון דעם. װאַס דו װעסט דערציילן דײַנע שילער,
וונאזוי מע האָט איבער דעם ווארשעװוער שאָסײ געד
טריבן אף צוריק די היטלעראָווצעס. און דערציילן
זאָלסטן דעם ריינעם עמעס, ניט נאָר װעגן גליק-
לעכן סאָף, נאָר אויך װעגן ביטערן אַנהײב" (װײַט
19

*ון

א גאנצע גאלעריי מענטשן גייט דורך פאר אונדז,
יעדעס זײַטל פונעם בוך איז פול מיט לעבן, מיט
טאט. זייער טרעפלעך און שפּאָרעוודיק בּאשרײַבט
לעוו די כאראקטערן פון פארשיידענע מענטשן, אופ-
כאפּנדיק דערבש די דיגסטע נעשאָמע-ניואנסן. מיט
א פעסטער האנט צייכנט ער פּאָרטרעטן, דראמאטיש-
שארף זײַנען די סיטואציעס, עמעסדיק איז די ליי-
זונג פון יעדן שווערן צוזאמענשטויס, אָנגעשטרענגט,
דינאמיש זײַנען די דואלאָגן.

שילדערנדיק עכטע מענטשן אין זײַן בוך, האלט
לעוו זיך שטרענג באם עמעס אוֹן ער באװײַזט אויך
אזעלכע, װאָס זײַנען געװען אָדער געװאָרן קריפּלען,
פארעטער, ער באװײזט די, װאָס האָבן פארלוירן
דעם מוט, און דאָס װערט געטאָן פּסיכאָלאָגיש דין,
מע זעט -- דער אװטאָר קען גוט די מענטשן, װאָס
ער באשרײַבט, און ער קען ביכלאל מענטשן,

אין זײַן שאפן אי מישע לעוו דאָקומענטאל, דאָס
הייסט, אלץ, װאָס ער באשרײַבט, באזירט זיך אף

עמעסע געשעענישן. ס'איז װאָר, נאָר אין דער זעל-
בער צײַט איז עס קינסטלערישע פּראָזע, געשריבן
אין לעווס אייגענער מאניר -- קלאָר, פינקטלעך, די
אינטאָנאציע א לירישע,

אינעם בוך זײַנען אויך אײַנגעשלאָסן צװויי דער-
ציילונגען ניט פון לעווס אייגענער דערפארונג, אָבער
פולשטענדיק דאָקומענטאלע: ,קימאט א לעגענדע"--
א באשרײַבונג פונעם העלדישן אופשטאנד אין טויט-
לאנער סאָביבאָר, און ,די יוגנטײאָרן פון זשאק
אלבראַ" -- די לעבנסגעשיכטע פונעם צירק-ארטיסט
דאָװיד גאָלדפארב, וועלכער אין זײַנערצײט געווען
פארבונדן מיטן באװוּסטן העלד פון בירגערקריג אין
קרים דאָװיד קארײַעוון. די דאָזיקע ווערק ברייטערן
אויס מישע לעווס שעפערישע האָריזאַנטן.

דער ייַדישער לייענער האָט באקומען א קרעפטיק
בור.

יעכיעל פאליקמאן

דער אָריגינאל און די איבערזעצונג

האר פארלאג , סאָועטסקי פיסאטעל* גיט אלע יאָר
ארויס עטלעכע לידער-זאמלונגען, איבערגעזעצטע
פון ייִדיש אף רוסיש. לעצטנס איז דערשינען דאָס
ערשטע ביכל לידער פוֹן דאָװיד בראָמבערגן.
געבוירן געװאָרן אין 1915, האָט בראָמבערג בא-
וויזן צו נעמען אן אָנטײל אין דער פאָטערלענדי-
שער מילכאָמע, פארזוכן דעם עמעסן טאם פון שיי-
דונג און באגעגעניש, פון פארלוסט און ניצאָכן.
איינע פון די וויכטיקסטע מײַלעס פון בראָמבערגס
שאפונג איז זײַן בירגערלעכע פּאָזיציע, זײַן טרײַ-
הײַט דעם לאנד, װאָס האָט אים געבוירן. די זאמ-
לונג גראַװע שטיינער" איז א מין דינוועכעזשבן
פאר די דורכגעלעבטע קנאפע זעכציק יאָר. מיר
דאכט, אז פאר בראָמבערגן אין כאראקטעריסטיש
דער פּאָלקסטימלעכער גאנג אין דער ליטעראטור,
אייניקע לידער זײַנע איז ביז גאָר שווער איבערצו-
זעצן, און גראָד זי װאָלטן באוויזן, אז אין אונדזער
דיכטונג איז צוגעקומען א נײַער נאָמען, א פּאָעט,
װאָס האָט זײַן אייגענעם פּאָנעם, זײַן אייגענע שטים.
.גראָווע שטיינער" האָט איבערגעזעצט דער רוסי-
שער דיכטער וולאדימיר ציבין, וועמעס שאפונג אין
גאָר נאַענט צוֹ בראָמבערגס. דערפאר האָבן מיר
באקומען א בוך, אף װעלכן עס ליגט דער שטעמפּל
פון אכרײַעס, געקייפלט אף א טיפן באנעמען דעם
עצעם פונעם אָריגינאל,
בראַמבּערג האָט זײַן באליבטע טעמע, צו וועלכער
ער קומט אלע מאָל מיט א נײַער בילדערישער פאר-

תסמסקטחז אמאהא 06286 6674אסק8 ת
-את וואסז86ס0* .פאסטן| .ם סזסאסוסקמס 6
.1973 ,400888 ,לפתסדמט

קערפערונג. דאָס איז די טעמע װעגן דער מוטער,

וולאדימיר ציבין האָט זייער טרעפלעך איבערגע-
געבן דאָס ליבעיגעפיל פּוֹן א מענטשן. װעלכער
פארגעסט ניט אף קיין רעגע װעגן דער מאמען
װעגן אירע אױסגעהאָרעװעטע הענט, װעגן איר
שמייכל, וועגן איר ווארטן און גלויבן,

אין בראָמבערגס לידער טרעפן מיר אָפּטמאָל אַן
אף דער איבערגעגעבנקײַט צו זײַנע שוועסטער און
צו אלע די, װאָס האָבן אים באגלייט אין זײַן וועג.

מיר האָבן שוין דערמאָנט װעגן דעם, אז דאָוויד
בראָמבערג הערט זיך גוט צו צו דעם דױפעק פון
דער צײַט. בא אים אינעם ביכל זײַנען פאראן א
היפּשע צאָל לידער אֹף אקטועלע טעמעס. אים אינ-
טערעסירט דער הײַנטצײַטיקער מענטש, זײַן מאָ-
ראל, זײַן אויפן פון דענקען. אין דער מערהײַט ליד
דער פילט זיך. או דאָס שטעטעלע הײַסין האָט זיך
אף אײביק פארקריצט באם דיכטער אין זיקאָרן. דער
דיכטער סטארעט זיך אָבער ניט שלעפן זײַנע העלדן
צוריק אין שטעטל. ער איז ניט קין קלייגשטעטלי
דיקער, װי עס טרעפט מיט אייניקע אונדזערע מע-
כאברים, וועלכע קאַנען זיך גיט צעשיידן מיטן אָוואר,
בראָמבערג לעבט מיט די אלגעמיינע זאָרגן פונעם
סאַװועטישן פאָלק.

איין ליד הײסט טאקע אזוי -- .זאָרגן". דער דיכ-
טער זאָגט, אז ער לעבט מיט דִי טאָגטעגלעכע זאָרגן
און ער זאמלט זיי, װי א בין קלײַבט האָניק. און
ער פארענדיקט די ליד מיט די װערטער: .לעבן
זאָלן די זאָרגן"

אין דער שיינער ליד .געפרעגט האָט מיך אנומלטן
א ינגעלע" קומט פאַר א געשפרעך פון א קינד
מיטן מעכאבער. דאָס קינד פרעגט: פונוואנען הייבט

178

זיך אָן די ערד? װאָס באטײַט דער אויסדרוק: די
גאנצע װעלט? בראָמבערג ענטפערט אים, אויסנוצנד
דיק די דערפארונג פון א סאָלדאט. די דעריגערוגגען
וועגן דער מילכאָמעיצײַט זײַנען טיף אָרגאניש פאר
בראָמבערגן.

דעם איבערזעצער האָט זיך אײַנגעגעבן צו דער"
פירן צום רוסישן לייענער די לידער װעגן סאָװע-
טישן פאטריאָטיזם, װעגן דעם מאָסקװער קרעמל,
וועגן דעם כאווער לענין.

בראָמבערג איז אין גרונט אן אָפּטימיסט, ער מײַדט
אָבער ניט אױס דעם מאָטיוו פון טרױער און א
מעט. עס נאָגט אונדז דאָס הארץ, ווען מיר לײענען
די באלאדע װעגן דער שטוב, װאָס דער טאטע האָט
אױסגעבױט, און מע זעט זי צװישן אנדערע אף א
מײַל, נאָר אליין האָט דער טאטע ניט דערלעבט
צוֹ פרייען זיך אין זײַן שטוב, װען עס קומט די
מאזלדיקע שאָ. טרױעריק איז די ליד װעגן דער
מאמעס קלייד...

עס איז שוין פון לאנג באװוּסט, אז עמעסע קונסט
פון איבערזעצונג האָט ניט קיין שײַכעס מיט דעִם
אזויגערופענעם -בוקוואליזם". עס זײַנען פאראן
װערק, װאָס פארלירן א סאך פון א ניטגעלונגענער
איבערזעצונג. עס זײַנען אָבער פאראן פאלן, װען
אין די הענט פון א גוטן מײַסטער װערט אפילע א
שוואכע ליד פארוואנדלט אין א גוט וערק.

איך האָב דורכגעבלעטערט א רײ נומערן פון
,סאָוועטיש היימלאנד", די זאמלונג .האָריזאָנטן";
זיך גוט ארײַנגעלייענט אין בראָמבערגס לידער און
בין געקומען צום אויספיר, אז וולאדימיר ציבין איז
אין אייניקע פאלן שוין צו פרש זיך באגאנגען מיטן
אָריגיגאל,

איך ריד שוין ניט דערפון, װאָס די ריטמיק און
דער געבוי פונעם פערז פון דער איבערזעצונג אנט-
שפרעכט אָפט ניט דער ריטמיק און דעם גאנצן
געבוי פון בראָמבערגס ליד. ציבין שאפט נײַע ביל-
דער, אליין פאר זיך ניט קײן שלעכטע, נאָר זײ
זײַנען ניט בראָמבערגס. און דאָס איז שוין ניט קיין
מײַלע. א פּאָר בײַשפּילן ‏ -

אָט איז די שיינע ליד .דער ערשטער שניי",

דער ערשטער שנײי, דער ערשטער שנייי
דן אײַל זיך ניט און נִיט צעגײ.
און שיט אפסנײ, און שיט באנײס,

און קוק נִיט, װאָס מײַן קאָפּ איז װײַםי
אין ולאדימיר ציבינס איבערזעצונג לייענען מיר:

וואזווואנסונס סצופּקסח ,וואזוזואלסאס טצופּקסהן
-דסוזסתס 08א8ת06 6

זאוווואנסזוס סצומקסח ,מדה8ד 6דווטסחס 136
!מדת8ד סדאנוסחס 46

סצמקסת ,ווזאגאנוצוצוקא סדאנטמאסה.
-סדוננמאנסת / וואזווואנסזוס.

וואזווזאנסוס סצומקסח ;אססתסם 8 סדט ,סזשוגן
!וודאגה זוזהם

פונוואנען האָבן זיך גענומען די -קרילישקעס" און
די .ניטי"ז

װײַטער .דערגאנצט" דער איבערזעצער די ליד
מיט שנייעלעך, װאָס זעצן זיך אף דעם דיכטערס
הענט וי טױבן.. מיט איין װאָרט: א גאנצע נעץ
בילדער, װאָס זײַנען לאכלוטן ניט בראָמבערגסי
און די ליד, פארשטייט זיך, װערט אָן איר קליגד
געװדיקײַט, איר זינגעװדיקײַט, איר פאשטעס. אין
דער ליד איז פאראן א זון, װאָס רופט דעם טאטןי
איך דער איבערזעצונג-- עמעצער א קלײנינקער,
װאָס זײַן קאָל איז װי אן עכאָײי

איבערזעצן הייסט ניט .פארבעסערן". איבערזעצן
הייסט איבערגעבן אף אן אנדער שפּראך די ברייטע
גאמע פון געפילן פונעם פּאָעט, דערין זײַנע דיכי
טערישע מיטלען, די בילדער-גאלעריי, פארגלטכן,
עפּיטעטן אאוו.

נאָך א בײַשפּיל: די קורצע ליד ?צמט". אין
ייִדיש --אכט שורעס, אין רוסיש -- פופצןיי-

זעלבסטפארשטענדלעך: מע קאָן ניט איבערועצן
שורעסװײַז. אָבער צוליב שײנקײַט טאָר מען גיט
ענדערן דעם אָטעם, דעם פארטראכט פון דער לידן

מיט די דאָזיקע קריטישע באמערקונגען װיל איך
ניט פארמינערן די װערט פון דער איבערזעצונג
פון בראָמבערגס בעעמעס פרישע, געראָטענע לײַ
דער. דאָס ביכל לײענט זיך מיט אינטערעס א
באװײַזט, װי עס וואקסט א דיכטער, װי ברייט עס
איז זײַן טעמאטישער קרמיזי

מאָטל טאלאלאיעווסקי

שי

קינסטלער
שלוימע װערכאָווסקי

(מאָסקװע)

מאָזאיק פון יאם-שטיינדלעך

א פּאָרטרעט

קינסטלער

צוגאסט באם זיידן

יעדועס פון פּעטראָגראד. 1918

לייזער ראן (מינסק)

צום אָנדענק פון די אומגעקומענע אין מינסקער געטאָ

ראדאַשקאָװיטשי -- דאָס שטעטל פון יאנקא קופאלאס קינדער-יאָרן

קינסטלער שלוימע װערכאָווסקי. צוויי פּאָרטרעטן

קאַמענטאכן עון דעדאקציק

די פאָוועטישע ארמיי האָט געראטעועט
דאָס יִדישע פאָלק פון פארניכטנג

עם 9 מײַ ד. י. האָבן די פעלקער אף
אלע קאָנטינענטן און אין אלע לענדער
פון דער װעלט אָפּגעמערקט די היסטאָרישע
דאטע פונעם זיג איבערן פאשיזם אין דער
צווייטער װעלט-מילכאָמע. דעם 22 יון װערט
3 יאָר, זינט היטלערס האָרדעס האָבן אָנגע-
הויבן זייער ?דראנג נאך אָסטען". מיט באזונ-
דערער דאנקבארקײַט טראכטן אין אָט די טעג
די מענטשן פון גוטן ווילן וועגן סאָוועטנפאר-
באנד, וועגן דער העלדנמוטיקער סאַװעטישער
ארמיי,
ס'וועט ניט זײַן קיין גוזמע צו זאָגן, אז אויב
עס לעבן איצט אין דער וועלט קימאט שוין 15
מיליאָן ייִדן, איז עס אדאנק דעם, װאָס מיט
דרײַ צענדליק יאָר צוריק האָט דער סאָוועטי-
שער סאָלדאט ניט דערלאָזט, אז דער פאשי-
סטישער טאליען זאָל , ענדגילטיק לייזן" די
יודן-פראגע. און ס'איז טאקע פארשטענדלעך,
פארװאָס עס זײַנען אזוי פארביטערט אלע די
װער עס האָט ניט פארלאָרן דעם זיקאָרן, ווען
עס נעמט נאָכאמאָל און ווידעראמאָל ווילדעווען
דער אנטיסאָוועטיזם אף דער ייִדישער גאס. צי
דען איז מעגלעך פארגעסן, אז, לעמאָשל, בייס
די היטלער-האָרדעס זײַנען אָנגעפאלן אף פּױלן,
איז דער סאָוועטנפארבאנד געװען דאָס איינ-
ציקע לאנד, װאָס האָט ברייט געעפנט די גרע-
נעצן פאר די ייִדישע פלייטים. העכער 300
טויזנט פּױלישע ייִדן האָבן זיך דאן געראטע-
װעט פון פארניכטונג, און אויב די צאָל ניצל
געװאָרענע איז ניט געווען קיין גרעסערע, מעגן
עס די אנטיסאָוועטישע פּאָליטיקער פון יענע
יאָרן נעמען אף זייער געוויסן. דאָס האָבן זי
פארסאמט די מויכעס בא א געוויסן טייל פון
דער ייִדישער באפעלקערונג אין די פּוילישע
שטעט און שטעטלעך, אײַנרעדנדיק די פּלײ-
טים, אז דער פאשיזם איז ,ניט שרעקלעך"
טויזנטער יידן, װאָס האָבן זיך שוין געהאט גע-
ראטעוועט, אריבערגייענדיק אף דער סאָוועטי-
שער זײַט, האָבן -- דעזאָריענטירטע מיצאד
דער אנטיסאָוועטישער פּראָפּאגאנדע -- זיך
צוריקגעקערט און ארײַנגעפאלן אין די הענט
פון די הענקער.

אין סאָוועטנפארבאנד גופע אין דער קאמף
פאר ראטעװוען די ייִדישע באָפעלקערונג פון
דער פאשיסטישער פּעסט געווען א באשטאנד-
טייל פונעם אלגעמיינעם קאמף פון אלע סאָ-
וועטישע פעלקער, אײַנגעשלאָסן דאָס ייַדישע,
קעגן דעם נאצי-פאשיזם. די סאָוועטישע יידן
האָבן באקומען געװער אין די הענט, קעדיי צו
באשיצן זייער היימלאנד אין די שלאכט-רייען
פון דער רויטער ארמיי. אין הינטערלאנד האָבן
זיי געהאט די פולע מעגלעכקײַט צו מיִען זיך
לעטויוועס דעם זיג איבערן סוינע. ס'איז אויך
באװוּסט, אז אף דער אָקופּירטער טעריטאָריע
האָבן די סאָוועטישע פּארטיזאנער געטאָן אלץ
װאָס מעגלעך אף צו באשיצן פון פארניכטונג
די ייַדישע באפעלקערונג. עס איז פארבליבן װי
א סימבאָל פון באפרליונג דער סאָלדאט מיטן
רױטן שטערנדל אף דער פּילאָטקע, וועלכער
פּראלט אוף די טוערן פון טויט-לאגערן און
געטאָס, ברענגענדיק די אסירים אויסלייזונג,

דער איינציקער קויעך, וועלכער האָט גערא-
טעװעט דאָס ייִדישע פּאָלק פון פארניכטונג,
איז, אזויארום, געװען דער סאָוועטנפארבאנה,
זײַנע רומפולע באװאָפּנטע קרעפטן.

ס'איז קעדײַ בא דער געלעגנהײַט דערמאָנען
דעם מאָמענט, װען אין אָנהײב יול 1942 אין
די ענגלישע ארמיי אין אפריקע צעקלאפּט גע-
װאָרן און געקליבן זיך פארלאָזן אויך דעם
נאָענטן מיזרעך; מע האָט דערווארט, אז דער
פאשיסטישער גענעראל ראָמעל, וועלכער איז
דאן געשטאנען מיט זײַנע כאיאָלעס אין אל-
אלאמיין, װעט אקופירן ערעץ"יסראָעל. אט
װאָס עס דערציילט װעגן דער סיטואציע אין
יענער צײַט דער ייַסראָעליזשורנאליסט כאוויוו
קענאאן: .װאָס ערגער עס װוערט די לאגע אפן
פּראָנט, הערט מען צװישן די אָנפירער פונעם
ייִשעו (געמײינט: צװישן די צועניסטישע
קלאל-טוער אין פּאלעסטינע. -- רעד. ,סאָ-
וועטיש היימלאנדי) אלץ מער פארצווייפלטע
שטימען. צװישן די פארצװייפלטע זײַנען
פאראן אזעלכע, װאָס פרידיקן, אז דער
ייִשעוו דארף ניט מילכאָמע האלטן מיט ראָמעלן
און אפילע ניט פּרוּוון אים זיך קעגנשטעלן. עס

177

זײַנען אויך פאראן אזעלכע, װאָס האלטן, אז
מע קאָן דורכקומען מיט די אָקופּאנטן, אז מיט
דער הילף פון איבערצטיגונגען װעט זיך אײַג-
געבן צו װוירקן אף די פאשיסטן, זי זאָלן ניט
טשעפען די ערעץיינסראָעלײיידן: בעסער זײַ
אײַנשפּאנען אין דער ארבעט פאר דער קריגס-
אָנשטרענגונג פונעם רײַך". צוֹ דעם, װאָס קעד
נאאן שרײַבט אין זײַן בוך, דארף מען צוגעבן,
אז דאָס אלץ איז פאָרגעקומען, בעשאס די סאָד
וועטישע רעגירונג האָט אופגעהויבן אן אליא-
רעם איבער דער װעלט װעגן דעם, או די
פאשיסטן זײַנען צוגעטראָטן פּראקטיש צו פאר-
ניכטן דאָס גאנצע ייִדישע פאָלק, אז זי דער-
שטיקן אין די דושעגובקעס און קרעמאטאָריעס,
צעשיסן אין די גריבער און יארן, ברענגען אום
אין די ארבעטס-לאגערן און געטאָס מיליאָנען
יוָדן. אין ערעץײייסראַעל האָבן די צועניסטישע
קלאל-טוער געטײַנעט, אז דאָס איז ,קאָמונײ
סטישע פּראָפּאגאנדע"..,

איצט איז קלאָר אלעמען, אז דער ייַדישער
יושעון אויך אין ערעץײייַסראָעל האָט צו פאר-
דאנקען פאר זײַן רעטונג די סאָלדאטן פון דער

סאָװועטישער ארמיי, װעלכע האָבן צו יענער
צײַט שוין אָפּגעהאלטן דעם זיג בא סטאליג-
גראד, צווינגענדיק די היטלער-ארמייען צו אָפּי
קײַקלען זיך צוריק אהין, פונוואנען זי זײַנען
געקומען.

די ציעניסטישע פּראָפּאגאנדע באהאלט אויס
בעקיוון די אױבנדערמאָנטע פאקטן פון דער
ניט װײַטער פארגאנגענהײַט. די אנטיסאָוועטי-
שע העצע, װעלכע זי פירט, שטעלט זיך א
ציל צו אָפּשוואכן דעם זיקאָרן און פארטונק-
לען דעם געדאנק בא די יידישע מאסן, זיי זאָלן
פארגעסן, װער עס האָט אין א גוירלדיקער שאָ
זי פאראטן, און װער -- געראטעוועט.

װאָס קאָן מען זאָגן ועגן אזעלכע מעטאָדן
פון אנטיסאָװועטישער פּראָפּאגאנדע אף דער
יוִדישער גאס? דער פּאָשעטער פאָלקס-מענטש
װעט קײינמאָל ניט פארגעסן, אז די סאָוועטישע
ארמיי, דאָס גרויסע סאָוועטישע פאָלק האָט
געראטעוועט די ייִדן פון פארניכטונג, און אָט
דער געפיל פון דאנקבארקײַט װעט זיכער גיט
דערלאָזן, אז די אנטיסאָוועטישע פּראָפּאגאנדע
זאָל האָבן א קועם אויך אף װײַטער.

ארום די געשעענישן אין טשיליע

יהי טראגעדיע פון טשיליע נאָכן פוטש אין
סענטיאבער 1973 האָט ארויסגערופן אן
אופברוין פון צאָרן און פּראַטעסט אין דער
גאנצער װעלט. דער כאראקטער פון די גע-
שעענישן איז אזא, אז בלויז אָפּענע סאָנים פו-
נעם פּראָגרעס וואגן איצט ריינצוּוואשן די מיד
ליטערישע כונטע. ס'איז קלאָר פאר אלעמע
אין טשיליע ווילדעוועט א פאשיסטישע קליקע,
אף ויפל אויך אף דעב אזויגערופענער ידי
שער גאס האָט זיך ניט געלאָזט הערן אזא
שטים, װאָס זאָל אָפּפּרעגן די אָפּשאצונג פוך
די פּאָליטישע פּאָגראָמען אין טשיליע אלס פא"
שיזם, װאָלט, קאָן זײַן, ביכלאל געווען איבע-
ריק צו פאנאנדערקוקן אָט די פראגע .פונעם
ייַדישׂן שטאנדפּונקט". די זאך באשטייט אָבער
אין דעם, װאָס צו די הײַנטצײַטיקע עקסטרעמע
אנטפלעקונגען פון פּאַליטישער טעטיקײט,
וועלכע ווערן מיצאד די פעלקער אופגענומען
װי פאשיסטישע, איז בא פארשיידענע עלע-
מענטן אף דער ייִדישער גאס די באציונג א
פארשיידענע, און דאָס מוז אומבאדינגט אָפּגע-
מערקט װערן.
די ייִדישע בירגערלעכע פּרעסע טיילט מיט
די נעמען פון פיל ייִדן --- קאָמוניסטן, סאָצואד
ליסטן, ליבעראלן, -- וועלכע זײַנען דערמאַר-
דעט געװאָרן מיצאד דער כונטע אַדער זי װערן
געהאלטן פארשפּארט אין די לאגערן און טור-
מעס. אין ניוײיאָרקער .פּאָרווערטס", פּאריזשער
;אונדזער װאָרט", טעל-אוויווער ,לעצטע נײַס"

178

א. אנד. קאָן מען שוין גאָר זעלטן געפינען א
דערמאָנונג װעגן דעם דערמאַרדעטן פּרעז
דענט אליענדע, און אוואדע ארט װײניקיװאָס
אָט די בלעטער דאָס העפקיירעסדיקע פארפאָלגן
דעם געגעראליסעקרעטאר פון דער קאָמוניסטי
שער פארטיי פון טשיליע קאָרוואלאן. אליענדע,
קאָרוואלאן, װי אויך די צענדליקער טויזנטער
אנדערע העלדישע פּאטרזאָטן פון טשיליע ==
קאָרבאָנעס פונעם פאשיום -- זי זײַנען דאַך
ניט קיין ייִַדן

דִי ייִדישע טעלעגראפן-אגענטור -- איטא --
האָט מיטגעטיילט, אז אונטער די רעדיפעס זי
נען ארונטערגעפאלן ,ייִדן, װאָס האָבן פארנר-
מען א פלאץ אין דער אדמיניסטראציע פון
אליענדע". עס זײַנען אָנגערופן געװאָרן דער
אגריקולטור-מיניסטער זשאק שאָנשאָל, דער
מער פון סאנטיאגאָ כײַמע פּײַװאַװיטש, דער
שעף פון דער פּרעסע-דינסט פרידא מאָדאק,
דער דירעקטאָר פון עלעקטריפיציר-דעפּארטא-
מענט כײַמע שאץ, דער דירעקטאָר פון א קו-
פּער-גרוב דאוויד זילבערמאן, דער דירעקטאָר
פונעם זשורנאל .לא נאסיאָן" אָסקאר װײס-
באנד, דער פּרעזידענט פון דער פּארטיי פון
פאָלקס-אײינהײַט ביניאָמין טעפּליסקי, דער די-
רעקטאָר פונעם טעכנישן אוניווערסיטעט ענ-
ריקע קירבערג, דער פאָרזיצער פונעם פארטייד
דיקונגסיראט ענריקא טעסא און פיל אנדערעי
די צײַטונג ,פּאָרווערטס", וועלכע האָט מאמעש
אָנגעקװאָלן פון נאכעס, ביים די מאכט אין

טשיליע איז אוזורפּירט געװאָרן פון דער כונ-
טע, מײַדט איצט ניט אויס צו אָנרופן די נעמען
פון אָט די גערוידעפטע ,מארקסיסטישע עלע-
מענטן", באמערקנדיק דערבט, אז עס װערן
פארפאַלגט ,אויך א סאך אומשולדיקע ביר-
גער".. אין א רעדאקצ;אָנעל ארטיקל וועגן דעם
איניען שליסט זיך דער ,פאָרווערטס" אָן צו
דער מיינונג פון איינעם פון די גענעראלן פון
דער כונטע: ,רעגירן מיט א שטארקער
האנט -- דאָס יאָ, אָבער מיט גערעכטיקטט"..

ניט לאנג צוריק האָט אין לאָנדאָנער ,דזשויש
קראַניקל" זיך באוויזן אן ארטיקל פונעם ליי-
באָריסטישן דעפּוטאט סטענלי דייוויס, װעל-
כער אליארמירט וועגן די װילדקײַטן פון דער
כונטע, ארײַנגערעכנט די רעדיפעס אף ייִדן. די
פּאריזשער ציעניסטישע צײַטונג ;אונדזער
װאָרט" האָט געפונען פאר נײיטיק גלײַך אַפּ-
שוואכן דעם אײַנדרוק פון אָט דער ארויסטרע-
טונג. ,ס'איז אומעגלעך צו אורטיילן, װוער
ס'איז גערעכט בענעגייע דעם רעאלן מאצעוו
פון די ייַדן אין טשיליע", -- האָט .אונדזער
װאָרט" געשריבן דעם 9 פעווראל ד. י, װײַל:
,דער אווטאָר פון דעם ארטיקל (אין ,דזשויַש
קראָניקל". -- רעד, ,סאָוועטיש היימלאנד")
איז א ביטערער קעגנער פונעם רעזשים (פון
דעם פאשיסטישן רעזשים פון דער כונטע.--
דעד. ,סאָוועטיש היימלאנד"), א דעמאָקראט
און סאָציַאליסט". און די ציעניסטישע צײַטונג
עפנט אוף אירע קאָרטן: .אין דעם דאָזיקן פּא-

ראדאָקסאלן קאָנטינענט (דה. אין דאָרעם-אמע-
ריקע. -- רעד. ,סאָװעטיש היימלאנד") האָבן
מיר זיך צוגעוווינט צו מיליטערישע רעזשימען,
װוּ ייִדן לעבט זיך גאַר נישט שלעכט"... .אונד-
זער װאָרט* שטעלט ארויס די געהעריקע איי-
דעס אף צו ריינוואשן דעם פאשיזם אין טשי-
ליע: .דער הויפּטיראבינער פון טשיליע האָט
דערקלערט, אז עס איז ניטאַ קיין שום אָפיצוע-
לער אויסדרוק פון אנטיסעמיטיזם. דאָס אין
אויך באשטעטיקט געװאָרן דורך ייִדישע ביו-
נעסילײַט; וועלכע האָבן באזוכט דאָס לאנה.."

און אָט איז א מיטיילונג פון נאָך איין צוע-
ניסטישער בלאט -- גאװסטראליער יידישע
נײַס": ,סאנטיאגאָ,. טשיליע. גענעראל האסע
בערדיטשעווסקי, קאָמאנדיר פוֹן טשיליעס
קריגס"פּלאָט און מיטגליד פון קאבינעט, האָט
באזוכט יאַמקיפּער די היגע הויפּטיסינאגאָגע.,
וי ס'גיט איבער דר. מיגעל מאָלדאווסקי, פּרע-
זידענט פון דער ציעניסטישער פעדעראציע,
האָט די מיליטערישע איבערקערעניש ניט גע-
האט קיין שום נעגאטיווע האשפּאָע אף די יידן
אין טשיליע"..

די געשיכטע וייסט װעגן פיל פאקטן פון
מיטארבעט פוֹנעם ציעניזם מיט פאשיסטישע
רעזשימען. װען מע דערמאַנט ועגן דעם, גע-
פינען זיך אזעלכע מענטשן, װאָס גלייבן ניט.
דעריבער דארף אלעמען באקאנט װערן דאָס,
װאָס קומט איצט פאָר אף דער ייַדישער גאס
ארום די געשעענישן אין טשיליע,

א קניפ אין כאק, די פארב זאָל שטיין

די צועניסטישע רעדלפירער האָבן ליב
.וועלט-אסיפעס". אויב איר װעט פרעגן
וועמען-עס-איז פון זיי, אפילע פון די דריבנע
אונטערבאָמקער, איז ער גריייט טייקעף-אומויאד,
אפן כעזשבן פון א ,ועלטיפּארטיי", אָדער
,װעלט-אָרגאניזאציע", אָדער סטאם פון א
.וועלט-פאנד", אף זייערע הויצאַעס, ארױספאָרן
װוהין מע װעט אים הייסן, קעדיי דאָרט אָפּ-
האלטן א ,וועלטיאסיפע" -- פארשטייט זיך,
וועגן די סאָוועטישע יודן, אָדער ועגן ,פראגן
פון מילכאָמעיסטראטעגיע" בעשלכעס און אפן
רוקן פון די ייִסראָעלײיידן. און װײַל מע מוז
פון צײַט צו צײַט מיט עפּעס בארעכטיקן די
עקזיסטענץ פון די אװעלטיפארטייען" און
,װעלט-אָרגאניזאציעס", באװײַזט ניט די אזוי-
גערופענע ייִדישע גאס זיך אָפּצורוען פון איין
וועלט"יסקאנדאל, װי עס װערט שױן פּלא-
נירט א צווייטער.
װער געדענקט ניט די ביזעיביזאָיענדיקע
וועלט-קאָנפערענץ" וועגן די סאָוועטישע ייִדן
אין בריסעל -- א באלאגאן, װאָס האָט שוין,
כלעבן, געמעגט אָנלערנען די אָרגאניזאטאָרן

און אָנטײלנעמער, זי זאָלן מער ניט ארויס-
שטעלן זיך אף לײַטיש געלעכטער. די נייגונג
אָבער צו דעמאָנסטראטיווע פּלױדערײַימערק
האָט זיך אזוי אײַנגעקאָרעניעט בא געװיסע
ייִדישע בורזשואזע קלאל-טוער, אז זי איז גוי-
רעם אלץ נײַע און נײַע ביזיוינעס.

א פרישער בײַשפּיל -- די קאָמיטראגישע
געשיכטע מיטן ,וועלט-צוזאמענפאָר" פונעם
יידישן וועלט-קאַנגרעס;

אין איין שיינעם טאָג האָט לוט א ספּעציעלן
װוּנק זיך צעטומלט און צעראשט די בירגער-
לעכע ייִדישע פרעסע: מע װעט זיך װידער
צונויפקומען פון אלע עקן װעלט! ס'װועט זײַן
א צוזאמענפאַר פון אלע צוזאמענפאָרן! 500 דע-
לעגאטן פון קאָל טפוצעס ייִסראָעל! עס װועלן
זיך צונויפזאמלען וועלטייידן פון 62 לענדערו

.דאַס װעט זײַן דער פארלאמענט פונעם
ייִדישן פאָלק!" -- האָט אויסגערופן די דײַ-
טשיש-געדרוקטע צײַטשריפט פון דער אינ-
גאנצן שוין אסימילירטער ייִדישער געמיינדע
אין ווין. .איינער פון די גרעסטע אוֹן רעפּרע-
זענטאטיווסטע קאָנגרעסן, װאָס איז ווען-עס-איז

179

צונויפגערופן געװאָרן"-- האָט זיך פארמאָסטן
אין מעליצע די מאפּאמישע בלאט ,ייסראָעל-
שטימע". מיט א רוף צו פארואנדלען דעם
צוזאמענפאָר אין א ,שטארקער און אײַנדרוקס-
פולער דעמאָנסטראציע פאר ייִדישער אכדעס"
איז ארױסגעטראָטן אליין דער פּרעזידענט
פונעם יידישן װעלטיקאָנגרעס דר. נאָכעם
גאָלדמאן, װעלכער האָט פאָרויסגעזען אז
,דער וועלט-צוזאמענפאָר װעט דארפן אָנעמען
באשלוסן פון א לעבנסיוויכטיקער באדײַטונג
פאר דער צוקונפט". ניט אף קיין האָר װייני-
קער...

האקלאל, א וועלט-געשעעניש. װוּ זשע װעט
זי פאָרקומען און װען? װעלכע לעבנסיפּראָ-
בלעמען װעט מען לייזןד

מיטן געהעריקן טראסק איז געמאָלדן גע"
װאָרן, אז ,דער גרעסטער ייִדישער װעלטי
צוזאמענפאָר" װעט פֿאָרקומען אין דער הױפּט-
שטאָט פוֹן האָלאנד האאג-- אלס אנערקענונג
פאר האָלאנדס פּראַייַסראָעל-פּאָזיציע בעשאס
דער לעצטער מילכאָמע פון אָקטיאבער פאָריקן
יאָר, וועלכע האָט באוויזן פאר דער גאנצער
װעלט דעם דורכפאל פון די ציעניסטיש-
עקסטרעמיסטישע פלענער אפן נאָענטן מיז"
רעך. סאיז שוין באשטימט געװאָרן די דאטע
פארן צוזאמענפאָר (23 אפּרעל--6 מײַ 1974)
און דער טאָגיסײדער (אכוץ די גרונטיפֿאָר-
טראָגן פונעם פּרעזידענט אוֹן פונעם גענעראל-
סעקרעטאר פונעם ייִדישן װעלט-קאָנגרעס--א
רעליגיעזער סימפּאָזיַום מיטן אָנטײל פון א
קאטוילישן קארדינאל און פון א פּראָטעסטאג-
טישן גאלעך, און אף פארבײַסעכץ די באװװוּסטע
,פראגע וועגן ייִדן אין רוסלאנד").

װאָס װײַטער, איז געװאָרן אלץ גרעסער דער
אזשיאָטאזש ארום דעם ,פארלאמענט פונעם
ייִדישן פאָלק". די פּאריזשער צײַטונג .אונדזער
װאָרט" האָט מיטגעטײילט, אזן ,האָלענדישע
שטאָט-פארוואלטונגען שטעלן אוועק פושקעס
און זאמלען געלטער פאר ייַסראָעל", און זי
האָט פײַערלעך געמאָלדן; ,דער האָלענדישער
פּרעמיער-מיניסטער און דער הױפּט פון דער
שטאָטיפארוואלטונג פון האאג האָבן אויסגע-
דריקט זײיער צופרידנקײַט דעם גענעראל-
סעקרעטאר פונעם ייִדישן װעלט-קאָנגרעס פאר
דעם באשלוס צו רופן דעם צוזאמענפאַר אין
דער הױפּטשטאָט פון האָלאנד". ס'האָט זיך ניט

אײַנגעהאלטן אפילע די ניוײיאָרקער ,מאָרגן-
פּרײַהײַט", װעלכע האָט גלייבלעך איבערגע-
כאזערט די האװטאָכעס װעגן דעם, אז .דער
פַּרעמיער פון האָלאנד װעט באגריסן דעם צו-
זאמענפאָר פון יידישן װעלטיקאָנגרעס" און
.בא דער דערעפענונגס-זיצונג װעלן אויך בא-
גריסן דער מעיאָר פון האאג און דער יוסראַעל-
אמבאסאדאָר"--

און אינמיטנדערינען, בייס ס'איז נאָך געװען
אף טיש און אף בענק און די געדולע האָט זי
געטראָגן אזש ביזן הימל, האָט זיך פון דער
שיינער אידיליע אױיסגעלאָזט א טײַך... די צײי-
טונגען האָבן פארלאָרן זייער ספּריטנע אויסזען
און גענומען שטאמלען אין פארלױרנקײַט:
,האָלענדישע רעגירונג זאָל זײַן קעגן דורכ-
פירן דעם צוזאמענפאָר פונעם יודישן װעלט-
קאָנגרעס", ,ייִדישער. װעלט-קאָנגרעס קלערט
אוף, פארװאָס דער צוזאמענפאָר אין האאג איז
אָפּגערופן געװאָרן", אדג.

דאָס װערטל .א קניפ אין באק, די פארב
זאָל שטיין" איז איצט פונקט אָנגעמאָסטן פאר
דער צועניסטישער פּראָפּאגאנדע.

אדעראבע, פארװאָס טאקע האָט דער װאָגן
זיך אָפּגעשטעלט, ניט דערפאָרנדיק צום יאריד!
די צזעניסטישע פּראָפּאגאנדע דערקלערט איר
דורכפאל מיט דעם, װאָס ,די אומדערווארט
גרויסע צאָל דעלעגאטן האָט ארויסגערופן
ערנסטע פראקטישע פּראָבלעמען", .די דעלע-
גאטן װאָלטן זיך געדארפט צעשפּרײיטן איבער
א סאך האָטעלן ניט בלויז אין האאג, נאָר
אויך אין ראָטערדאם", .עס װאָלט ניט געווען
מעגלעך צו באזאָרגן די געהעריקע שוץ פאר
אזא צוזאמענפאָר", און אנדערע אזעלכע טע-
רוצים. דער עמעס אָבער איז גאָר אין עפעס
אנדערס, נעמלעך אין דעם, װאָס עס איז שוין
איצט, װײַזט אויס, ניט די צײַט פאר ,וועלט"-
סקאנדאלן. פאראן א האשאָרע, אז זעענדיקי
װי עס פארקאָכט זיך א קאשע מיטן ,פּארלאד
מענט פונעם ייַדישן פאָלק" אין האאג, האָבן
די מאכט-אָרגאנען פון האָלאנד געײצעט די
מענאכעסדמענדלס אף דער יידישער פּאַליטי-
שער גאס, זײ זאָלן בעסער בלײַבן זיצן אין
דער היים, און אויב זיי האָבן ניט װוּהין אהיג-
צוטאָן זייער ענערגיע, איז זאָלן זי זי אֲגר
ווענדן אף מער נוצלעכע זאכן.

צי האָבן עס שוין פארשטאנען די אָנפירער
פונעם ייִדישן װעלט-קאָנגרעס1

ונ3כטרט

דער גרויסער הומאניסט און פעלקער= פרײַנט

5 יאָר זײַנען אוועק זינט עס איז געבוירן געד
װאָרן אלעקסאנדער סערגייעוויטש פושקין, װעמען
בעלינסקי האָט אין די 20-ער יאָרן פון פאָריקן יאָר-
הונדערט אָנגערופן .דער גרויסער דיכטער פון אלע
צײַטן און פעלקער":

פושקינס טיפער אינטערעס צום לעבן פון די פאר-
שיידענע פעלקער פון רוסלאנד, זײַנע פאַרשונגען
פונעם קינסטלערישן שאפן פון די שרטבער פון
אײיראָפּע און אויע, -- די דאָזיקע פּראָבלעם איז װי
געהעריק אָפּגעשאצט און דערלערנט געװאָרן ערשט
אין די סאָוועטישע יאָרן.

אין 1919, אין ברען פונעם בירגערקריג, איז אין
מאָסקװע דערשינען א זאמלבוך: -א. ס. פושקיף
געזאנגען און לידער פון פארשיידענע פְעלְקֶער. גע-
זאמלט אונטער דער רעדאקציע פון וואלערי בריו-
סאַװו". פושקין. װי בּאוווְסט. האָט געשריבן בלויז
אף רוסיש, און פּלוצעם--א בוך מיטן נאָמען ?לי-
דער פון פארשיידענע פעלקער". דאָס האָט געקלונ-
גען װי א סענסאציע. די פּושקין-פאַרשער האָב,
פארשטייט זיך, געװוּסט וועגן דעם אינטערעס פונעם
דיכטער צום פּאָלקלאָר פון די מיזרעך-פעלקער, צו
דער געשיכטע פון די לענדער פון אזיע, צום כא-
ראקטער פון זײערע קעגנזײַטיקע פארהעלטענישן
מיט רוסלאנד, אָבער דעם מאסןיליעגער, פאר ווע-
מען עס איז באשטימט געװען דאָס אָנגערופענע
בוך, איז עס װײניק געװוען בַאקָאנְט. איצט האָט ער
דערזען פושקינס געני אין א נײַער שײַן די אַק-
טיאבער-רעװאָליוציע האָט דערנעענטערט פושקינען
צום מאסן-לייענער.

בריוסאָוו האָט סיסטעמאטיזירט פּוֹשקינס לידער
לוט די לענדער און פעלקער און צו יעדן אָפּטײל
אָנגעשריבן א קאָמענטאר. צװישן די אָפּטײילן זײַנען
געווען אויך אזעלכע, װי ,די אוראלטע יידן", ,די
וועלט פון איסלאם", .אראביע און פּערסיע", .טער-
קײַ", .קרים און קאווקאז" און פיל אנדערע. די
ליבע צום היימלאנד, דער אינטערעס צו דער גע-
שיכטע און צוֹ דער צוקונפט פונעם רוסישן פאָלק
האָבן ניט געשטערט פושקינען צו ליב האָבן אנ"
דערע פעלקער און שפּראכן. װו. בריוסאָוו האָט גע-
האט א פולן גרונט צו שאפן א זאמלבוך פון פּוש-
קינס . געזאנגען און לידער פון פארשיידענע פעל-
קער".

פושקינס קינסטלערישער אינטערנאצאָנאליזם אין
געבוירן געװאָרן ניט פלוצעם. דער יונגער דיכטער

האָט א לאנגע צײַט זיך געפונען אונטערן אײַנפלוס
פון די אידייען פונעם פּראָגרעסיוון רוסישן פילאָי
סאָף פּיאָטער טשאאדאיעוו, וועלכער האָט מיט אים
געפירט לאנגע שמועסן װעגן דעם גוירל פון מיזרעך
און מײַרעװ. מיט אָט די שמועסן איז פארבונדן
פושקינס ווארעמע באציונג צום יודישן פאָלק, זײַן
מיטגעפיל און אופמערקזאמקײַט צו די ייִדן. ועלכע
דער צאריזם האָט אונטערדריקט אוֹן אָן אופהער
גערוידעפט.

טשאאדאיעוו פלעגט אָפט דערמאַנען די ביבלישע
פּערסאָנאזשן. דער לעגענדארער קיניג דאָװיד איז
פאר אים געוען .א מוסטער פונעם סאמע דער-
הױיבענעם העראָיזם". דער יונגער פושקין האָט גע-
שריבן;

,82 אסזססק וס תומהת ספסוך
הס 1 6אל תוהמסח סון

דאָס איז געווען פושקינס ערשטער פּרוּוו צו שיל-
דערן מיט דער היל פונעם ביבליסוזשעט דאָס גע-
שטאלט פון א דיכטער אלס א פּאָלקס-העלד. אין
דעם קיניג דאָװיד האָט פּושקין געװאָלט זען קױי
דעמקאָל דעם פּאָעט. אין אָנהײב פון די 30-ער יאָרן
האָט ער געשריבן צוֹ טשאאדאיעוון: .דאָװיד האי
מעלעכס שירים פון טהילים -- אויב נאָר דאָס זײַנען
טאקע זײַנע שירים, -- פארגעטער איך".

פושקין האָט געשעצט דעם פארצײַטיקן יידישן
פאַלקלאָר און זיך אָפּט צו אים געווענדט. אין זײַנע
מאנוסקריפּטן טרעפן זיך אזעלכע קעגנשטעלונגעף
.די ביבל און שעקספיר", .די ביבל און וואלטער
סקאָט", .די אילואדע און די ביבל". דאָס באװײַזט,
או נאָך אין די פרוע יאָרן האָט ער אנערקענט די
גרויסע קינסטלערישע װערט פון דער ביבל.

ביז דער פארשיקונג אפן דאָרעם זײַנען דער מאָי
קער פון פושקינס באקאנטשאפט מיטן יודישן פאָלק
געווען דורכויס די ביבלילעגענדעס און די קינסט-
לערישע װערק אף ביבלימאָטיוון. אין זײַנע װערק
האָט ער העכער 150 מאָל אויסגענוצט די ביבלישע
לעגענדעס, זײערע געשטאלטן און אפּאָריזמען. דער-
ציילנדיק, לעמאַשל, װעגן די טראגישע געשעענישן,
וועלכע עס האָט איבערגעלעבט אין די קינדער-יאָרן

' דער זינגער דאָװיד, כאָטש געװען איז ער קליין
אין װוּקם, האָט אומגעשלײַדערט זאָך גאָליאם
האפלישטין;

181

דער אביסינער איבראהים האניבאל (ער איז געווען
א ליבלינג בא זײַן פאָטער און געדארפט יארשענען
די קרוין, נאַר די קרוֹיווים האָבן פון קינע פאר-
פירט אים קיין טערקײַ און פארקויפט אלס שקלאף).
דערמאָנט פּושקין די ביבלישע לעגענדע װעגן יי
סעף האצאדיק, וועלכער איז געווען דער באליבטער
זון בא דעם פאטריארך יאנקעוו און וועמען די צל-
טערע ברידער האָבן פארקויפט אלס שקלאף. מיטן
גוירל פון יויסעף האצאדיק פלעגט פּושקין אַפט
פארגלײַיכן דעם גוירל פון איבראהים האניבאל, װאָס
האָט, וי באװוּסט, געפונען אין רוסלאנד זײַן צווייי
טע היים.

אין מײַ 1820 האָט פושקין, לוט דעם צארס אוקאז,
זיך אװעקגעלאָזט קיין קאטערינאָסלאוו. פאקטיש איז
דאָס געווען זײַן פארשיקונג, כאָטש אָפיציעל איז
דאָס װאָרט ,פארשיקונג" אין אוקאז ניט דערמאָנט
געװאָרן. דער צאר האָט זיך צערעכנט מיטן דיכטער
פאר זײַנע פרײַדענקערישע לידער, פאר דעם טרוים
צו זען אין רוסלאנד .סט די יערידע פון דער
שקלאפערלי, סײַ די יערידע פונעם צאר".

דער טראקט, מיט װעלכן עס איז געפאָרן פּושקין,
האָט דורכגעשניטן דִיי וויטעבסקער, מאַהילעװער,
טשערניגאָווער און פּאָלטאװער גובערניעס, דאָס
הייסט -- דעם טכוסיהאמוישעוו. פושקין איז דורכ-
געפאָרן דורך די שמאָלע געסעלעך פון ייִדישע
שטעטלעך, פארב די אָרעמע הײַזקעס און בידנע
קרעמלעך, ניט איין מאָל איז אים אויסגעקומען אָפּי
צושטעלן זיך אין די קרעטשמעס און ריידן מיס די
ידן.

געקומען קיין קאטערינאָסלאוו (אין יענע צײַטן א
שטילער און פארװאָרפענער העק), האָט דער דיכ"
טער זי ארײַנגעקליבן אין א יידיש הױז און אָפּ-
געװוינט דאָרט א פּאָר װאָכן, ביז עס האָט אִים
באזוכט דער בארימטער העלד פון דער מילכאָמע
פון 1812 גענעראל ראיעווסקי און אים אָפּגעפירט
קיין קאווקאזי

פושקין האָט מיט אינטערעס זיך צוגעקוקט צום
לעבן פון דער ייַדישער באפעלקערונג. אין קעשע-
געוו האָט ער געזען ניט בלויז זקיינים, וועלכע האָבן
פון פינצטער ביז פינצטער בּעשאָקלט זיך איבער די
געמאָרעס און מעדראָשים, ער האָט באגעגנט דאָרט
אויך יונגעלײַט, אומצופרידענע מיט די ארומיקע פּאַי
ראָנדקעס. אזא איז, לעמאַשל, דער ייד .מיט די
שווארצע לאָקנס" אין דער פאָעמע .די ברידער
גאזלאָנים",

אין יענע יאָרן, אין פארשיקונג, האָט דער פּאָעט
אָפּט גענומען זיך צום איבערזעצן אין לידער בא"
זונדערע שטעלן פון דער ביבל. אים האָט שטארק
פארינטערעסירט , שיר-האשירים".

דער לעבנס-אויפן פון דער יידישער באפעלקעי
רונג, מיט וועלכער ער האָט זיך געטראַפן אין מאָל-
דאוויע אָדער אוקראונע, האָט אים אונטערגעזאָגט
רעאליסטישע דעטאלן, װעלכע ער האָט ארײַנגע-
שריבן אין דער פּאֶָעמע .גאורילואדע", האגאם די
האנדלונג פון דער פּאָעמע קומט פאָר, װי באװוּסט,
אין דער שטילקײַט פוֹן די פעלדער, װײט פון
יערושאָלאום".

מע דארף אויך דערמאָנען די לידער ,דער שפּרײ-
טער פון פרײַהײַט אין מידבער", .צו דער ייַדישער

182

פרוי". צוֹ א קאָנקרעט ייִדיש מיידל ווענדט זיך דער
דיכטער מיט די ווערטער ,מײַן רעוועקא".

אין פּושקינס טאָגבוך טרעפן זיך קורצע נאָטיצן
וועגן דעם לעבנסשטייגער פון די קעשענעוער ייֹדו
מעגלעך, אז מיט די דאָזיקע גאָטיצן איז פארבונדן
די ניט פארענדיקטע ליד ,אין א יודיש שטיבל
ברענט א לעמפל', װוּ עס װערט געשילדערט דאָס
שווערע שטילשװײַגעניש פון א יזדיש געזינד, װאָס
איז געטראָפן געװאָרן פון אן אומגליק. אין שטיבל
קומט ארײַן א צופעליקער מענטש פון גאס און זעט.
װי די יונגע מאמע װיינט איבערן פוסט געװאָרענעם
וויגעלע, זאָגט ער צו איר: .װײין ניט, שוידערלער
איז ניט דער טױט, נאָר דאָס לעבן"י

אזוי הייבט זיך אָן פּושקינס ניט פארענדיקטע
פּאָעמע וועגן אגאספערן. די לעגענדע וועגן .אײביקן
זשיד" האָט דער דיכטער אויסגענוצט אף צו שיל-
דערן די פינצטערע אטמאָספער פונעם ניקאָלײַירע-
זשים אין רוסלאנד. און כאָטש די פּאָעמע איז פאר-
בליבן ניט געענדיקט, האָט זי אָבער באוויזן, אז דער
אינטערעס פוֹנעם גרױסן רוסישן דיכטער צום
לעבנסישטייגער און צו דער קולטור פונעם יידישן
פאָלק וערט ניט אָפּגעשװאכט.

דער אָנגעזעענער רוסישער פּילאָסאָף װל. סאַלאָר
װיאָוו האָט געשריבן וועגן פושקינס ליד ,דער נאָד
װי, אז אין איר פיגורירט דאָס ביבלישע געשטאלט
פון סעראפימען מיט זעקס פליגלען און אז די לעצ-
טע סטראָפע פון דער ליד .און ער האָט מיר די
ברוסט צעשפּאַלטן און דאָס צאפּלדיקע הארץ ארויס-
גענומען, מיט א פײַערדיקער קױל אין ברוסט א
לאָך אויסגעבויערט" קומט אויך פון דער ביבל. סאָד
לאַװיאָוו האלט, אז דער .אלגעמיינער טאַן פון דער
ליד איז א ביבלישער" אוֹן אז אין איר איז .ות"
דערלעך אויסגעהאלטן" דאָס גראמאטישע געבוי פוך
דער העברעושער שפּראך:-

אינטערעסאנט צו באמערקן, אז 1. װו. גאָגאָל, װאָס
האָט ליב געהאט פִּושׂקִינס ליד .דער נאָװי", פלעגט
אָפט זאָגן. אז ער זעט אין איר אײַן אזוינס, װאָס
איז נאָענט צו דער ביבל,

פונעם סאמע אָנהײב פון די 30ער יאָרן האָט
פּושקין גענומען דעם אקטיװסטן אָנטײל אינעם
ארויסגעבן די , ליטעראטורנאיא גאזעטא". ער האָט
דאָרט אָפּגעדרוקט א גרויס ארטיקל פון זײַן אלטך
באקאנטן פּ. קאטענין ,וועגן דער העברעישער פּאָעד
זיע". אין אָט דער רוסישער צײַטונג, װאָס איז גע-
ווען די סאמע פּראָגרעסיווע אין יענער צײַט, האָט
מען געקאָנט לייענען ניט װייניק מאטעריאלן, פולצ
מיט מיטגעפיל צום שווערן גױרל פון די מײַרעװ-
אײראָפּענשע ייִדן בייס דער מיטלאלטערלעכער אינ-
קוויזיציע.

אין הארבסט 1820 האָט פושקין אָנגעשריבן זײַן
גרעסערע דערציילונג ,די געשיכטע פונעם דאָרף
גאָריוכינאָי. אין אָט דעם װערק װעגן דעם טרויע-
ריקן לעבן פון די רוסישע פּויערים האָט ער גע-
שאפן אויך א געשטאלט פון אַן אומגליקלעכן יידן
א באלעגאָלע. ער באשרײַבט דעם באלעגאָלעס פאר-
מאכטן פאעטאָן, אין וועלכן עס זײַנען אײַנגעשפאנט
.צוויי קליאטשעס, האלבע פעגירעס". דער דיכטער
פארורטיילט דִי כויזעק-אויסרופן, װעלכע שיטן זיך
אפן יידן, די באליידיקנדיקע געשרייען,

מאָלנדיק אין זײַנע ווערק מענטשן מיט אָפּשטױסנ-
דיקע כאראקטער-שטריכן, האָט פושקין דערבלי אָפּי
געמערקט זייער שלעכטע באצוונג צו ייִדן. אזא איז,
לעמאָשל, דער ראָטמיסטער איוואן זורין פון .קא-
פיטאנסקאיא דאָטטקא", וועלכער האָט דעם טאָך פון
דער ארמיי-דינסט אײַנגעזען אין ,שלאָגן די זשיי
דעס".

צווישן פושקינס סימפאטישע העלדן זײַנען קיין
אנטיסעמיטן ניטאָ,

די 30"ער יאָרן פונעם אוא יאָרהונדערט זײַנען גע-
ווען יענער עטאפּ אין פושקינס בואָגראפיע און אין
זײַן שאפונג, װען דער טאלאנט זײַנער האָט דער-
גרייכט די העכסטע מאדרייגע. ווען מע לייענט זײַנע
װערק פון אָט דעם פּעריאָד, די לידער און די פּראַי
זע, פילט מען זײַן גרענעצלאָזן מיטגעפיל צו אלץ,
װאָס לעבט און אָטעמט.

אין אָט די יאָרן האָט פּושקין זיך שטארק אינטע-
רעסירט מיט די גײַסטיקע אויצרעס פון די מיזרעך-
פעלקער, ער האָט שטודירט אויסלענדישע שפּראכן.
פאראן אויך יעדיעס, אז ער האָט שטודירט הע-
ברעוש. אין זײַן נאָטיץיביכל פון פרילינג 1832 אין
פארשריבן דער ייִדישער אלעפבייס. אין הארבסט
32 האָט איינער פון פּושקיגס מאָסקװער פרײַגט--
פּ. קירעיעווסקי -- מיטגעטיילט: .פושקין לערגט
העברעזש, ער קלײַבט זיך איבערזעצן .איעוו". דער
דיכטער האָט דעמלט אײַנגעקױפט כ. הורוויטשעס
לערנבוך, ארויסגעגעבן אין לאַנדאָן אין 1829,

אין די סאָוועטישע יאָרן איז פארווירקלעכט גע-
װאָרן אלעקסאנדער סערגייעוויטש פּושקינס טרוים,

|בראניק)

או יאין גאנץ רוסלאנד" װעט מען זײַנע לידער
לײענען .אף אלע שפּראכן פונעם לאנד". אין סאַ-
וועטנפארבאנד לייענט פּושקינען קליין און גרויס,
אף אלע שפּראכן. בא אים לערנט מען זיך ליב האָבן
רוסלאנד-- דאָס פּאָטערלאנד פון אלע סאָװעטישע
פעלקער.

די איבערזעצונג פון פושקינס לידער אין ייִדיש
האָט זיך אָנגעהױבן נאָך אין די 60-ער יאָרן פונעם
פאָרִיקן יאָרהונדערט. אין 1861 איז אין דער ווילנער
װאַכנשריפט .הכרמל" איבערגעזעצט געװאָרן אין
העברעיש די ליד -אצָוו וואהץ אתסתװ א צָאנסקם*
אאואוו. אין די 90-ער יאָרן, ווען עס האָט זיך דער-
געענטערט פושקינס 100-ער געבורטסטאָג, האָט זיך
פארמערט די צאָל יודישע און העברעושע איבער-
זעצונגען פון זײַנע װערק. אָבער גרינטלעך האָבן
די ייִדישע לייענער זיך באקאנט אין דער ייִדישער
שפראך מיט פושקינען ערשט אין די סאָװעטישע
יאָרן, װען זײַנע װערק זײַנען דערשינען אין דער
איבערזעצונג פון אזעלכע פּאָעטן, װי דאָװיד האָפ-
שטיין, מוישע כאשטשעוואצקי, ליפּע רעוניק, שמועל
האלקין, זעליק אקסעלראָד,

דער איבערוף פונעם גענואלן רוסישן פּאעט מיט
דער ייִדישער ליטעראטור איז א נאטירלעכער ---ער
דרינגט ארויס, אין דער ערשטער ריי, פוֹן די דע-
מאָקראטישע און אינטערנאצואַנאליסטישע יעסוידעס,
וועלכע האָבן ארײַנגעפירט פושקינס װערק אינעם
אויצער פון די ליטעראטורן פון אלע ברידערלעכע
פעלקער,

דאָװיך בעלקין

פּאָלקסיטאלאנטן

פיר טעג נאָכאנאנד איז אינעם
ביראָבידזשאנער קולטוריפאלאץ
פאָרגעקומען דער שטאָטישער
דורכקוק פון די קאָלעקטיון פון
קינסטלערישער זעלבסטעטיקײַט,
געווידמעט דעם פערציקסטן יאָר-
טאָג פון דער ייִדישער אװטאַנאָ
מער געגנט,

דער דורכקוק, אין װעלכן עס
האָבן זיך באטײיליקט די בעסטע
זעלבסטעטיקע ארטיסטן פון די
אונטערנעמונגען און לערױאנ-
שטאלטן פון שטאָט, האָט דאָס
מאָל באזונדערס אויסגענומען מיט
דער פארשײידנארטיקײַט פון די
זשאנרען, מיטן רײַכן קאָלאָריט

פון די נאציאָנאלע קליידער, און
ער איז אזויארום פארוואנדלט גע-
װאָרן אין א יאָמטעװו פון פאָלקס-
טאלאנטן.

דאָס ערשטע אָרט האָט די
זשורי צוגעמישפּעט דעם קאָ-
לעקטיוו פונעם זאװאָד .דאלסעל-
מאש". דאָ האָט זיך באזונדערס
אויסגעטיילט דער כאָר, וועלכער
האָט טעמפעראמענטפול אויסגע-
פילט די לידער .מײַן היימלאנד"
און ,די גווארדיע פון מי". מיט
דערפאָלג זײַנען ארױסגעטראָטן
דער װאָקאלישימוזיקאלער אנ"
סאמבל פון דער אונטערנעמונג
(סאָליסטן ד. טרובמאן, אי. קוואק
און א. פּאָפּאַווא) און די זעלבס-
טעטיקע ארױספאָר-בריגאדע,

וועלכע האָט צוגעגרייט א ספע-
צועלע יוביליי"פּראָגראם. אינטע-
רעסאנט זײַנען געװען די הומאָי
ריסטישע ארויסטרעטונגען פון
ל. גאָרעליק און ס. סיריצקי.
מיט א רײַכער פּראָגראם איז
געװען פאָרגעשטעלט דער קאָי
לעקטיוו ‏ פון זעלבסטעטיקער
קונסט פונעם זאװאַד פון קראפט-
טראנספאָרמאטאָרס, וועלכער האָט
פארנומען דאָס צווייטע אָרט, און
דער קאָלעקטיוו פון דער זאָקױײ

טריקאָטאזש-פאבריק, װעמען די
זשורי האָט צוגעמישפּעט די דרי-
טע פרעמיע,

אנדערע קאָלעקטיװן זײַנען
באלוינט געװאָרן מיט דיפּלאָמען
און ערן-גראמאָטעס.

183

פארעייירנס

א ביבלואָטעק אף דער דלאַניע

ס'איז באוווּסט, אז אויך ביכער פארמאָגן זייערע הולי-
ווערן און ליליפּוטן. א סאך ביבלואָפילן קאָלעקצואָנירן מי-
ניאטורע ביכלעך. און אין דער הינזיכט איז דער גאָרלאָװוד
קער אינזשעניער װ. א. ראזומאָוו ניט קיין אויסנאם. אָבער
זײַנע דערפאָלגן אין פארגלײַך מיט אנדערע קאָלעקצואָנערן
זײַנען אויסער יעטװוידן צווייפל, זײַן מיקראָביבלואָטעק בא-
שטייט פון העכער טױזנט ביכלעך. דאָס איז איינע פון די
גרעסטע קאָלעקציעס אין לאנד.

אין דער ביבלואָטעק זײַנען פאראן די װערק פון די
סאמע באװוּסטע שרײַבער און דיכטער פון דער װעלט,
ווערטערביכער. דאָ געפינט זיך אויך דאָס סאמע קלענְסְטע
ביכל, װאָס איז ארויסגעגעבן געװאָרן בא אונדז אין לאנד, --
פראגמענטן פון װ. מאיאקאָווסקיס פּאַעמע .װלאדימיר
איליטש לענין". די גאבאריטן פונעם ביכעלע זײַנען 18 אף
8 מילימעטער.

דאָ ניט לאנג האָט װ. ראזומאָװּ געקראָגן אן אוניקאל
ביכעלע אף דער אלטסלאווישער שפּראך, געשריבן פון האנט,
דער ,עלטער" פונעם ביכעלע, לױט דער מיינונג פון ספּע-
צואליסטן, איז העכער דרײַ הונדערט יאָר.

1. ליסאָווענקאַ (,איזוועסטוא").

נאָכאמאָל פארגראָבן אין
דער ערד

לעבן דעם ענגלישן שטעטל װוּדטשע-
סטער, אף דער טעריטאָריע פון א פארי
װאָרפענעם קלויסטעריבעסוילעם, האָט
מען נאָך מיט צוויי הונדערט יאָר צוריק
געפונען א מאַזאוקידיל, װאָס געהערט צו
די צײַטן פון דער רוימישער הערשאפט.
אין מעשעך פוּן פאָריקן יאָר האָבן בא
140 טויזגט טוריסטן באזוכט דאָס דאָזיקע
אָרט.

דאָ ניט לאנג איז אָט דאָס קונסטי
װערק, װאָס איז אלט צוויי טױזנט יאָר,
נאָכאמאָל פארשאָטן געװאָרן מיט ערד:
ניט פארמאָגנדיק קיין מיטלען אף צו
פארהיטן דעם דיל פון די אטמאָספערי
ווירקונגען, האָט די אָרטיקע מאכט בא"
שטימט, אזֹ די מאָזאנק װעט בעסער פון
אלץ אײַנגעהיט װערן אונטער א שיכּט
ערד. דער דיל װעט אָפּגעגראָבן װערן
בּלויז אין אכט יאַר ארום, װען ס'װעט
צונויפגעזאמלט װוערן א גענוגנדיקע סומע
אף דוֹרכצופירן די נייטיקע רעסטאווראד
ציעדארבעטן.

פּערל פון ביכעריקאָלעקציעס

דער מאָסקװער מעלוכישער ליטעראטור-מוזיי האָט פאר דער לעצטער צײַט אײַנגעשאפט אוניקאלע

ביכער: קרילאָװוס א מעשאָליסיזאמלונג,

װאָס דער בארימטער ביכעריפארלעגער א. פ. סמירדין האָט

ארויסגעגעבן אין 1834 יאָר, און דרײַ ביכער (אײַנגעבונדענע אין איין באנד) פון די רוסישע הִיסְטאָי

ריקער.

די דאָזיקע אופלאגע פון קרילאָווס מעשאָלים איז פארעכנט אלס די בעסטע צוישן די, װאָס סמירדין
האָט ווען-עס-איז ארויסנעגעבן. דער ניט גרויסער טיראזש פונעם בוך -- צוויי טױזנט עקזעמפליאהן --

איז אָפּגעדרוקט אף א באזונדער מין פאפיר.

דאָס בוך האָט איליוסטרירט א. פּ. סאפּאַזשניקאָװו, װאָס כאָטש ער איז ניט געווען קיין מאָלער, האָט

ער זיך שױין געהאט פארעקאָמענדירט אלס גוטער צײיכענער און גראוער,

א גרויסער שעצער פון קרילאָװוס טאלאנט, האָט סאפּאָזשניקאָוו זײַן גאנצע ליבע צום מעשאָלים-
שרײַבער ארײַנגעלײגט אין דער ארבעט אף איליוסטרירן די זאמלונג. ער האָט אפילע אײַנגעשטעלט
אן אייגנארטיקן .רעקאָרד* -- געמאכט צום בוך 93 געמעלן. אלע זײַנען זי אויסגעפילט אף א הױכן
קינסטלערישן ניװואָ. אף גאָר א קליינעם טייל פונעם טיראזש זײַנען די גראוויורן שון נאָכן אָפּדרוקן
זיי אויסגעפארבט געװאָרן פון דער האנט. פאר די ביבלואָפילן זײַנען אזעלכע עקזעמפּליארן געװאָרן אן
עמעסער טרוים, אזא עקזעמפּליאר האָט אָפּגעגליקט צו קריגן דעם מעלוכישן ליטעראטור-מוזייי

אפן אײַנבונד פון די דרײַ ביכעך איבער געשיכטע האָבן די אופמערקזאמקײַט פון די מיטארבעטער
פונעם מוזיי צוגעצוגן די איניצואלן פּ. יע. מיט אָט די איניצואלן האָט באצייכנט זײַנע ביכער דער
באוווסטער רוסישער ליטעראטורײפאָרשער און ביבלאָגראף פּיאָטער אלעקסאנדראָװיטש ‏ יעפּרעמאָן;
וועלכער האָט אין סאָף פאָריקן יאָרהונדערט צונויפגעזאמלט אן אוניקאלע ביבלואָטעק איבער פּאַטערי
לענדישער ליטעראטור און געשיכטע.

אין דערמאָנטן באנד גייען ארײַן די װערק פונעם בארימטן היסטאָריקער און עקאַנאָמיסט וי װעשך
ניאקאָװו װעגן די סיבעס פון דער דערהייבונג פונעם מאַסקװער פירשטנטום", פ. פּאַלעטײַעוס א היל
טאָרישער עטיור .דאָס מאָסקװער פירשטנטום" אוֹן נ. קאָסטאָמאראָוס איבערזיכט: ,די מאָסקװער מעד
לוכע אין וע און וועז יאָרהונדערטן".

אפן טיטל פונעם בוך קאָן מען אויך פאנאנדערקלײַבן א קוים באמערקבארע אופשריפט -- יודין

נאָך יעפרעמאָוון איז דאָס בוך ארײַנגעפאלן צום בארימטן סיבירער ביכער-ליבהאַבער ג. װו. יודינען
אין וועמענס ביבליאָטעק ס'האָט פרילינג 1897 יאָר געארבעט װו. אי. לענין-

לוט א. שװעטלאַװם נאָסיץ אין וועטשערניאיא מאָסקווא":

184

די פּרלַן

איז ניט קײן צוטריטלעכע

נאָך לאנג פאר דעם, אײדער ס'האָט אופגעפלאמט דער
פאקל אף דער גרויסער ספּאָרטיארענע, האָט מען אין מיג-
כען געמאָלדן וועגן דעם פאָרשטײענדיקן אויספארקויף פון
דעם אַלימפּישן דאָרף. די באלעבאטים פון דער שטאָט האָבן
ניט געקארגט קיין געלט אף רעקלאמירן די מײַלעס פונעם
נײַעם ווידקווארטאל. אָבער טראָץ זייערע דערווארטונגען,
האָט זיך קיין גרויסער כאנוקאס-האבאוס ניט באקומען. ביז
סענטיאבער 1973 האָט מען פון דרש טױזנט קווארטירעס
פארקויפט בלויז 900. מע קאָן ניט זאָגן, אז עס זײַנען ניטאָ
קיין פרעטענדענטן אף די קווארטירעס. װאָס פוסטעווען. די
סיבע איז א גאנץ פּראָסטע: די װוינונגען זײַנען צו טײַער
פארן פּראָסטן אוילעם. די סאמע װאָלװעלע איינצימערדיקע
קווארטירע קאָסט 67 טויזנט מארקעס.

עס פּוסטעװעט אויך דער ספאַרטיווער קאָמפּלעקס. אפן
בעסטן אין דער װעלט פערד-מאנעזש האָט פאר דער צײַט,
װאָס עס איז אוועק נאָך דער אָלימפּואדע, זיך אײַנגעגעבן צו
אָרגאניזירן בלויז אן אויסשטעלונג פון שאָפהינט. עס זשא-
װערט דער דאך איבער דער קליינער ספּאָרטיװער ארענע,
װאָס האָט אָפּגעקאָסט 200 מיליאָן מארקעס. .די יערושע פון
דער אֶלימפזאדעי2? אין מינכען װערט רונירט און פאר-
וואנדלט אין ברוך", -- אנערקענט מיט פארביטערונג דער

א דיכטער
א
גאנגסטער

דער געריכט פונעם פראנצויזישן דע-
פארטאמענט בײַיאמישע סענע האָט פא-
רורטיילט דעם 28-יאָריקן רענאלד רא-
פעניאָ צו זיבן יאָר טורמע פאר צװײ
באװאָפּנטע אָנפאלן אין 1972 יאָר אף
איין און דעם זעלבן באנק אין דער שטאָט
רואן. מעגלעך, אז אָט דער פאקט װאָלט
געבליבן אומבאמערקט, װײַל פאר די
לעצטע צוויי יאָר איז די צאָל בארויבטע
באנקן אין פראנקרײך שטארק געשטיגן.
דער געגעבענער פאל איז אָבער אן
אויסשליסלעכער.

ראפעניאָ האָט צויי מאָל באריבט
דעם רואנער באנק, קעדיי ארויסבאקו-
מען די סומע, װאָס איז אים נײיטיק גע-
ווען אף.. ארויסגעבן זײַן ערשטע זאמי
לונג לידער און פּאָעמעס אפן אייגענעם
כעזשבן, אף װויפל קיינער פון די פאר"
לעגער האָט קיינמאַל אפילע ניט איבער-
געלייענט זײַנע שריפטן ביזן סאָף. און
װען די נײטיקע סומע אין ענדלעך
געווען ,צונויפגעזאמלט", האָט דער גאני
גסטערידיכטער זיך גענומען ענדגילטיק

צוגרייטן דעם מאנוסקריפּט. בא אָט דער

זשורגאל .שטערן".

ארבעט האָט אים געטראָפן די פּאַליציי,

בלעטלעך
פון ליטערארישער
געשיכֿטע

דער ליטערארישער מוזיי אין קיראָװו
(געוועזענע ויאטקע) געפינט זיך אינעס
הויז, װױּ ס'האָט געװוינט בייס דעף פאר-
שיקונג מ. יע. סאלטיקאָװישטשעדרין.

נאָר ניט בלויז וועגן אים דערציילן די
מװזײיעקספּאָנאטן. אלעקסאנדער גער-
צען האָט בייס דער עפענונג פון
א מאסױיביבלזאָטעק אין ויאטקע אין
7 איאָר געהאלטן א גלענצנדיקע רע-
דע--א הימן דעם בוך. דאָ האָט װ. ג.
קאָראַלענקאָ זיך געטראָפן מיט דער
העלדן פון זײַן קינפטיקער דערציילונג
,א מאָדנע מענטש". יאן רײַניס און וואצ-
לאוו װאָראָװסקי האָבן דאָ אָנגעשריבן
ניט װײניק באגײַסטערטע שוֹרעס.

ניט לאנג צוריק זײַנען פעסטגעשטעלט
נײַע פּראָטים װעגן די פארבינדונגעף
װאָס עס האָבן געהאט מיט ויאטקע
א. ס. פושקין, װ. א. זשוקאָווסקי, ג. א.
דאָבראָליובאָו, ג. ג. טשערנישעווסקי,
1 א. נעקראסאָו, אי. ס. טורגעניע,
ל. ג. טאָלסטאַי, א. אי. קופרין, א. מ.
גאָרקי. וו .װ. מאיאקאָווסקי...

ר. דאנילאָוו (איזוועסטיא")

די שטימען פון בארימטע ארטיסטן

דער מאָסקװער טעאטראלער מוזיי אף באכרושינס נאָמען
פארמאָגט א סאך פארשריבענע אף טאשמעס שטימען פון
בארימטע ארטיסטן, װי פ. שאליאפּין, א. נעזשדאנאָווא, אי
ווערטיגסקי, מ. לענץ, מ. דעל מאָנאקאָ. דער מוזיי פארמאָגט
אויך פארנאָטירונגען פון גאנצע ספּעקטאקלען. אן אוניקאלע
פארנאָטירונג איז דער ספעקטאקל פון מכאט ,אנא קארע-
נינא", וועלכן ס'האָט געשטעלט װֹל. אי. נעמיראָוויטש-דאנ-
טשענקאָ אין 1937 יאָר. די פארנאָטירונג איז באזונדערס
ווערטפול דערמיט, װאָס אין איר זײַנען פארשריבן די שטי-
מען פון די ערשטע אױספילער: א. טאראסאָווא (אנא,
ג. כּמעליאָוו (קארענין), מ. פּרודקין (װראַנסקי).

קיין אנדערע פארנאָטירונגען פון כמעליאָווס שטים, װאָס
זײַנען געמאכט געװאָרן אין טעאטער, זײַנען ניט פאראן. די
רֵאָל פון קארענינען איז געווען איינע פון די סאמע איג"
טערעסאנטע אין זײַן שאפונג.

אינעם מאנוסקריפּטןאָפּטײל פונעם מװיי איז פאראן
א. טאראסאָװועס אװטאָגראף, װאָס זי האָט איבערגעגעבן
דעם מוזיי מיט עטלעכע יאָר צוריק. .דאָס איז געווען מײַן
ערשטע טראגישע ראָל, -- שרײַבט די ארטיסטקע. --אין
מעשעך פון קימאט א יאָר, װאָס איך האָב מיט גרויס איג-
טערעס געארבעט איבער דער ראָל, פלעג איך זיך ניט
שיידן מיטן ראָמאן ,אנא קארענינא".

טאָלסטאָי איז פאר מיר געװען דער הױפּטירעזשיסער.
איך האָב פארטראכט ניט שפּילן די ראָל, נאָר דורכלעבן
אף דער סצענע דעם טראגישן גױרל פון מײַן אנעף
טראכטנדיק וועגן אָט דער פארכאפּנדיקער ארבעט, קאָן מען
נישט ניט דערמאָנען מײַן פארטניאָר, דעם פאָלקסדארטיסט
פון פססר נ. פּ. כמעליאָװן. ער פלעגט דערגרייכן אף דער
סצענע עכטע איבערשטאלטונג".

188

א. ס. פּושקינס ווערק, דערשינענע אין ייַדיש

מיר ברענגען דאָ אין א כראָנאָלאָגישן סיידער ניט
קיין פולע רעשימע פון א. ס. פושקינס װערק, דער"
שינענע אין יודיש אין א בוכפאָרם.
פּאָלטאווע. פּאָעמע. ידיש -- א. י. גראָדזענסקי
כארקאָוו, פארלאג ,יוִדיש", 1918, 66 זי
דער פישער און דאָס גאָלדענע פישעלע. יידיש י. גי
ליגיטש. קועוו, ,קיעווער פארלאג", 1918, 15 זי
יעווגעני אָניעגין. ראָמאן אין פערזן. יזדיש א. י. גראָר
דזענסקי, יעקאטערינאָסלאװו, פארלאג .וויסנשאפט",
9, 178 ז. (מיט אן ארײַנפיר פונעם איבערזעצער).

איבערזעצונגען פון דאָװיד האָפּשטײן

דובראָווסקי. מ.. -עמעס", 1935, 142 זי

בעלקינט דערציילונגען. מ.. .עמעס", 1935, 142 זי
(אינהאלט: פונעם ארויסגעבער. --א שאָס --א זאד
ווערוכע. -- דער טרונעמאכער. -- דער סטאנציע-
אופזעער. -- די פרײַלן -- די פּױערטע).

דער קארגער ריטער. קיעװ, אוקרמעלוכענאצמינד-
פארלאג, 1937.

די זאװערוכע. קיעוו, אוקרמעלוכענאצמינדפארלאג,
7, 24 ד.

די פּרײַלן -- די פּױערטע. קועוו, אוקרמעלוכענאצי
מינדפארלאג, 1937.

א מײַסע װעגן דעם צאר סאלטאן, װעגן זײַן בא-
רימטן און מעכטיקן זון דעם פירשט גװידאָן סאל"
טאנאָוויטש און װעגן דער פרינצעסן דעם שװאף
מ., .עמעס", 1937, 50 זי

דער שטינערנער גאסט. מ.? .דער עמעס', 1939,
6 זי

דער שאָס. מ.. .דער עמעס", 1939, 26 זי

דער טרונעמאכער. מ., .דער עמעס", 1939, 24 זי
דובראָוסקי. מ.. .דער עמעס", 1939, 134 זי

די רוסאלקע. מ.. .דער עמעס", 1939, 38 זי

איבערזעצונגען פון דאָװיד האָפשטײן און עזראָ
פינינבערג

לידער. כארקאָוו, מעלוכישער ליטערארישער פאר-
לאג פון אוססר. 1936.

186

איבערזעצונגען פון ליפּע רעזניק און דאָװיד
האָפּשטײן

דראמאטישע ווערק. קיעוו, אוקרמעלוכענאצמינדפאר-
לאג. 1937.

איבערזעצונגען פון עזראָ פינינבערג

מײַסעס. קיעוו, אוקרמעלוכענאצמינדפארלאג, 1936י
2 ז.

א מײַטע וועגן א גאלעך און זײַן אדבעטער באלדא.
מינסק, מעלוכעיפארלאג פון װססר, 1939, 16 זי
מײַסעס. מ., .דער עמעס", 1940. 76 זי

איבערזעצונגען פון שמועל האלקין

דער קארגער ריטער. מ., .עמעס", 1937. 32 זי
דער מאָלצײַט אין דער צײַט פון פעסט. מ., ,דער
עמעס", 1939. 15 ז.

מאָצארט און סאליערי. מ.. .דער עמעס", 1939. 24 זי

איבערזעצונגען פון מוישע כאשטשעוואצקי
דער קופערנער רײַטער. מ.. .עמעס", 1937. 50 זי

איבערזעצונגען פון א. ס. פּושקינס װערק אין
דער ייִדישער פּער!אָדישער פּרעסע

זשורנאל .פארמעסט", 1955, נומ. 4. -- דער קארגער
רימער. יידיש -- ד. האָפּשטײן:
זשורנאל ,פארמעסט", 1936, נום. 5-- די רוסאלקע.
יוִדיש -- ד. האָפּשטײן.
זשורנאל .שטערן", 1936, נומ. 9. דער קופּערנער
רײַטער. ייִדיש -- מ. כאשטשעוואצקיי
אלמאנאך .סאָװועטיש". 1937. נומ. 4. מאָצארט און
סאליערי. ייִדיש -- ש. האלקין. צײטונג ,דער עמעס",
7 4טער יאנואר. דער קופערנער רײַטערי
ייִדיש -- ע. פינינבערג.

אבע פינקעלשטיין

נאשיצן

מיט 175 יאָר צוריק איז אין
דער פראנצויזישער שטאָט טור
געבוירן געװאָרן אָנאָרע דע באל-
זאק.

באלזאקס ערשטער רעאליסטי-
שער ראָמאן ,שואן" אָדער -ברע-
טאן אין 1799" (דערשינען אין
1834) מאָלט איינעם פון די הי-
סטאָרישע עפּיזאָדן פון דער פראנ-
צויזישער בורזשואזער רעװאָליו-
ציע אין סאָף ווע יאָרהונדערט.
באלזאקס סעריע װערק פון 90
ראָמאנען און נאָװעלן, די אזויגע-
רופענע ,מענטשלעכע קאָמעדיע",
באשטיט פון דרט אָפּטײלף
1) ,עטיודן וועגן זיטן", 2) .פילאָד
סאָפישע עטיודן", 3) אנאליטישע
עטיודן". מיט דער דאָזיקער סע-
ריע האָט דער שרײַבער זיך גע-
שטעלט די אופגאבע צו שילדערן
די בורזשואזע געזעלשאפט פון
זײַן צײַט. אינעם װוערק ,שאגרע-
געװע פעל" מאָלט באלזאק א
פּערסאַנאזש, װאָס יאָגט זיך נאָך
רײַכקײַט און באפרידיקונג פון די
טײַװעס. דערגריכנדיק ‏ דאָס,
װוערט ער גײַסטיק פּוסט, מאטע-
ריעל איבערגעזעטיקט און גלײַב-
גילטיק צום לעבן.

אין באלזאקס װערק זײַנען גע-
שאפן געשטאלטן פון די מאכטי
האָבער פון דער קאפּיטאליסטי"
שער װעלט -- װוּכערניקעס און
באנקירן (,גאָבסעק" -- 1830,
,יעווגעניע גראנדע"--1833). אינעם
ראָמאן .דער פּאַטער גאָרואָ*
(1834--1835). באװװײַזט דער שרײַ-
בער די טעכטער, פאר װעלכע
דער פאָטער האָט מאקריוו געווען
זײַן גאנצן פארמעגן, נאָר זי פאר-
לאָזן אים אן עלנטן און אומבא-
האָלפענעם. אין די יאָרן 1837--
3 דערשײַנט באלזאקס ראָמאן
.פארלאָרענע איליוזיעס", װוּ עס
װערט באויון די קאָרופציע פון
דער בורזשואזער פרעסע, דער
אומקום פון א טאלאנטפולן דיב-
טער.

אין א ר װערק שילדערט
באלזאק דעם אדל, װאָס איז גע-

שרײַבער
קאלענדאד און ווערק

בליבן טרײַ דעם פרינציפ פון
ערע" (,מוזיי פון אלטערטימ-
לעכקײַטן" ---1838, .דער פּראָצעס
װעגן אפּעטראָפּסעס" -- 41836
ער באװשזט אָבער, װי אומבא-

האָלפן און באגרענעצט עס אין
דער אדל. מֹיט באגטסטערונג
רעדט באלזאק וועגן די רעפּובלי
קאנער (מישעל קרעטיען אינעם
ראָמאן .פארלאָרענע איליוזיעס",
דער אלטער יאקאָבינער אינעם
ראָמאן .פּוערים" -- 1844).

באלזאקס שאפונג האָט דער-
גרײיכט דעם העכסטן שפיץ פון
קריטישן רעאליזם אין דער מטַ-
רעװ-אײיראָפּעישער ‏ ליטעראטור
פון צוֹא יה. ק. מארקס אוֹן פ.
ענגעלס האָבן הויך געשאצט באל-
זאקס װערק.

אָנאָרע דע באלואק איז גע-
שטאָרבן אין 1850 אין פּאריזש.

מיט הונדערט צוואנציק יאָר צו-
ריק, דעם 5 יון 1854 איז אין
נאַװאָזאלעקסאנדראָווסק (א שטעטל
אין קאָװנער גוב.) געבירן גע"
װאָרן דער קינסטלער יעהודע פּען-

קינדװײַז האָט יעהודע פען פיל
איבערגעלעבט פון דעם, װאָס
זײַנע עלטערן האָבן ניט געװאָלט,
ער זאָל זיך פארנעמען מיט מאָ-
לערײַ. מיט גרוֹיס מאטערנישן
האָט זיך אים אײַנגעגעבן אָנצוקוד
מען אין דער פעטערבורגער

קונסטאקאדעמיע. געענדיקט די
אקאדעמיע, האָט ער אין 1891
זיך באזעצט אין ויטעבסק. װוּ
ער האָט געגרינדעט די ערשטע
אין װײַסרוסלאנד קונסטיסטודיע,
אין דער דאָזיקער סטודיע האָבן
זיך געלערנט עטלעכע הונדערט
יודישע באַכערים אוֹן מיידלעך.
יעהודע פען האָט געהערט צו
דער רעאליסטישער שול. באזוני
דערס גרויסע דערפאָלגן האָט ער

דערגרייכט אינעם פּאָרטרעטן-
זשאנער. דער קינסטלער אין
געװען גוט באקאנט מיטן

ייִדישן לעבנסשטייגער פון יענער
צײַט אוֹן האָט אים טיף פאר-
שטאנען. ברייט באקאנט זײַנען
דעמלט געװען פענס װערק: .א
הארבער איניען', ,דער אלטער
ראַװ", .באם טשטש-כומעש",
-באם שאלעסודעס", ,דער געט",
.א בריוו פוֹן אמעריקע", ‏ .דער
אלטער סאָלדאט", -נאָכן שטרניק",
.דער שאדכן", ,די שנײַדערקע",
.דער בעקער". .דער אלטער
שנײדער", .אװטאָפּאָרטרעט",
.דער קינסטלער שאגאל" אא.

אן עכט קלאסיש װערק איז זײַן
בילד .דער געט",

פענס טאלמידים זײַנען מארק
שאגאל, ס. יודאָװין, ל. לייטמאן
און אנדערע בּארימטע קינסטלער.

יעהודע פען איז געשטאָרבן
דעם 1 מארט 1937 אין וויטעבסק.

187

צִי װײניק כ'וויל, צי כ'וויל א סאך

װערטער פון ארן װערגעלים

מוזיק פון טערגיי טשעבאַטאריאָור
4 2070
= :

לויט
דער

צײַטונג

.הערשעלע אָסטראָפּאַי
ליער" אין װארשע

אין ווארשעװער יודישן מע-
לוכעיטעאטער איז פאָרגעקומען די
פרעמיערע פון ,הערשעלע אָסט-
ראָפּאָליער" -- א מויקאלישע
פאָלקסיקאָמעדיע אין דרט אקטן
(סצענארי און רעזשי פון י. זאָנ-
שײַן און י. ראָטבאום).

דער נײַער ספעקטאקל האָט
צוגעצויגן א גרויסן אוילעם ליב-
האָבער פון יודישן טעאטער.
צװישן די צושױער זײַנען אף
דער פרעמיערע בײַגעוען פיל
געסט פון אויסלאנד, צװישן זי
די אמבאסאדאָרן פון דער דײַ-
טשישער דעמאָקראטישער רעפו-

בליק, אונגארן, עסטרײַך, ענגי
לאנד, דענעמארק.
די שפיל פון די אקטיאָרן

(מ. שווייליך -- אין דער הױיפּט-
ראָל), די קאָלאָריטפולע דעקאָרא-
ציעס און די פאָלקסטימלעכע מוד
זיק האָבן ארויסגערופן הייסע אפּי
לאַדיסמעגטן פון די צושויער.
די ווארשעווער פרעסע מערקט
אָפּ די נײַע שטעלונג אלס א בא-
דײַטנדיקע קינסטלערישע דער-
גרייכונג פונעם יידישן מעלוכע-

טעאטער.
אין היסטאַרישן
אינסטיטוט
איבער װעלכע פּראָבלעמען

ארבעט דער ייִדישער היסטאָרי-
שער אינסטיטוט אין פּױלן בא
הײַנטיקן טאָגז וואזוי װערן
אויסגענוצט די אױצרעס פון די
ארכיווימאטעריאלן, די צאָלרײַכע
דאָקומענטן, וועלכע דער אינסטי-
טוט האָט אָנגעזאמלט נאָך דער
מילכאָמעז

װעגן אָט די פראגן איז ניט
לאנג צוריק אָפּגעהאלטן געװאָרן
אן אלגעמיינע פארזאמלונג פון די
מיטארבעטער פונעם אינסטיטוט,

אין דער געבײַדע פון דעם

פאלקס-סטמע

קונפוריגעו2שלפלקכע צו ליפקרװוישילינטפלקרישע דאַכנשריט

אנשטאלט, וועלכע פארמאָגט דרײַ
גרויסע זאלן, געפינט זיך א מוזיי
מיט צוויי אָפּטײלונגען א בא-
שטענדיקע אויסשטעלונג, געוויד-
מעט דער ייַדישער ווידערשטאנד-
באוועגונג אין די יאָרן פון דער
היטלעריהערשאפט, און א ביל"
דער"גאלעריי. בלויז אין 1973 האָט
די צאָל באזוכער פונעם מװײ
באטראָפן 4000 פּערזאָן.

צװישן די ויסנשאפטלעכע
פאָרשונג-ארבעטן, װעלכע דער
אינסטיטוט װעט פארעפנטלעכן
אין 1974 און טײלװײַז אין 15פ1,
זײַנען אף דער פארזאמלונג אָנ-
גערופן געװאָר דר. מאוריצי
האָרן -- .יִד אין מיזרעך-גאלי-
ציע ביזן 1648" דאָצענט מאריאן
פוקס -- .די געשיכטע פון דער
ייְדישער פּרעסע אין ווארשע, אָנ-
הײבנדיק פונעם 19יטן יאָרהונ-
דערט ביזן יאָר 1'1945 אנאטאַל
לעשטשינסקי -- יייַדן אין די
דאָרעם"ביאליסטאָקער שטעטלעך",
דִי דאָקטאָר-דיסערטאציע פון רו-
טא פופס-סאקאָווסקא .דער װיי
דערשטאנד אין וארשעװער גע-
טאָ".

צוֹם אַנדענק פון
עמאנועל רינגעלבלום

אין די טראגישע טעג פון
מארט 1944 האָבן די היטלערי"
סטישע הענקער אומגעבראכט אין
ווארשע דעם היסטאָריקער דרי
עמאנועל רינגעלבלום, װעלכער
איז באװוּסט װי דער פינקעסי
שרײַבער פון ווארשעווער געטאָ
און דער שעפער פונעם אונטער-
ערדישן געטאָ-ארכיו, א טייל פון
װעלכן עס איז נאָך דער בא"
פרליונג פון ווארשע געפונען גע-
װאָרן אונטער די כורוועס.

װי באקאנט, זײַנען איניקע
מאטעריאלן פון דעם ארכיוו שוין
פארעפנטלעכט געװאָרן, צװישן
זי רינגעלבלומס ננאָטיצן פון
געטאָ" און צוויי גרויסע בענדער
.קסאָווים".

א היסטאָרִישֶע סעסיע
אין בעלגראד

אין בעלגראד איז פאָרגעקו-
מען א סעסיע, געװידמעט דער
מארטיראָלאָגיע פון די פעלקער
פון יוגאָסלאװיע בייס דער צוויי-
טער װעלטימילכאָמע. דִי סעסיע
איז אָרגאניזירט געװאָרן דורכן
אָרטיקן היסטאָרישן אינסטיטוט
מיטן אָנטײל פון א ריי געלערג-
טע פון יוגאָסלאװיע און אנדערע
לענדער.

מיט א רעפעראט װעגן דעם
טראגישן גוירל פון די יידן אין
די היטלעריסטישע לאגערן זײַי
נען ארױסגעטראָטן דער היסטאָרי-
קער דר. יאשא ראָמאנאָ און דער
פאָרזיצער פון דער פעדעראציע
פון די יודישע געמיינדעס אין
יוגאָסלאװיע דר. לאװאָסלאוו קא"
דעלבורג,

פון די רעפעראטן דערװיסן
מיר זיך, אז 75 טויזנט ייִדן האָבן
ביזן 1940 געלעבט אין יוגאָסלאײ
װיע, די היטלעריסטן האָבן אומ-
געבראכט 80 פּראָצענט פון זײי,

צוגאסט אין
רעדאקציע

אין די טעג פוֹן די מײַייאָמ-
טויווים האָבן אין סאָוועטגפאר-
באנד געװײַלט פילצאָליקע דע-
לעגאציעס און טוריסטישע גרוי
פּעס פון פארשיידענע לענדער. א
רײ געסט האָבן באזוכט די רעי
דאקציע פון .סאָװעטיש הימ-
לאנד".

דעם 5 מײַ זײַנען אין לאָקאל
פון דער רעדאקציע אופגענומען
געװאָרן צװיי גרויסע גרופעס
ייִדישע פּאָלקס-מענטשן פון פשא
און ארגענטינע. צוישן די געסט
זײַנען געװען פאָרשטײער פון
פארשיידענע געזעלשאפטלעכע
אָרגאניזאציעס.

אף די באגעגענישן האָט דער
הױיפּטירעדאקטאָר פון ..סאָװעטיש
היימלאנד" ארן ווערגעליס געענט-
פערט אף פראגן בעשײַכעס דער
אנטוויקלונג פון דער סאָװעטי-
שער ייִדישער קולטור.

צווישן די אויסלענדישע געסט
זײַנען געװען פיל לײענער פון
,סאָוועטיש היימלאנד", ‏ װעלכע
האָבן אין זייערע ארויסטרעטונגען
זיך אָפּגעשטעלט אף די װערק,
װאָס דער זשׂורנאל האָט אין די
לעצטע נוֹמערן פארעפנטלעכט,

צי װײניק כ'ויל, צי כ'װיל א סאך,
ווען מאקריוו זײַן איך װיל די רו,
מײַן אָפּרו און מײַן שלאָף ביסטו

אין ערדישטיבל, אין טכילעס נאכט:

כאָטש ס'האָט די שלאכט אונדז שוין פארקנאסט,
נאָר ביסט קיין װײַב מיר ניט אצינד,

דאָס װאָלט געװען א לײַכטער שפאס,
דאָס װאַלט געװען א שװערע זינד,

אין אונדזער ליבע ויפל כיין,
און ויפל מוס, און װיפל װיי.
איך ווייס: אף ניט בארירטן שניי
א כעס און א שאָד צו גײן..

189

ווו תע א וווסואניצבע טוווסחוסח 8 וטתמסמ8

װערבן מיט צוגאָבף

ווערבן קומען אָפט מיט אקצענטי'רטע צוגאָבן (קאָנװערבן). לעמאָשל:

צוגאָבן אינפיניטיװן

אהי'ג- אהינטאָן אהינקומען?
אונטער- אונטערבעטן+ אונטערהאלטן?
ארוניטער- ארונטערפירן? ארונטערצ;ען?
אוועיק- אוועקשיקן?* אװועקפליעןי
אנטקע'גנד אנטקעגנשטייןפג אנטקעגנשטעלונג
אניידער- אנידערלייגןפ1 אנידערזעצןפז
אָנ אָנהײבןו1 אָנשרײַבװג

אומד אומפאלןפ! אומקומעןיג
ארו'מ- ארומלויפןפג ארומפמלױג
אופד אופהייבן?? אופקומעװו5
ארויף- ארופלויפן? ארופשלעפּן??
אויסי אויסזעגןי? אויסמעסטןי=
ארוי'ס- ארױספאָרן!5 ארויספליען?פ
איבער- איבערגעבןפֿ? איבערזעצן!*
ארייבער- אריבערווארפן?? אריבערשלעפּןו?
אטגר אײַנהייצן:+ אײַנבירגערן?+
ארטיצד ארײַנשלעפּן!5 ארײַנווארפן:5
אָפּי אָפּפירן?? אָפּקומען?5
אראַפּ- אראָפּזעצן?* אראָפּווארפן?*
אפי'ר- אפירקוקן?* אפירשפּרינגען:+
במיד בײַזלין?+ בײַקומען?+
דורכ- דורכקוקן!+ דורכרייניקן?+
מיט- מיטנעמען!+ מיטארבעטן?*
נאָכד נאָכמאכן5+ נאָכיאָגן*
פאנאנידער- פאנאנדערנעמעןפ? פאנאנדערשנײַדן!*
פארבל" פארבײַלויפן? פארבײיפירן?*
פאָר- פאָרלייגן!* פאָרשטעלן?
פאַרוי'ס- פאָרױיסזאָגן?? פאָרויסזען?5
פיר- פירגעבןפ* פירהאלטף!?

צוד צובינדף?" צוּווארפן!"
צוזא'מענר צוזאמענשטעלן?* צוזאמענרופן?י
צונוייפ- צונויפלייגןוּ? צונויפנייעןל"
צורייק- צוריקטרעטן"* צוריקשפּרינגען?*

אייניקע צוגאָבן זײַנען סינאַינימישי". לעמאָשל: צוזאמענרופן-צונויפרופןז צוזאמענשטעלן-
צונויפשטעלן. סינאָנימיש זײַנען אויך דער צוגאָב ,פאנאנדער-" און דער פּרעפיקס ,צע"":
פאנאנדערנעמען-צענעמען! פאנאנדערשנײַדןיצעשנײַדן: א צוגאָב איז אָבער מיט אן אקצענט,
א פּרעפיקס איז אָן"".

און אייניקע צוגאָבן זײַנען אנטאָינימיש (קאַנטראסטן). לעמאַשל: ארופלויפן -- אראָפּ-
לויפן! אריבערווארפן ---ארונטערווארפן! ארײַנגיין -- ארויסגיין; אָפּפירן -- צופירן; פאנאנ-
דערנעמען -- צונויפנעמען.

צוגאָבן זײַנען טײלמאָל פאראן אויך בא סובסטאנטיווןף?- לעמאָשל: אויסגעשריי:?, אויס-
לאנד?"ז אָפּגאָטיז, אָפּגרונט+?-

בא פּארטיציפּן פון װערבן מיט צוגאָבן איז דער פּרעפיקס ,גע-" צװישן?? דעם צוגאָב
און דער ווערבא'לער באזע, לעמאָשל: אהינ-גע-טאָן, אהינ-גע-קומען, אונטער-גע-בעט. בא א
פּארטיציפּ פון א װערב, װאָס האָט א צוגאָב און א פּרעפיקס, איז דער ,גע-" צװישן דעם
צוגאָב און דעם פּרעפיקס: לעמאָשל: אויס-געיפאר-קויפט, אויס-געדדער-ציילט. אָפּט קומט א

פּארטיציפּ פון אזא' װערב אָן דעם ,גע-" אויך: אויספארקויפט, אויסדערציילט.

-מ8ז סוענוסוהאנקצום , (ואסקסמווסא) אחאװס520688 סצווואתסזמהץ סצואסאקהגץ (| :תספסקטח
סחוווודקח ,סמודוווווקוווו זוקת שועטהאנעָתס וו הװסווסוודס סצווווסמזסווהקזססקח אס83ק06 אוה
די 66 אהא צההסחההז אוממוה אקח 8 ,ואהאמהזסאקח (סוזסמניאקחססת) סמותװץקסז ח
-080 (0 ;878 (8ו) אנקסהתסח (5 ;מדהמזסתסח (4 ;הסטד (88) 20 (3 ;מד(ה8)טת (2 ;(סאוווו זאס)

19* 190

-סמאזסקח (10 ;פדהזסתץ (9 ;מדהתגוסץ ,מדמהגאסדס (8 ;(כּוא8) טזהפואס2זס (7 ;(במאם) מזות
-ההתה (15 ;מזהחושהא (14 ;טזעתססת (13 ;עדוואנסהסת (12 ;טד188ססוסמאזסקח (|| ;פדעסדם
;מדתואומתסח (20 ;פדהמאטמדסס (19 0ז2א0660 (18 ;עזפסעזסח (17 :הסטזװת88ס (16 ;מזס
;ממווהווחזאם (24 ;(אקס888) מדהמוואסמזט (23 ;830628878 (22 ;הסטזתתמהסח ,אזהאװװפֿספ (|2
-טקסח (29 ;8ז(ג8) סקס (98 ;מדהזשתצום (27 ;מדאנכּסצום (26 ;מזאקסאבּוו ,פדהקסאגום (25
וז (30 ;(דסאסד האסשוקחסחאז) שדגקװס2סקסח ; (אצובת /סתצקת 8װ) טדוותסמסקסח ;עז (מו) אנ
'תווסקסאם ,טדהקהסום (33 ;(מצסת) טדהמװהח2זהב (32 ;מדפפאאסהזסקטת (51 ;עדה8אס2ק60
סעזההמהסץ (27 ;פזותסמדס ,טזװפּסמזס (36 ;מד80888ק86 (35 ;טדהמאאספזם יפדגמוזתדה 0
-11 ,עד82ו680ט (89 ;מדגנוסואס ,פדאנוואס פדכמאאנ2סס (38 ;(פגעסאו-סזסו זס) הסטזהתסתזט
;מדהפּסמזסזעסװקח (42 ;(תסמיו) פזפוואאסצות (41 :(תסח-פוו) מדמצותתתזצום (40 ;עזהנקסמ3
-60 6 פזסס ( ;טדהנונוויקח (45 ;מזמוקדפאססקח (44 ;88(15) ווגאסס ,עד (88) סתסתסטקח (43
-אס3מן ( :מדמסתסתספקחז (49 :878 (8צו) ההתסח ,פדהאנקתסת (48 ;צדהניװוגעקדסס (47 :600
, (סזאזווא) מזוובּסמסק (58 ;(סואמוג) טדגאנסססקח (52. ;מדת (8א) כּסקבּמק (51 ;מדהאװוובּגץ :זםון
סח (87 ;מדת(מאו) 23אסתסקח (86 82178קוז (95 ;מדמזהתתטקת (94 ; (סואוווא) מזווגסמסקת
וס (62 ;פזמווסמקסתסח (61 8784 (8גו) בהמּווקח (60 ;פדהאסקחץ (99 ;מדזמתנטקח (58 ;דסתװם
-8א010 (67 ;עדגהעזסזס (00 ;8ד(88) וונעס (05 ;טדמצו2גגאט (64 ;8 (4ו) 005 (63 ;אדתתמ8זס
-אפזסטוטעס (70 :663 (69 ;צַהסאואס סַח ומסאגווותס -- צוויוואואסואס (68 ;(סװז8קס0) מזתמוא
-צגאנסאו (78 ;מזסגחסקח ,6632 (74 :;הסתו (73 ;8082 (79 ;טװוםנוואססם (71 יסצואותסד

(בוזי האָט געוויינט)

בוזי האָט געװיינט. זי האָט באהאלטן דאָס פּאָנעם אין די הענט!. אירע פּלײצעס האָבן
אופגעציטערט?. און זי האָט געוויינט אלע מאָל שטארקער? און שטארקער.

אזוי?! װיינט א קליין קינד', װאָס דערפילט", אז עס האָט פארלוירן טאטעדמא'מעז.

אזוי וויינט א געטרײַיע מוטער* אף איר קינד, װאָס מע האָט דאָס בא איר צוגענומען.

אזוי װיינט א יונגפרוי?, װאָס באקלאָגט איר געליבטןי, װאָס האָט זיך אָפּגעקערט פון
אִירז?.

אזוי וויינט א מענטש, װאָס באקלאָגט זײַן אייגענע וועלט?:, װאָס האָט זיך ארויסגעגליטשט
פון אונטער זײַנע פיס*! (שאָלעסיאלײכעם. ,שיר-האשי'רים").

שרײַבט ארויס די ווערבן (מיט די הילפווערבן) פונעם פאָריקן פראגמע'נטי?,
;ססמעההס 806 (3 ;חהממוזקהבם 66 װחסתח (2 ;צהאעק א סחחה בתבזהקתס (| :גסמשקסת
וא א 8זס ההתקסזסם סד (7 ;זפעַמזספּעניסה (ססקסזסא) 0024א (6 ;הדות ססתא (8 ;א8ז (4
-ק86דס (11 ;סזסװו066ו8032 8060 ההגוסומעאהתחס (10 ;8אוטצפת (9 :מזפ הפוממהטקה (8
;זס 600 הסח-בּאת 8סעופצָופּטהסאסטפּ (13 ;סמאבא2 6806 הת (12 ;866 דס אססזסעופעח

-אסמאוקדס (14

צוגאָבן בא פּערזאַניקע װערבן

בא פּערזאָניקע ווערבן (אין קעגנווארט) קומען די צוגאָבן נאָך: די װערבן און בא-
זונ'דער?. פארגלײַכט? לעמאָשל:

צוקונפט: מיר ועלן הײַנט אַנהײבן די ארבעט אין שול.

פארגאנגענהײַט: מיר האָבן הײַנט אָנגעהױבן די ארבעט אין שוֹל.

קעגנװארט: מיר הײבן הײַנט אָן די ארבעט אין שוֹל.

מע די פּערזאָניקע װוערבן און די צוגאָבן קאָנען זײַן אלערליי' זאצגלידערי. זעט לע-
מאָשל:

פארגאנגענהײַט: מיר זײַנען די לעצטע טעג" זייער פרי אופגעשטאנעף.

קעגנװארט: מיר שטײיען זײער פרי אוף די לעצטע טעג: מיר שטײען די
לעצטע טעג זייער פרי אוף.

דאָס װאָרט ,ניט" בא א פּערזאָניקן ווערב מיט א צוגאָב קומט פאר דעם צוגאָב. לעמאָשל;
מיר הײנן די ארבעט ניט אַן אָן דעם בריגאדיר. איך גיב אײַך די ביכער נאָך ניט
אװעק: איך דארף זיי צו דער ארבעט.

אזוי איז אויך בא דער ב א פע ליפאָ רמ ע: שטיי(ט) אוף אוֹן הייב(ט) אָן די ארבעט. גיב
(גיט) די ביכער נאָך ניט אוועק.

טרעט אָן אף א קאָטשערעל, װעט זי אויך אָפּשפּרינגען?:

לייג ניט אָפּ"י אף מאָרגן, װאָס דו קענסט הײַנט באזאָרגןי+.

קוקט זיך צו צום סיידער?! פון די װערטער און צו זייערע פאָרמעס אין די װײַטערדיקע
זאצן פון שאָלעם-אלייכעמס מאָטל פייסי דעם כאזנס ייִנגליש,

מײַן ברודער עליע פירט מיך ארײַן אין קראנקן כיידער*?.. (דער טאטע) לייגט ארוףיג
אף מײַן פּאָנעם א הייסע"! האנט מיט ביינעריקע פינגער'י.. דער דאָקטער נעמט אים אָן בא
דער טרוקענער"ז הייסער האנט... דאָבציע (דעם כאזנס מיידעלע)'! כאפּט מיך ארום"? מיט
אירע דארע הענטלעךו= און טשעפּעט זיך אָן= מיט די דינע פינגערלעך??. צוישן די קלעצערו+
וואקסן שטעכלקעס מיט קריגעלעך?י. די שטעכלקעס זײַנען גוט אף צו שטעכן, און די קרי-
געלעך בלאַזט מען אָף* און מע טוט זי א קנאק"? אַן שטערן?-- פּלאצן? זי'

שרײַבט אָן די פאָריקע זאצן אין צוקונפט. דאָס װאָרט ,אָנעמען" (אָנ--נעמען) איז אין
סאַװעטישן ייִדיש מיט איין ,נ". ,מע טוט זי א קנאק" װעט אין צוקונפט זײַן: מע װעט זי
א קנאק טאָן.

191

;האוסאנסההטקח וווסתט סאמבטק (4 ;סזאטמקס (3 ;סממהסתזס (2 :סתססם ({ :גסמסקפת
{דאשסאסדס (9 ;צַזקסטסא 28 אחעזספא (8 ;663 (7 :807 סווםק מזסויס (6 ;אוות סאוועסהטסם (5
-1160 גקסזווםא) צהזסן! אשמהמןא+ (18 :אסגהקסח (19 ;טדונטסתס6סס (|1 :המצותמהאזס סא (10
-26 (19 ;ח8צעס (18 יצווותתּת 6צמהנזססא (17. ;הגצהקסז (16 ;זסתהא (15 ;גדהואסא (14 ;(אם
יטהמח סואווסד (93 ;אסזשתגחסונץ (22 ;ואניצק סוווטסד (21 :7ש88182א06 (20 ;8קסזווהא האזסם
סח (28 ;זסוגחסהא (27 ;זסומּמצָגהוו (26 ;וז 8אעצווװונצומצָא ס וואזיסוהסא. (25 ;8מטקס (24 ;ואוו
-אסזסומחסה. (29 :269

צוגאָבן קומען טײילמאָל אָן די גרונטװערבןי. לעמאָשל: הײַנט זײַנען די קראָמעף צו
(= צוגעמאכט)!. דער דאָקטער בייזערט זיךיּ, פארװאָס מע האלט דאָס פענצטער? צה

זעט אויך אין די װײַטערדיקע זאצן פון ;מאָטל פייסי דעם כאזנס יונגל"-

דער גאָרטן" איז ניט אריבער צו רוּון דעם עפּלייוד'.. מיט א װוּנק* האָט מיר די
מאמע באוויזן, איך זאָל ארוף אפן טישי.. אײינמאָל אין א שיינעם פרימאָר'גן"! זײַנען אלע
זײַנע בעקערס!! אופגעשטאנען, צונויפגענומען די קלומקעס?: און זײַנען אװע ק"ו.. איך הייב
אוף די אױיגן!!---אן אײַנגעלױף בא אונדז אין שטוב?י.. ייִדן און װײַבער.. דער ארויס,
דער ארי 1'.-

אין די דאָזיקע זאצן זײַנען די צוגאָבן ?אריבער, ארוף, אוועק, ארויס, ארײַן" -- אַנשטאָט?ל
די ווערבן ,אריבערגעגאנגען, ארופגיין, אוועקגעגאנגען, גייט ארויס, גייט ארײַן":

צוגאָבן דארף מען ניט מישן מיט פּרעפּאָזיציעס. לעמאַשל: אינעם זאץ .דער טא-
טע רופט מיך צו צו זיך" איז דער ערשטער"! ,צו" א צוגאָב (,רופט צו"), דער צווייטערי?--
א פּרעפּאָזיציע. מע קאָן דעם ערשטן , צו" אוועקשטעלן צום סאָף"*-- דער טאטע רופט מיך

צו זיך צו---אלציי'נס: וועט דער דאָזיקער ,צו" זײַן א צוגאָב.

,חסדהב (4 ;צודשקאה3 (3 ;צוזוווב2ז2א ,וואמתה. (2 ;08תס/2ה? צגומסוסס 663 ({ :2

אססדו (9 :אסמאא (8 ;צװומצק צאווויסתסת א הסטושקסח סמ (7 :682 (6 ;סװאס (5 :הי

:וואאסזסא (12 :הקמאסת (11 ;סקזץ 26006קאסקה סח2ס 8 ווגאנהחתס (10 ;הסזס אה

,דווהסאצום זסזפ (16 ;סאסה 8 סכה { 8סד ,סושוטזס (18 :2232 סוגאוותסח (14 6
.סוומםק 208 (21 ;פצוזוסא 8 (90 ;הסקסדם (19 :וצומקסח (18 ;סדסשואם(17 ;זווגסאם זסד

(איך און בוזין

איך קאָן נישט לײַדן!, אז בוזי זיצט פארזאָר'גט?. איך זעץ מיך אווע'ק נעבן איר אף די
קלעצער? און וויל איר צעשלאָיגן די געדאנ'קען!,

איך האלט די הענט אין די קעשענעס?, קלינג מיט די ניס" און זאָג צו איר:

-- טרעף, װאָס קאַן איך טאָןז, אז איך וויל!

-- װאַס קאַנסטו טאָן?

-- אז איִך ויל, גייען אייבער" אלע דײַנע ניס צו מיר.

-- ועסט זיי בא מיד אָפּגעװינען??

--- ניין, מיר וועלן אפי'לע נישט אָנהײבן שפּילן.

-- װאָס זשע, װעסט זי בא מיר אוועק'נעמען מיט גוואלד?גג

-- ניין, זי גייען אליי'ן ארי'בער צו מיף?:.

זי הייבט אויף אירע שיינע אויגן אף מיר?:. אירע שיינע בלויע שיריהאשי'רים-אויגן!!:

איך זאָג צו איר:

-- דו מיינסט אפּאַינעם?!, אז איך טרײַב קאטאַ'װועס:"! איך האָב, נארעלע, אזא' שפּרוך!=-
איך זאָג א פּאָסעק?!.. -

זי עפנט אוף די אויגן נאָך שטארקעריי. איך פיל מיך גרויס??. איך גיב איר צו פאר-
שטייץ:?, װי א גרויסער, וי א העלף?=:

-- מיר, ייַנגלעך, קאָנען אלצדיינג? (שאָל עם"א ל יייכ עם..שיר"האשי'רים")-
-038606) גווזטעקז הבּעַם התזסא 2 ;(מזשחקסד צַזסא 86) ענוסמסקסת סא א (| :גסמסקפת
צָאלקסת ה (9 ;וותסצוא 68 (מזװספםק) מזהסססמק (4 ;אהװמסקס הו ססו סתסאס עסאנטס ח (3 :(הה
:סקס (8 ;8ד2ת26ס עַזסא ה סד ,חהת8זץ (7 ;וװוגפאסקס סוהאמאסקץ (6 ;אפופאקפא ם װאעק
אוו אד ,סאג סדף (11 ;פדהקזו אסוטבה סו 2886 צוג ,דשה (10 ;?הװטא { טמוסמקזאאם צו שז (9
-אאתסח 008 (13 ;(זהתסאשקשח) זעתהסקסח סמא סא אאהס אאס (12 ?טווסקשסדס סהאס מוסא {
בצ 12238 (סאהאס) סוסעהסז סאמתסמקא אספס (14 ;1832 סשמוסגקא וסתס הװסא הא זסהא
החסא ץ (17 י;צציצָש 8 סדט (16 ;מנעסגאאצָת , (סוואנסאבּסם) סװזתסקסם ,אד (18 ;כהסוסטח אווססון+
6ס האס (19 ;06 188 יי ספ קאנהאס (8/ :32/0802 18600 ,ה8אטחסחעהז 6010
אהא (22 ;עזתווסח 60 סוהת א (/2 :אואוהסם 066 סוצָמזספץױ ה (20 :0838 זשפמצוקאסמק סקווע

.אססוץ 808 ,וואווניהמוג ,צווא. (23 ;סקס אא , הסווהסס

!1066
ווםקסס

דאָצענט ע. פאלקאָוויטש

טיקױטאָעס

אין נומ. 4 פון ,סאָװועטיש היימלאנד" פארן 1974 דארף אונטערן ארטיקל .דער נײער .ביראָבידזשאנער
ו/ו) זײַן אָפּגעמערקט, אז צום ערשׂטן מאָל איז דאָס ארטיקל געדרוקט געװען אין דער
זײַרעסער פּראָגרעסיװער צײַטונג ‏ אונדזער לעבן" און דער מעכאבער איז צאלעל בליץ

12--14 192

טײַערע לײענעהו

אוב איר האָט אויסגעשריבן
דעם זשורנאל , סאָװעטיש היימ-
לאנד" בלויז אף 6 כאדאָשים,
פארגעסט ניט באצײַטנס באנײַען
די אבאָנירונג אפן צווייטן האלבן
יאָר,

אונטערשרײַבן זיך אפן זשור-
נאל (אינדעקס 70821) קאַנט איר
אין אלע אָפּטײלונגען פון ,סאָיוז-
פּעטשאט" און אין אלע פּאַטשט-
אָפּטײלונגען.

(021 אאאסזמ008ס) תוּואתאהמז שאז:08ס

הגווקצאל הוווואסמדססאנסהצָצ-סווקעזגקסזאה. ‏ /ווניססואסאנטן
7 ה6תסזגסאח 0038 אאזקס
(60ו30 אסאס8סק66 118)
.ז 1961 6 אסזסגתנּון
*סזאטוו 8װאסז0086* ספדסאתסזהתנון
-טווהסזקס8 .8 קסזאפתסק הצוומגהיך

.168, .}8 ,װסתקסז .) ,פקהזאס'} .8 ,אס .7 ,קשגה86 .א :הוזסתתסאהסץ
,4080 +0 ,קסאומהסון 1 ,קההאוה .8 יתצַאגהסוה א יסשקצו. זסוּן
. (הקסזאהתסק סתסוומתתת .א32) האאווומהסויאף .
{צזסץ{ן 11 שקהזסקאסס האוװספזסזסטזס

.17 ,88סקוא1 .ץע ,קזװ1/6 ,88א100 :28בווקעאל ווווואהתסק ססקתא,
7 -- ין8זשאסס ווווווסמדסזספזס. ;228-27:91 -- קסזאגתסק הווומגת? :צוזוסקסתסךך
אװװקטט םס אמסאסְקָשָׁהס 8 :תוואהעסק װאסד א .מדססאנסתץעא
84 א 2 א 2 . -! קסזאסקקס,

610,125 .ה אע .(17,15) .האה 1230:25 .ה .חס .א/70(;106 דפאקס ‏ ז 1974 טאן אזאוסה א סאאאאאאטה
1324 .388 -חסא 50 האסען

אואסתסמסק הקאסו/* 7 וא אװשׂהקזסחאד אהאסמסאססא אאסאאװב סזסאספקא סזסמסתעקז האסתקס
6607 אסקזסװווא! 8זײמסכ) 6זטדוואסא אסװװוסמזסקגץסס ז קח אהאסקח?וגקזוהסחטשסס;'
.אוז-מסחקסד הסוואוואא זאו אחהקזוהסה .מדסמהסזתתנא אההסת סח
.13 ,המסאהסאא .קשח .119 ,המאטסוא.

.ז 1974 ,יאה סז וווזסמסס6 חפּאקעאנס)

70821 סאסּמאוּץ

682ד:08)
ההוםס?
6 א

8 1086:

-שלָח 0 .א האסהאאסק הוה ס6 זסת 175
5ספח 8 אזכסח אאז פכאאא
-6068טקוסז .ת,

תסחסה 4 טאסזס 8 א תג 60

.(פוווסאנתססקר .וופואסקן)

,פוומאסץק'ז 6? ,8סאתסזקסם א/ אאאזס
.484988 .2

-386 . אאקסוס) .6068 אאפהסה+ סח
,פסותזקסם . /868אק8טוט .2 ,88
.זק 6מוקז אפאפוסקא .2

אס .7 /8װ6ס,, .ז ושבפאסטאק

פוואדטויוויטע

-אזאמקה 6 אזסתספיו פאזסקח 8068
-6ססוו הוואג -- הואכּאוסאס אא
;התו8קכּו/ ההסקפו הת פזס6סאאהסא
-ס) תווס אשוומאסספּקזסקח אססט ההםת
-אזסוווקאואס)/ 8הכסצס ווא זוופאץא
.(אתמכ3ן/ אאזקפֿח הסאססּא

ואקפּוי0ס .א6פהץס א האסקח אא יאהסות
-פוואאסעק .2 א סזסאטאושתפצאט יע

סואזסת-5/ 16 ./א אק אאסססת /עע
-סע3ֿ .8 2060 8זסאזקם סזסוותסמנא
.18ווא.

-00646ס אוהר/ .אװבּאסאוסכן פואזהקא
הווסתסמבאסקה הוקומקזסאתסאם .תאו
-88 8 אופוווהתבא /פווואששץה .0 .א
.8אווווסכן) .8306? .אובת ואסאסהסט
.8628 18 אאזסא38

80 : ייט *אפסאטת8ש .3

וון;ובון(ו+א

ודי 1 וא

6 עט 832118016 ש1101סטק 3806 025 1181 1החת פּונ'1'

1'00602110 0(608עת 116111296

אי 7

התסס. סזט11טס-10010019מ1
רוסס. 1141116ס-01005://4100150

מ008110ט0? 60/8(סז? 116711896 סח 0